अध्याय 357: हयग्रीव मधु-कैटभ से वेद छुड़ाते हैं

श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः ।
जन्मधर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम्

śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ |
janmadharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam

महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ।
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः

mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī |
pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ

तथा स नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयाऽनघ ।
हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ

tathā sa naḥ śruto brahmankathyamānastvayā'nagha |
havyakavyabhujo viṣṇurudakpūrve mahodadhau

यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् ।
तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना

yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat |
tacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā

किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा ।
रूपं प्रभावं महतामपूर्वं धीमतांवर

kiṃ tadutpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā |
rūpaṃ prabhāvaṃ mahatāmapūrvaṃ dhīmatāṃvara

दृष्ट्वा हि विवुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् ।
तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने

dṛṣṭvā hi vivudhaśreṣṭhamapūrvamamitaujasam |
tadaśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kimakaronmune

एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणं ब्रह्मसंभवम् ।
कथयस्वोत्तममते महापुरुषसंश्रितम् ।
पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्याः कथय ताः कथाः

etannaḥ saṃśayaṃ brahmanpurāṇaṃ brahmasaṃbhavam |
kathayasvottamamate mahāpuruṣasaṃśritam |
pāvitāḥ sma tvayā brahmanpuṇyāḥ kathaya tāḥ kathāḥ

कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञः पारिक्षितस्य वै

kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam |
jagau yadbhagavānvyāso rājñaḥ pārikṣitasya vai

श्रुत्वाऽश्वशिरसो मूर्ति देवस्य हरिमेधसः ।
उत्पन्नसंशयो राजा एतदेवमचोदयत्

śrutvā'śvaśiraso mūrti devasya harimedhasaḥ |
utpannasaṃśayo rājā etadevamacodayat

यत्तद्दर्शितवान्ब्राह्म देवं हयशिरोधरम् ।
किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम्

yattaddarśitavānbrāhma devaṃ hayaśirodharam |
kimarthaṃ tatsamabhavadvapurdevopakalpitam

यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशांपते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः

yatkiṃcidiha loke vai dehabaddhaṃ viśāṃpate |
sarvaṃ pañcabhirāviṣṭaṃ bhūtairīśvarabuddhijaiḥ

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।
भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोपि च

īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhurnārāyaṇo virāṭ |
bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇopi ca

भूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम

bhūtapralayamavyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama

धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा ।
ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले

dharaṇyāmatha līnāyāmapsu caikārṇave purā |
jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे ।
व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manonuge |
vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate

अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च ।
तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन

avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate'pi ca |
tama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiṃcana

तमसो ब्रह्मसंभूतं तमोमूलमृतात्मकम् ।
तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमाश्रितम्

tamaso brahmasaṃbhūtaṃ tamomūlamṛtātmakam |
tadviśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanumāśritam

सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम

so'niruddha iti proktastatpradhānaṃ pracakṣate |
tadavyaktamiti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama

विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः ।
आदिकर्ता स भूतानामप्रमेयो हरिः प्रभुः

vidyāsahāyavāndevo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ |
ādikartā sa bhūtānāmaprameyo hariḥ prabhuḥ

अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः ।
जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम्

apsveva śayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ |
jagataścintayansṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः ।
अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।
हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः

tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahānātmaguṇaḥ smṛtaḥ |
ahaṃkārastato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ |
hiraṇyagarbho bhagavānsarvalokapitāmahaḥ

पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः ।
सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः

padme'niruddhātsaṃbhūtastadā padmanibhekṣaṇaḥ |
sahasrapatre dyutimānupaviṣṭaḥ sanātanaḥ

ददृशेऽद्भुतसंकाशो लोकानाप्याययन्प्रभुः ।
सत्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजन्

dadṛśe'dbhutasaṃkāśo lokānāpyāyayanprabhuḥ |
satvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇānsṛjan

पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे ।
नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ

pūrvameva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe |
nārāyaṇakṛtau bindū apāmāstāṃ guṇottarau

तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ।
एकस्तत्राभवद्विन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः

tāvapaśyatsa bhagavānanādinidhano'cyutaḥ |
ekastatrābhavadvindurmadhvābho ruciraprabhaḥ

स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया ।
कठिनस्त्वपरो विन्दुः कैटभो राजसस्तु सः

sa tāmaso madhurjātastadā nārāyaṇājñayā |
kaṭhinastvaparo vinduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ

तावभ्यधातवां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ ।
बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ

tāvabhyadhātavāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau |
balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau

ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभवम् ।
सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान्

dadṛśāte'ravindasthaṃ brahmāṇamamitaprabhavam |
sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān

ततो विग्रहवन्तस्तान्वेदान्दृष्ट्वाऽसुरोत्तमौ ।
सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा

tato vigrahavantastānvedāndṛṣṭvā'surottamau |
sahasā jagṛhaturvedānbrahmaṇaḥ paśyatastadā

अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान् ।
रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ

atha tau dānavaśreṣṭhau vedāngṛhya sanātanān |
rasāṃ viviśatustūrṇamudakpūrve mahodadhau

ततो हृतेषु देवेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् ।
ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः

tato hṛteṣu deveṣu brahmā kaśmalamāviśat |
tato vacanamīśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ

ब्रह्मोवाच ।
वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम् ।
वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम्

brahmovāca |
vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam |
vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottaram

मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः ।
अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विना कृताः

mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balāditaḥ |
andhakārā hi me lokā jātā vedairvinā kṛtāḥ

वेदानृते हि किं कुर्या लोकानां सृष्टिमुत्तमाम् ।
अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम

vedānṛte hi kiṃ kuryā lokānāṃ sṛṣṭimuttamām |
aho bata mahadduḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama

प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रं शोकपरायणम् ।
को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत्

prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraṃ śokaparāyaṇam |
ko hi śokārṇave magnaṃ māmito'dya samuddharet

वदांस्तांश्चानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे ।
इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम

vadāṃstāṃścānayennaṣṭānkasya cāhaṃ priyo bhave |
ityevaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama

हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।
ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः

hareḥ stotrārthamudbhūtā buddhirbuddhimatāṃ vara |
tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ

ब्रह्मोवाच ।
ॐ नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज ।
लोकाद्यभुवनश्रेष्ठ साङ्ख्ययोगनिधे प्रभो

brahmovāca |
oṃ namaste brahmahṛdaya namaste mama pūrvaja |
lokādyabhuvanaśreṣṭha sāṅkhyayoganidhe prabho

व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थितः ।
विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज ।
अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयंभुवः

vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ panthānamāsthitaḥ |
viśvabhuksarvabhūtānāmantarātmannayonija |
ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāma svayaṃbhuvaḥ

त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ।
चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम्

tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam |
cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsītpurātanam

त्वत्प्रसादात्तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ।
त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो

tvatprasādāttu me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat |
tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho

नासत्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ।
अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितं

nāsatyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate |
aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitaṃ

इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो ।
सर्गेसर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित

idaṃ ca saptamaṃ janma padmajanmeti vai prabho |
sargesarge hyahaṃ putrastava triguṇavarjita

प्रथमः पुण्डरीकाक्षः प्रधानगुणकल्पितः ।
त्वमीश्वरः स्वभावश्च भूतानां त्वं प्रभावन

prathamaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pradhānaguṇakalpitaḥ |
tvamīśvaraḥ svabhāvaśca bhūtānāṃ tvaṃ prabhāvana

त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिग ।
ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोस्मि जागृहि ।
ददस्व चक्षूंषि मम प्रियोऽहं ते प्रियोसि मे

tvayā vinirmito'haṃ vai vedacakṣurvayotiga |
te me vedā hṛtāścakṣurandho jātosmi jāgṛhi |
dadasva cakṣūṃṣi mama priyo'haṃ te priyosi me

एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः ।
जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुह्यतः

evaṃ stutaḥ sa bhagavānpuruṣaḥ sarvatomukhaḥ |
jahau nidrāmatha tadā vedakāryārthamuhyataḥ

ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः ।
सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा ।
कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः

aiśvaryeṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanumāsthitaḥ |
sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhastadā |
kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāmālayaṃ prabhuḥ

तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारकाः ।
केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः

tasya mūrdhā samabhavaddyauḥ sanakṣatratārakāḥ |
keśāścāsyābhavandīrghā raveraṃśusamaprabhāḥ

कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी ।
गङ्गासरस्वती पुण्ये भ्रुवावास्तां महाद्युती

karṇāvākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī |
gaṅgāsarasvatī puṇye bhruvāvāstāṃ mahādyutī

चक्षुषी सोमसूर्यौं ते नासा संध्या पुनः स्मृता ।
ॐकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता

cakṣuṣī somasūryauṃ te nāsā saṃdhyā punaḥ smṛtā |
oṃkārastvatha saṃskāro vidyujjihvā ca nirmitā

दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताः ।
गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः ।
ग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा

dantāśca pitaro rājansomapā iti viśrutāḥ |
goloko brahmalokaśca oṣṭhāvāstāṃ mahātmanaḥ |
grīvā cāsyābhavadrājankālarātrirguṇottarā

एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम् ।
अन्तर्दधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः

etaddhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhirāvṛtam |
antardadhau sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ

रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः ।
शैक्ष्यं स्वरं समास्थाय उद्गीतं प्रासृजत्स्वरम्

rasāṃ punaḥ praviṣṭaśca yogaṃ paramamāsthitaḥ |
śaikṣyaṃ svaraṃ samāsthāya udgītaṃ prāsṛjatsvaram

सस्वरः सानुनादी च सर्वशः स्निग्ध एव च ।
बभूवान्तर्जलगतः सर्वभूतगुणोदितः

sasvaraḥ sānunādī ca sarvaśaḥ snigdha eva ca |
babhūvāntarjalagataḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ

ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान् ।
रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ

tatastāvasurau kṛtvā vedānsamayabandhanān |
rasātale vinikṣipya yataḥ śabdastato drutau

एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरः ।
जग्राह वेदानखिलान्रसालगतान्हरिः

etasminnantare rājandevo hayaśirodharaḥ |
jagrāha vedānakhilānrasālagatānhariḥ

प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः

prādācca brahmaṇe bhūyastataḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ

स्थापयित्वा हयशिरा उदक्पूर्वे महोदधौ ।
वेदानामालयश्चापि बभूवाश्वरिरास्ततः

sthāpayitvā hayaśirā udakpūrve mahodadhau |
vedānāmālayaścāpi babhūvāśvarirāstataḥ

अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ ।
यत्र देवा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च

atha kiṃcidapaśyantau dānavau madhukaiṭabhau |
yatra devā vinikṣiptāstatsthānaṃ śūnyameva ca

तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ ।
पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदा

tata uttamamāsthāya vegaṃ balavatāṃ varau |
punaruttasthatuḥ śīghraṃ rasānāmālayāttadā

ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् ।
श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम् ।ट
भूयोप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम्

dadṛśāte ca puruṣaṃ tamevādikaraṃ prabhum |
śvetaṃ candraviśuddhābhamaniruddhatanau sthitam |ṭa
bhūyopyamitavikrāntaṃ nidrāyogamupāgatam

आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते ।
शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते

ātmapramāṇaracite apāmupari kalpite |
śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte

निष्कल्मषेण सत्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम् ।
तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम्

niṣkalmaṣeṇa satvena saṃpannaṃ ruciraprabham |
taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsamamuñcatām

ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ ।
अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः

ūcatuśca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau |
ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrāmupāgataḥ

अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् ।
कस्यैष कोनु खल्वेष किंच स्वपिति भोगवान् ।
इच्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम्

anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtamāharaṇaṃ rasāt |
kasyaiṣa konu khalveṣa kiṃca svapiti bhogavān |
icyuccāritavākyau tau bodhayāmāsaturharim

युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ।
निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनोदधे

yuddhārthinau hi vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ |
nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe manodadhe

अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य वै

atha yuddhaṃ samabhavattayornārāyaṇasya vai

रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः

rajastamoviṣṭatanū tāvubhau madhukaiṭabhau |
brahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna madhusūdanaḥ

ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च ।
शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः

tatastayorvadhenāśu vedāpaharaṇena ca |
śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ

ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृतः ।
निर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान्

tataḥ parivṛto brahmā hariṇā vedasatkṛtaḥ |
nirmame sa tadā lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां मतिं लोकविसर्गिकीम् ।
तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः

dattvā pitāmahāyāgryāṃ matiṃ lokavisargikīm |
tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ

तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् ।
पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम्

tau dānavau harirhatvā kṛtvā hayaśirastanum |
punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tāmeva vidadhe tanum

एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः ।
पौराणमेतत्प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम्

evameṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ |
paurāṇametatprakhyātaṃ rūpaṃ varadamaiśvaram

यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयीत वा ।
न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन

yo hyetadbrāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyāddhārayīta vā |
na tasyādhyayanaṃ nāśamupagacchetkadācana

आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् ।
पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते

ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam |
pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite

एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम् ।
पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि

etaddhayaśiro rājannākhyānaṃ tava kīrtitam |
purāṇaṃ vedasamitaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

यांयामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् ।
तातां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना

yāṃyāmicchettanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacit |
tātāṃ kuryādvikurvāṇaḥ svayamātmānamātmanā

एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसोनिधिः ।
एष योगश्च साङ्ख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हविर्विभुः

eṣa vedanidhiḥ śrīmāneṣa vai tapasonidhiḥ |
eṣa yogaśca sāṅkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ havirvibhuḥ

नारायणपरा वेदा याज्ञा नारायणात्मकाः ।
तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः

nārāyaṇaparā vedā yājñā nārāyaṇātmakāḥ |
tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ

नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम् ।
नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः

nārāyaṇaparaṃ satyamṛtaṃ nārāyaṇātmakam |
nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः ।
नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः

pravṛttilakṣaṇaścaiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ |
nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ

अपां चापि गुणा राजन्रसा नारायणात्मकाः ।
ज्योतिषां च परं रूपं स्मृतं नारायणात्मकम्

apāṃ cāpi guṇā rājanrasā nārāyaṇātmakāḥ |
jyotiṣāṃ ca paraṃ rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam

नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः ।
नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसंभवः

nārāyaṇātmakaścāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ |
nārāyaṇātmakaścaiva śabda ākāśasaṃbhavaḥ

मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम् ।
नारायणपरं कालो ज्योतिषामयनं च यत्

manaścāpi tato bhūtamavyaktaguṇalakṣaṇam |
nārāyaṇaparaṃ kālo jyotiṣāmayanaṃ ca yat

नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्णीश्च देवताः ।
नारायणपरं साङ्ख्यं योगो नारायणात्मकः

nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīśca lakṣṇīśca devatāḥ |
nārāyaṇaparaṃ sāṅkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ

कारणं पुरुषो ह्येषां प्रधानं चापि कारणम् ।
स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम्

kāraṇaṃ puruṣo hyeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam |
svabhāvaścaiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |
vividhā ca tathā ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam

पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः ।
तत्त्वं विज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः

pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ |
tattvaṃ vijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ

तत्त्वमेको महायोगी हनिर्नारायणः प्रभुः ।
ब्रह्मादीनां सलोकानामृषीणां च महात्मनाम्

tattvameko mahāyogī hanirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |
brahmādīnāṃ salokānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

साङ्ख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम् ।
मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते

sāṅkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnāmātmavedinām |
manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te

ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते ।
दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत्

ye kecitsarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate |
dānāni ca prayacchanti tapyante ca tapo mahat

सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः ।
सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते

sarveṣāmāśrayo viṣṇuraiśvaraṃ vidhimāsthitaḥ |
sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate

अयं हि नित्यः परमो महर्षि
र्महाविभूतिर्गुणवान्गुणाख्यः ।
गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं
कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः

ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣi
rmahāvibhūtirguṇavānguṇākhyaḥ |
guṇaiśca saṃyogamupaiti śīghraṃ
kālo yathartāvṛtusaṃprayuktaḥ

नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो
न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति ।
ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः ।
पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम्

naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano
na cāgatiṃ kaścidihānupaśyati |
jñānātmakāḥ saṃyamino maharṣayaḥ |
paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam