अध्याय 7: युधिष्ठिर का राज्य त्यागने का निश्चय

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः ।
शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम्

yudhiṣṭhirastu dharmātmā śokavyākulacetanaḥ |
śuśoca duḥkhasaṃtaptaḥ smṛtvā karṇaṃ mahāratham

आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः ।
दृष्ट्वार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः

āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṃ niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ |
dṛṣṭvārjunamuvācedaṃ vacanaṃ śokakarśitaḥ

यद्भैक्ष्यमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम् ।
ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम्

yadbhaikṣyamācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayam |
jñātīnniṣpuruṣānkṛtvā nemāṃ prāpsyāma durgatim

अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल ।
आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः

amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila |
ātmānamātmanā hatvā kiṃ dharmaphalamāpnumaḥ

धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम् ।
धिगस्तु चार्थं येनेमामापदं गमिता वयम्

dhigastu kṣātramācāraṃ dhigastu balamaurasam |
dhigastu cārthaṃ yenemāmāpadaṃ gamitā vayam

साधु क्षमा दमः शौचमविरोधो विमत्सरः ।
अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम्

sādhu kṣamā damaḥ śaucamavirodho vimatsaraḥ |
ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇām

वयं तु लोभान्मोहाच्च दम्भं मानं च संश्रिताः ।
इमामवस्थां संप्राप्ता राज्यक्लेशबुभुक्षया

vayaṃ tu lobhānmohācca dambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ |
imāmavasthāṃ saṃprāptā rājyakleśabubhukṣayā

त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत् ।
बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्यामामिषैषिणः

trailokyasyāpi rājyena nāsmānkaścitpraharṣayet |
bāndhavānnihatāndṛṣṭvā pṛthivyāmāmiṣaiṣiṇaḥ

ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान्पृथिवीतले ।
संपरित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः

te vayaṃ pṛthivīhetoravadhyānpṛthivītale |
saṃparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ

आमिषे गृध्यमानानामशुभं वै शुनामिव ।
आमिषं चैव नो नष्टमामिषस्य च भोजिनाम्

āmiṣe gṛdhyamānānāmaśubhaṃ vai śunāmiva |
āmiṣaṃ caiva no naṣṭamāmiṣasya ca bhojinām

न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः ।
न गजाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः

na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ |
na gajāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ

काममन्युपरीतास्ते क्रोधामर्षसमन्विताः ।
मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम्

kāmamanyuparītāste krodhāmarṣasamanvitāḥ |
mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam

बहुकल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान् ।
तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया

bahukalyāṇamicchanta īhante pitaraḥ sutān |
tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā

उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः ।
लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति

upavāsaistathejyābhirvratakautukamaṅgalaiḥ |
labhante mātaro garbhāṃstānmāsāndaśa bibhrati

यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि ।
संभाघिता जातबला विदध्युर्यदि नः सुखम् ।
इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतवः

yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi |
saṃbhāghitā jātabalā vidadhyuryadi naḥ sukham |
iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ

तासामयं समुद्योगो निर्वृत्तः केवलोऽफलः ।
यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः

tāsāmayaṃ samudyogo nirvṛttaḥ kevalo'phalaḥ |
yadāsāṃ nihatāḥ putrā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ

अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगानृणान्यनपहाय च ।
पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैयस्वतक्षयम्

abhuktvā pārthivānbhogānṛṇānyanapahāya ca |
pitṛbhyo devatābhyaśca gatā vaiyasvatakṣayam

यदैषामम्ब पितरौ जातकर्मकराविह ।
संजातबालरूपेषु तदैव निहता नृषाः

yadaiṣāmamba pitarau jātakarmakarāviha |
saṃjātabālarūpeṣu tadaiva nihatā nṛṣāḥ

संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः ।
न ते जयफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित्

saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhāmarṣasamanvitāḥ |
na te jayaphalaṃ kiṃcidbhoktāro jātu karhicit

पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये हताः ।
न सकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम्

pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye hatāḥ |
na sakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhirna tairjitam

न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम् ।
नामात्यसुहृदां वाक्यं न च श्रुतवतां श्रुतम् ।
न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः

na tairbhukteyamavanirna nāryo gītavāditam |
nāmātyasuhṛdāṃ vākyaṃ na ca śrutavatāṃ śrutam |
na ratnāni parārdhyāni na bhūrna draviṇāgamaḥ

न च धर्म्यानिमाँल्लोकान्प्रपद्याम स्वकर्मभिः ।
वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृतिप्रीतिसंयुताः

na ca dharmyānimām̐llokānprapadyāma svakarmabhiḥ |
vayamevāsya lokasya vināśe kāraṇaṃ smṛtāḥ |
dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtiprītisaṃyutāḥ

सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा विद्वेषजीवनः ।
मिथ्यावृत्तश्च सततमस्मास्वनपराधिषु

sadaiva nikṛtiprajño dveṣṭā vidveṣajīvanaḥ |
mithyāvṛttaśca satatamasmāsvanaparādhiṣu

ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः ।
धृतराष्ट्रश्च नृपतिः सौबलेन निवेदितः

ṛddhimasmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ |
dhṛtarāṣṭraśca nṛpatiḥ saubalena niveditaḥ

तं पिता पुत्रगृध्नुत्वादनुमेनेऽनये स्थितम् ।
अनपेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा

taṃ pitā putragṛdhnutvādanumene'naye sthitam |
anapekṣyaiva pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā

असंशयं त्वयं राजा यथैवाहं तथा गतः ।
अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम्

asaṃśayaṃ tvayaṃ rājā yathaivāhaṃ tathā gataḥ |
aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugam

यशसः पतितो दीप्ताद्धातयित्वा सहोदरान् ।
इमौ हि वृद्धौ शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः ।
अस्मत्प्रद्वेषसंतप्तः पापबुद्धिः सदैव ह

yaśasaḥ patito dīptāddhātayitvā sahodarān |
imau hi vṛddhau śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ |
asmatpradveṣasaṃtaptaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva ha

को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने ।
यथाऽसाववदद्वाक्यं युयुत्सुः कृष्णसन्निधौ

ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃstathā brūyātsuhṛjjane |
yathā'sāvavadadvākyaṃ yuyutsuḥ kṛṣṇasannidhau

आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः ।
प्रदहन्तो दिशः सर्वा भास्वरा इव तेजसा

ātmano hi vayaṃ doṣādvinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ |
pradahanto diśaḥ sarvā bhāsvarā iva tejasā

सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मतिः प्रग्रहं गतः ।
दुर्योधनकृते ह्येतत्कुलं नो विनिपातितम्

so'smākaṃ vairapuruṣo durmatiḥ pragrahaṃ gataḥ |
duryodhanakṛte hyetatkulaṃ no vinipātitam

अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यतां

avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā loke prāptāḥ sma vācyatāṃ

कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापपूरुषम् ।
राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति

kulasyāsyāntakaraṇaṃ durmatiṃ pāpapūruṣam |
rājā rāṣṭreśvaraṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭro'dya śocati

हताः शूराः कृतं पापं विषयोऽसौ विनाशितः ।
हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां दारयत्ययम्

hatāḥ śūrāḥ kṛtaṃ pāpaṃ viṣayo'sau vināśitaḥ |
hatvā no vigato manyuḥ śoko māṃ dārayatyayam

धनञ्जय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते ।
[ख्यापनेनानुतापेन दानेन तपसाऽपि वा ।
निवृत्त्या तीर्थगमनाच्छुतिस्मृतिजपेन वा ॥]

dhanañjaya kṛtaṃ pāpaṃ kalyāṇenopahanyate |
[khyāpanenānutāpena dānena tapasā'pi vā |
nivṛttyā tīrthagamanācchutismṛtijapena vā ||]

त्यागवांश्च पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः ।
त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यतः ।
प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्ब्रह्म संपद्यते तदा

tyāgavāṃśca punaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ |
tyāgavāñjanmamaraṇe nāpnotīti śrutiryataḥ |
prāptavartmā kṛtamatirbrahma saṃpadyate tadā

स धनञ्जय निर्द्वन्द्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः ।
वनमामन्त्र्य वः सर्वान्गमिष्यामि परंतप

sa dhanañjaya nirdvandvo munirjñānasamanvitaḥ |
vanamāmantrya vaḥ sarvāngamiṣyāmi paraṃtapa

न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः ।
परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन

na hi kṛtsnatamo dharmaḥ śakyaḥ prāptumiti śrutiḥ |
parigrahavatā tanme pratyakṣamarisūdana

मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता ।
जन्मक्षयनिमित्तं च प्राप्तुं शक्यमिति श्रुतिः

mayā nisṛṣṭaṃ pāpaṃ hi parigrahamabhīpsatā |
janmakṣayanimittaṃ ca prāptuṃ śakyamiti śrutiḥ

स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं सुखानि च ।
गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको निर्ममः क्वचित् ।
प्रशासध्वमिमामुर्वी क्षेमां निहतकण्टकाम् ।
न ममार्थोऽस्ति राज्येन भोगैर्वा कुरुनन्दन

sa parigrahamutsṛjya kṛtsnaṃ rājyaṃ sukhāni ca |
gamiṣyāmi vinirmukto viśoko nirmamaḥ kvacit |
praśāsadhvamimāmurvī kṣemāṃ nihatakaṇṭakām |
na mamārtho'sti rājyena bhogairvā kurunandana

एतावदुक्त्वा वचनं कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
उपारमत्ततः पार्थः कनीयान्प्रत्यभाषत

etāvaduktvā vacanaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
upāramattataḥ pārthaḥ kanīyānpratyabhāṣata