अध्याय 62: राजधर्म में सब धर्म समाए हैं

ज्याकर्षणं शत्रुनिवर्हणं च
कृपिर्वणिज्या पशुपालनं च ।
शुश्रूषणं चापि तथाऽर्थहेतो
रकार्यमेतत्परमं द्विजस्य

jyākarṣaṇaṃ śatrunivarhaṇaṃ ca
kṛpirvaṇijyā paśupālanaṃ ca |
śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathā'rthaheto
rakāryametatparamaṃ dvijasya

सेव्यं तु ब्रह्म षट्‌कर्म गृहस्थेन मनीषिणा ।
कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते

sevyaṃ tu brahma ṣaṭ‌karma gṛhasthena manīṣiṇā |
kṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate

राजप्रेष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया ।
कौटिल्यं कौलटेयं च ब्राह्मणस्य विगर्हितम्

rājapreṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā |
kauṭilyaṃ kaulaṭeyaṃ ca brāhmaṇasya vigarhitam

शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धु
र्दुश्चारित्रो यश्च धर्मादपेतः ।
वृपलीपतिः पिशुनो नर्तनश्च ।
ग्रामप्रेष्यो यश्च भवेद्विकर्मा

śūdro rājanbhavati brahmabandhu
rduścāritro yaśca dharmādapetaḥ |
vṛpalīpatiḥ piśuno nartanaśca |
grāmapreṣyo yaśca bhavedvikarmā

राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये

rājannetānvarjayeddevakṛtye

निर्मर्यादे वाक्छठे क्रूरवृत्तौ ।
हिंसाकामे त्यक्तवृत्तस्वधर्मो ।
हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन्
देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन्

nirmaryāde vākchaṭhe krūravṛttau |
hiṃsākāme tyaktavṛttasvadharmo |
havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājan
deyānyadeyāni bhavanti tasmin

तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य
दमः शौचं चार्जवं चापि राजन् ।
तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव
पुरा राजन्ब्रह्मणा संनिसृष्टाः

tasmāddharmo vihito brāhmaṇasya
damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājan |
tathā viprasyāśramāḥ sarva eva
purā rājanbrahmaṇā saṃnisṛṣṭāḥ

यः स्याद्दान्तः सोमपाश्चार्यशीलः
सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः ।
ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावान्
स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा

yaḥ syāddāntaḥ somapāścāryaśīlaḥ
sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ |
ṛjurmṛduranṛśaṃsaḥ kṣamāvān
sa vai vipro netaraḥ pāpakarmā

विप्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजन्
लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः ।
तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्ता
ञ्जेतुं विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र

vipraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rājan
lokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ |
tasmādvarṇāñjātidharmeṣu saktā
ñjetuṃ viṣṇurnecchati pāṇḍuputra

लोकश्चायं सर्वलोकस्य न स्या
च्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः ।
सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च
सद्यः सर्वे चाश्रमाश्चैव न स्युः

lokaścāyaṃ sarvalokasya na syā
ccāturvarṇyaṃ vedavādāśca na syuḥ |
sarvāścejyāḥ sarvalokakriyāśca
sadyaḥ sarve cāśramāścaiva na syuḥ

यच्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम् ।
कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मास्ताञ्शृणु पाण्डव

yacca trayāṇāṃ varṇānāmicchedāśramasevanam |
kartumāśramadṛṣṭāṃśca dharmāstāñśṛṇu pāṇḍava

शुश्रूषोः कृतकार्यस्य कृतसंतानकर्मणः ।
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते

śuśrūṣoḥ kṛtakāryasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥ |
abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate

अल्पान्तरगतस्यापि देशधर्मगतस्य वा ।
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम्

alpāntaragatasyāpi deśadharmagatasya vā |
āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam

भैक्षचर्यां नचैवाहुस्तस्य तद्धर्मवादिनः ।
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि

bhaikṣacaryāṃ nacaivāhustasya taddharmavādinaḥ |
tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi

कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः ।
वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रमसंश्रयम्

kṛtakṛtyo vayotīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥ |
vaiśyo gacchedanujñāto nṛpeṇāśramasaṃśrayam

वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ ।
संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च

vedānadhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha |
saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca

पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतांवर ।
राजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च

pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃvara |
rājasūyāśvamedhādīnmakhānanyāṃstathaiva ca

आनयित्वा यथान्यायं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः ।
संग्रामे विजयं प्राप्य तथाऽल्पं यदि वा बहु

ānayitvā yathānyāyaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ |
saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathā'lpaṃ yadi vā bahu

स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव ।
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ

sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava |
anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha

अर्चयित्वा पितॄञ्श्राद्धैः पितृयज्ञैर्यथाविधि ।
देवान्यज्ञैर्ऋषीन्वेदैरर्चयित्वा तु यत्नतः

arcayitvā pitṝñśrāddhaiḥ pitṛyajñairyathāvidhi |
devānyajñairṛṣīnvedairarcayitvā tu yatnataḥ

अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम् ।
सोनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात्

antakāle ca saṃprāpte ya icchedāśramāntaram |
sonupūrvyāśramānrājangatvā siddhimavāpnuyāt

राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्ष्यचर्याद्यसेवया ।
अपेतगृहधर्मापि चरेज्जीवितकाम्यया

rājarṣitvena rājendra bhaikṣyacaryādyasevayā |
apetagṛhadharmāpi carejjīvitakāmyayā

न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भूरिदक्षिण ।
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम्

na caitannaiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bhūridakṣiṇa |
caturṇāṃ rājaśārdūla prāhurāśramavāsinām

बाह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां
लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः ।
सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां
राज्ञो धर्मं नीतिशास्त्रे शृणोमि

bāhvāyattaṃ kṣatriyairmānavānāṃ
lokaśreṣṭhaṃ dharmamāsevamānaiḥ |
sarve dharmāḥ sopadharmāstrayāṇāṃ
rājño dharmaṃ nītiśāstre śṛṇomi

यथा राजन्हस्तिपदे पदानि
संलीयन्ते सर्वसत्वोद्भवानि ।
एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वान्
सर्वावस्थान्संप्रलीनान्निबोध

yathā rājanhastipade padāni
saṃlīyante sarvasatvodbhavāni |
evaṃ dharmānrājadharmeṣu sarvān
sarvāvasthānsaṃpralīnānnibodha

अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति
धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः ।
महाश्रयं बहुकल्याणरूपं
क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः

alpāśrayānalpaphalānvadanti
dharmānanyāndharmavido manuṣyāḥ |
mahāśrayaṃ bahukalyāṇarūpaṃ
kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhurāryāḥ

सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः
सर्वे वर्णाः पाल्यमाना भवन्ति ।
सर्वस्त्यागो राजधर्मेषु राजं
स्त्यागं धर्मं चाहुरग्र्यं पुराणम्

sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ
sarve varṇāḥ pālyamānā bhavanti |
sarvastyāgo rājadharmeṣu rājaṃ
styāgaṃ dharmaṃ cāhuragryaṃ purāṇam

मज्जेत्रयी दण्डनीतौ हतायां
सर्वे धर्माः प्रक्षयेयुर्विरुद्धाः ।
सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां हताः स्युः
क्षात्रे नष्टे राजधर्मे पुराणे

majjetrayī daṇḍanītau hatāyāṃ
sarve dharmāḥ prakṣayeyurviruddhāḥ |
sarve dharmāścāśramāṇāṃ hatāḥ syuḥ
kṣātre naṣṭe rājadharme purāṇe

सर्वे भोगा राजधर्मेषु दृष्टाः
सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः ।
सर्वा विद्या राजधर्मेषु युक्ताः
सर्वे लोका राजधर्मे प्रविष्टाः

sarve bhogā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ
sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ |
sarvā vidyā rājadharmeṣu yuktāḥ
sarve lokā rājadharme praviṣṭāḥ

नान्यो लोके विद्यतेऽजातशत्रो

nānyo loke vidyate'jātaśatro

सर्वाण्येतानि कर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम ।
भवन्ति जीवलोकाश्च क्षत्रधर्मे प्रतिष्ठिताः

sarvāṇyetāni karmāṇi kṣātre bharatasattama |
bhavanti jīvalokāśca kṣatradharme pratiṣṭhitāḥ

यथा जीवाः प्राकृतैर्वध्यमाना
धर्मश्रुतीनामुपपीडनाय ।
एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः
संचिन्वन्तो नाद्रियन्ते स्वधर्मम्

yathā jīvāḥ prākṛtairvadhyamānā
dharmaśrutīnāmupapīḍanāya |
evaṃ dharmā rājadharmairviyuktāḥ
saṃcinvanto nādriyante svadharmam