अध्याय 60: भीष्म द्वारा चारों आश्रमों का वर्णन

आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम ।
चतुर्णामपि नामानि कर्माणि च युधिष्ठिर

āśramāṇāṃ mahābāho śṛṇu satyaparākrama |
caturṇāmapi nāmāni karmāṇi ca yudhiṣṭhira

वानप्रस्थं भैक्षचर्यं गार्हस्थ्यं च महाश्रमम् ।
ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्रह्मणेरितम्

vānaprasthaṃ bhaikṣacaryaṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramam |
brahmacaryāśramaṃ prāhuścaturthaṃ brahmaṇeritam

चूडाकरणसंस्कारं द्विजातित्वमवाप्य च ।
आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदानधीत्य च

cūḍākaraṇasaṃskāraṃ dvijātitvamavāpya ca |
ādhānādīni karmāṇi prāpya vedānadhītya ca

सदारो वाऽप्यदारो वा विनीतः संयतेन्द्रियः ।
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात्

sadāro vā'pyadāro vā vinītaḥ saṃyatendriyaḥ |
vānaprasthāśramaṃ gacchetkṛtakṛtyo gṛhāśramāt

तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित् ।
ऊर्ध्वरेताः प्रजा हित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम्

tatrāraṇyakaśāstrāṇi samadhītya sa dharmavit |
ūrdhvaretāḥ prajā hitvā gacchatyakṣarasātmatām

एतान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्नादौ विपश्चिता

etānyeva nimittāni munīnāmūrdhvaretasām |
kartavyānīha vipreṇa rājannādau vipaścitā

चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशांपते ।
भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्तो देहमोक्षणे

caritabrahmacaryasya brāhmaṇasya viśāṃpate |
bhaikṣacaryāsvadhīkāraḥ praśasto dehamokṣaṇe

यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः ।
यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः

yatrāstamitaśāyī syānniragniraniketanaḥ |
yathopalabdhajīvī syānmunirdānto jitendriyaḥ

निराशीर्निर्नमस्कारो निर्भोगो निर्विकारवान् ।
विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम्

nirāśīrnirnamaskāro nirbhogo nirvikāravān |
vipraḥ kṣemāśramaṃ prāpto gacchatyakṣarasātmatām

अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः
संतानमुत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा ।
समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं
गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मजुष्टम्

adhītya vedānkṛtasarvakṛtyaḥ
saṃtānamutpādya sukhāni bhuktvā |
samāhitaḥ pracaredduścaraṃ taṃ
gārhasthyadharmaṃ munidharmajuṣṭam

स्वदारतुष्टस्त्वृतुकालगामी
नियोगसेवी न शठो न जिह्नः ।
मिताशनो देवरतः कृतज्ञः
सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान्

svadāratuṣṭastvṛtukālagāmī
niyogasevī na śaṭho na jihnaḥ |
mitāśano devarataḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduścānṛśaṃsaḥ kṣamāvān

दान्तो विधेयो हव्यकव्याप्रमत्तो
ह्यन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः ।
अमत्सरी सर्वलिङ्गप्रदाता
वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात्

dānto vidheyo havyakavyāpramatto
hyannasya dātā satataṃ dvijebhyaḥ |
amatsarī sarvaliṅgapradātā
vaitānanityaśca gṛhāśramī syāt

अथात्र नारायणगीतमाहु
र्महर्षयस्तात महानुभावाः ।
महार्थमत्यन्ततपः प्रयुक्तं
तदुच्यमानं हि मया निबोध

athātra nārāyaṇagītamāhu
rmaharṣayastāta mahānubhāvāḥ |
mahārthamatyantatapaḥ prayuktaṃ
taducyamānaṃ hi mayā nibodha

सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च
धर्मस्तथार्थश्च रतिः स्वदारैः ।
निषेवितव्यानि सुखानि लोके
ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत्

satyārjavaṃ cātithipūjanaṃ ca
dharmastathārthaśca ratiḥ svadāraiḥ |
niṣevitavyāni sukhāni loke
hyasminpare caiva mataṃ mamaitat

भरणं पुत्रदाराणां वेदानां चानुपालनम् ।
सेवतामाश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः

bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ cānupālanam |
sevatāmāśramaṃ śreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ

एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो
गार्हस्थ्यमध्यावसते यथावत् ।
गृहस्थवृत्तिं प्रतिगाह्य सम्य
क्स्वर्गे विशुद्धं फलमश्नुते सः

evaṃ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo
gārhasthyamadhyāvasate yathāvat |
gṛhasthavṛttiṃ pratigāhya samya
ksvarge viśuddhaṃ phalamaśnute saḥ

तस्य देहं परित्यज्य इष्टकामाक्षया मताः ।
आनन्त्यायोपकल्पन्ते सर्वतोक्षिशिरोमुखाः

tasya dehaṃ parityajya iṣṭakāmākṣayā matāḥ |
ānantyāyopakalpante sarvatokṣiśiromukhāḥ

वसन्नेको जपन्नेकः सर्वान्वेदान्युधिष्ठिर ।
एकस्मिन्नेव चाचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान्

vasanneko japannekaḥ sarvānvedānyudhiṣṭhira |
ekasminneva cācārye śuśrūṣurmalapaṅkavān

ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी ।
गुरुच्छायानुगो नित्यमधीयानः सुयन्त्रितः ।
अविचाल्यव्रतोपेतं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा

brahmacārī vratī nityaṃ nityaṃ dīkṣāparo vaśī |
gurucchāyānugo nityamadhīyānaḥ suyantritaḥ |
avicālyavratopetaṃ kṛtyaṃ kurvanvasetsadā

शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः संप्रणमेत च ।
षट्‌कर्मस्वनिवृत्तश्च न प्रवृत्तश्च सर्वशः

śuśrūṣāṃ satataṃ kurvanguroḥ saṃpraṇameta ca |
ṣaṭ‌karmasvanivṛttaśca na pravṛttaśca sarvaśaḥ

नाचरत्यधिकारेण सेवेत द्विषतो न च ।
एषोऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते

nācaratyadhikāreṇa seveta dviṣato na ca |
eṣo''śramapadastāta brahmacāriṇa iṣyate