अध्याय 45: श्रीकृष्ण भीष्म का ध्यान करते हैं

किमिदं परमाश्चर्यं ध्यायस्यमितविक्रम ।
कच्चिल्लोकत्रयस्यास्य स्वस्ति लोकपरायण

kimidaṃ paramāścaryaṃ dhyāyasyamitavikrama |
kaccillokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa

इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्धौ संवेशितानि ते ।
चतुर्थं ध्यानमार्गं त्वमालम्ब्य पुरुषर्षभ ।
अपक्रान्तो यतो जीवस्तेन मे विस्मितं मनः

indriyāṇi manaścaiva buddhau saṃveśitāni te |
caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvamālambya puruṣarṣabha |
apakrānto yato jīvastena me vismitaṃ manaḥ

निगृहीतो हि वायुस्ते पञ्चकर्मा शरीरगः ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि स्थापितानि ते

nigṛhīto hi vāyuste pañcakarmā śarīragaḥ |
indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te

वाक्च सत्वं च गोविन्द बुद्धौ संवेशितानि ते ।
सर्वे चैव गुणा देवाः क्षेत्रज्ञे ते निवेशिताः

vākca satvaṃ ca govinda buddhau saṃveśitāni te |
sarve caiva guṇā devāḥ kṣetrajñe te niveśitāḥ

नेङ्गन्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मनः ।
काष्ठकुड्यशिलाभूतो निरीहश्चासि माधव

neṅganti tava romāṇi sthirā buddhistathā manaḥ |
kāṣṭhakuḍyaśilābhūto nirīhaścāsi mādhava

यथा दीपो निवातस्थो निरिङ्गो ज्वलतेऽच्युत ।
तथाऽसि भगवन्देन निश्चलो योगनिश्चयात्

yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate'cyuta |
tathā'si bhagavandena niścalo yoganiścayāt

यदि श्रोतुमिहार्हामि न रहस्यं च ते यदि ।
छिन्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते

yadi śrotumihārhāmi na rahasyaṃ ca te yadi |
chindhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate

त्वं हि कर्ता विकर्ता च त्वं क्षरश्चाक्षरश्च ह ।
अनादिनिधनो ह्याद्यस्त्वमेकः पुरुषोत्तम

tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraścākṣaraśca ha |
anādinidhano hyādyastvamekaḥ puruṣottama

त्वं प्रपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च ।
ध्यानस्यास्य यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतां वर

tvaṃ prapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca |
dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara

ततः स्वगोचरे न्यस्य मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।
स्मितपूर्वमुवाचेदं भगवान्वासवानुजः

tataḥ svagocare nyasya manobuddhīndriyāṇi ca |
smitapūrvamuvācedaṃ bhagavānvāsavānujaḥ

शरतल्पगतो भीष्मः शाम्यन्निव हुताशनः ।
मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्ततो मे तद्गतं मनः

śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyanniva hutāśanaḥ |
māṃ dhyāti puruṣavyāghrastato me tadgataṃ manaḥ

यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
न सहेद्देवराजोऽपि तमस्मि मनसा गतः

yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
na saheddevarājo'pi tamasmi manasā gataḥ

येनाभिजित्य तरसा समस्तं राजमण्डलम् ।
ऊढास्तिस्रः पुरा कन्यास्तमस्मि मनसा गतः

yenābhijitya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalam |
ūḍhāstisraḥ purā kanyāstamasmi manasā gataḥ

त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम् ।
न च रामेण निस्तीर्णस्तमस्मि मनसा गतः

trayoviṃśatirātraṃ yo yodhayāmāsa bhārgavam |
na ca rāmeṇa nistīrṇastamasmi manasā gataḥ

यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास भारतम् ।
वसिष्ठशिष्यं तं तात गतोऽस्मि मनसा नृप

yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayāmāsa bhāratam |
vasiṣṭhaśiṣyaṃ taṃ tāta gato'smi manasā nṛpa

दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान् ।
साङ्गांश्च चतुरो वेदांस्तमस्मि मनसा गतः

divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān |
sāṅgāṃśca caturo vedāṃstamasmi manasā gataḥ

रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव ।
आधारं सर्व्रविद्यानां तमस्मि मनसा गतः

rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava |
ādhāraṃ sarvravidyānāṃ tamasmi manasā gataḥ

एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया ।
शरणं मामुपागच्छत्ततो मे तद्गतं मनः

ekīkṛtyendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā |
śaraṇaṃ māmupāgacchattato me tadgataṃ manaḥ

स हि भूतं भविष्यच्च भवच्च भरतर्षभ ।
वेत्ति धर्मविदां श्रेष्ठस्तमस्मि मनसा गतः

sa hi bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca bharatarṣabha |
vetti dharmavidāṃ śreṣṭhastamasmi manasā gataḥ

तस्मिन्हि पुरुषव्याघ्रे शान्ते भीष्मे महात्मनि ।
भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी

tasminhi puruṣavyāghre śānte bhīṣme mahātmani |
bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī

तद्युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
अभिगम्योपसंगृह्य पृच्छ यत्ते मनोगतम्

tadyudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yatte manogatam

चातुर्विद्यं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यमेव च ।
राजधर्मांश्चि निखिलान्पृच्छैनं पृथिवीपते

cāturvidyaṃ cāturhotraṃ cāturāśramyameva ca |
rājadharmāṃści nikhilānpṛcchainaṃ pṛthivīpate

तस्मिन्नस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुंरधरे ।
ज्ञानान्यल्पीभविष्यन्ति तस्मात्त्वां चोदयाम्यहम्

tasminnastamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuṃradhare |
jñānānyalpībhaviṣyanti tasmāttvāṃ codayāmyaham

तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनमुत्तमम् ।
साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञो जनार्दनमुवाच ह

tacchrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanamuttamam |
sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanamuvāca ha

यद्भवानाह भीष्मस्य प्रभावं प्रति माधव ।
तथा तन्नात्र संदेहो विद्यते मम माधव

yadbhavānāha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava |
tathā tannātra saṃdeho vidyate mama mādhava

महाभाग्यं च भीष्मस्य प्रभावश्च महाद्युते ।
श्रुतं मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम्

mahābhāgyaṃ ca bhīṣmasya prabhāvaśca mahādyute |
śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām

भवांश्च कर्ता लोकानां यद्ब्रवीत्यरिसूदन ।
तथा तद्रनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन

bhavāṃśca kartā lokānāṃ yadbravītyarisūdana |
tathā tadranabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana

यदि त्वनुग्रहवती बुद्धिस्ते मयि माधव ।
त्वामग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं यास्यामहे वयम्

yadi tvanugrahavatī buddhiste mayi mādhava |
tvāmagrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ yāsyāmahe vayam

आवृत्ते भगवत्यर्के स हि लोकान्गमिष्यति ।
त्वद्दर्शनं महाबाहो तस्मादर्हति कौरवः

āvṛtte bhagavatyarke sa hi lokāngamiṣyati |
tvaddarśanaṃ mahābāho tasmādarhati kauravaḥ

तव ह्याद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च ।
दर्शनं त्वस्य लाभः स्यात्त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः

tava hyādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca |
darśanaṃ tvasya lābhaḥ syāttvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ

श्रुत्वैवं धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः ।
पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यतामिति

śrutvaivaṃ dharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ |
pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatāmiti

सात्यकिस्त्वाशु निष्क्रम्य केशवस्य समीपतः ।
दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत

sātyakistvāśu niṣkramya keśavasya samīpataḥ |
dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ityuta

स सात्यकेराशु वचो निशम्य
रथोत्तमं काञ्चनभूषिताङ्गम् ।
मसारगल्वर्कमयैर्विभङ्गै
र्विभूषितं हेमनिबद्धचक्रम्

sa sātyakerāśu vaco niśamya
rathottamaṃ kāñcanabhūṣitāṅgam |
masāragalvarkamayairvibhaṅgai
rvibhūṣitaṃ hemanibaddhacakram

दिवाकरांशुप्रभमाशुगामिनं
विचित्रनानामणिभूषितान्तरम् ।
नवोदितं सूर्यमिव प्रतापिनं
विचित्रतार्क्ष्यध्वजिनं पताकिनम्

divākarāṃśuprabhamāśugāminaṃ
vicitranānāmaṇibhūṣitāntaram |
navoditaṃ sūryamiva pratāpinaṃ
vicitratārkṣyadhvajinaṃ patākinam

सुग्रीवशैब्यप्रप्नुखैर्वराश्वै
र्मनोजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः ।
संयुक्तमावेदयदच्युताय
कृताञ्जलिर्दारुको राजसिंह

sugrīvaśaibyaprapnukhairvarāśvai
rmanojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ |
saṃyuktamāvedayadacyutāya
kṛtāñjalirdāruko rājasiṃha