अध्याय 350: श्रीकृष्ण अर्जुन को अपने नामों का अर्थ बताते हैं

अस्तौषीद्वैदिकैर्व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् ।
नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम

astauṣīdvaidikairvyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam |
nāmabhirvividhaireṣāṃ niruktaṃ bhagavanmama

वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरः ।
श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः

vaktumarhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipaterharaḥ |
śrutvā bhaveyaṃ yatpūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ

शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिः प्रभुः ।
प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम्

śṛṇu rājanyathācaṣṭa phalgunasya hariḥ prabhuḥ |
prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam

नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः ।
पृष्टवान्केशवं राजन्फगुनः परवीरहा

nāmabhiḥ kīrtitaistasya keśavasya mahātmanaḥ |
pṛṣṭavānkeśavaṃ rājanphagunaḥ paravīrahā

भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय ।
लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद

bhagavanbhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛgavyaya |
lokadhāma jagannātha lokānāmabhayaprada

यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः ।
वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः

yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ |
vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ

तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव ।
न ह्यन्यो वर्णयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो

teṣāṃ niruktaṃ tvatto'haṃ śrotumicchāmi keśava |
na hyanyo varṇayennāmnāṃ niruktaṃ tvāmṛte prabho

ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु ।
पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन

ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu |
purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe'rjuna

साङ्ख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च ।
बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः

sāṅkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca |
bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ

गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित् ।
निरुक्तं कर्मजानां त्वं शृणुष्व प्रयतोऽनघ

gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kānicit |
niruktaṃ karmajānāṃ tvaṃ śṛṇuṣva prayato'nagha

कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा ।
नमोऽतियशमे तस्मै देवानां परमात्मने

kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me'rdhaṃ smṛtaḥ purā |
namo'tiyaśame tasmai devānāṃ paramātmane

नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रस्य क्रोधसंभवः

nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane |
yasya prasādajo brahmā rudrasya krodhasaṃbhavaḥ

योसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ।
अष्टादशगुणं यत्तत्सत्वं सत्ववतांवर

yosau yonirhi sarvasya sthāvarasya carasya ca |
aṣṭādaśaguṇaṃ yattatsatvaṃ satvavatāṃvara

प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी लोकधारिणी ।
ऋता सत्याऽमरा जय्या लोकानामात्मसंज्ञिता

prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī lokadhāriṇī |
ṛtā satyā'marā jayyā lokānāmātmasaṃjñitā

तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
तपो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट्

tasmātsarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ |
tapo yajñaśca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ

अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः ।
ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः

aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ |
brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hyamitatejasaḥ

प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्ममर्कनिभं क्षणात् ।
तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः

prasādātprādurabhavatpadmamarkanibhaṃ kṣaṇāt |
tatra brahmā samabhavatsa tasyaiva prasādajaḥ

अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा ।
क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः

ahnaḥ kṣaye lalāṭācca suto devasya vai tathā |
krodhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ

एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजावुभौ ।
तदादर्शितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ

etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajāvubhau |
tadādarśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau

निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ।
कपदीं जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः

nimittamātraṃ tāvatra sarvaprāṇivarapradau |
kapadīṃ jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ

उग्रव्रतचरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारणः ।
दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा

ugravratacaro rudro yogī tripuradāraṇaḥ |
dakṣakratuharaścaiva bhaganetraharastathā

नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगेयुगे ।
तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे

nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yugeyuge |
tasminhi pūjyamāne vai devadeve maheśvare

संपूजितो भवत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः ।
अहमात्मा हि लोकानां विश्वेषां पाण्डुनन्दन

saṃpūjito bhavatpārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
ahamātmā hi lokānāṃ viśveṣāṃ pāṇḍunandana

तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम् ।
यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम्

tasmādātmānamevāgre rudraṃ saṃpūjayāmyaham |
yadyahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam

आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितात्मनः ।
मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते

ātmānaṃ nārcayetkaściditi me bhāvitātmanaḥ |
mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate

प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् ।
यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु

pramāṇāni hi pūjyāni tatastaṃ pūjayāmyaham |
yastaṃ vetti sa māṃ vetti yo'nu taṃ sa hi māmanu

रुद्रो नारायणश्चैव सत्वमेकं द्विधा कृतम् ।
लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु

rudro nārāyaṇaścaiva satvamekaṃ dvidhā kṛtam |
loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu

न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन ।
इति संचिन्त्य मनसा पुराणं रुद्रमीश्वरम्

na hi me kenaciddeyo varaḥ pāṇḍavanandana |
iti saṃcintya manasā purāṇaṃ rudramīśvaram

पुत्रार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना ।
न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय च

putrārthamārādhitavānahamātmānamātmanā |
na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmaicidvibudhāya ca

ऋते आत्मानमेवेति ततो रुद्रं नमाम्यहम् ।
सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः

ṛte ātmānameveti tato rudraṃ namāmyaham |
sabrahmakāḥ sarudrāśca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ

अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ।
भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत

arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim |
bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata

सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः ।
नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नमः ।

sarveṣāmagraṇīrviṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaśca nityaśaḥ |
namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ namaḥ |

वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नमः ।
चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि मे श्रुतम्

varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ namaḥ |
caturvidhā mama janā bhaktā eva hi me śrutam

तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः ।
अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारिणाम्

teṣāmekāntinaḥ śreṣṭhā ye caivānanyadevatāḥ |
ahameva gatisteṣāṃ nirāśīḥ karmakāriṇām

ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः ।
सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक्

ye ca śiṣṭāstrayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ |
sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhastu śreṣṭhabhāk

ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः ।
प्रबुद्धचर्याः सेवन्तो मामेवैष्यन्ति यत्फलम्

brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāścānyā devatāḥ smṛtāḥ |
prabuddhacaryāḥ sevanto māmevaiṣyanti yatphalam

भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः ।
त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ

bhaktaṃ prati viśeṣaste eṣa pārthānukīrtitaḥ |
tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau

भारावतरणार्थं तु प्रविष्टौ मानुषीं तनुम् ।
नानीभ्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत

bhārāvataraṇārthaṃ tu praviṣṭau mānuṣīṃ tanum |
nānībhyadhyātmayogāṃśca yo'haṃ yasmācca bhārata

निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽभ्यदयिकोऽपि च ।
नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः

nivṛttilakṣaṇo dharmastathā''bhyadayiko'pi ca |
narāṇāmayanaṃ khyātamahamekaḥ sanātanaḥ

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं मम ताः पूर्वमतो नारायणोस्म्यहम्

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |
ayanaṃ mama tāḥ pūrvamato nārāyaṇosmyaham

छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।
सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम्

chādayāmi jagadviśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ |
sarvabhūtādhivāsaśca vāsudevastato hyaham

गतिश्च सर्वभूतानां प्रजनश्चापि भारत ।
व्याप्ते म रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ।

gatiśca sarvabhūtānāṃ prajanaścāpi bhārata |
vyāpte ma rodasī pārtha kāntiścābhyadhikā mama |

अधिभूतनिविष्टश्च तद्विश्वं चास्मि भारत ।
क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः

adhibhūtaniviṣṭaśca tadviśvaṃ cāsmi bhārata |
kramaṇāccāpyahaṃ pārtha viṣṇurityabhisaṃjñitaḥ

दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति ह ।
दिवं चोर्वी च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम्

damātsiddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti ha |
divaṃ corvī ca madhyaṃ ca tasmāddāmodaro hyaham

पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा ।
ममैतानि सदा गर्भः पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम्

pṛśnirityucyate cānnaṃ vedā āpo'mṛtaṃ tathā |
mamaitāni sadā garbhaḥ pṛśnigarbhastato hyaham

ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितं कूपनिपातितम् ।
पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम्

ṛṣayaḥ prāhurevaṃ māṃ tritaṃ kūpanipātitam |
pṛśnigarbha tritaṃ pāhītyekatadvitapātitam

ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ह्यृषिवरस्त्रितः ।
उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात्

tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo hyṛṣivarastritaḥ |
uttatārodapānādvai pṛśnigarbhānukīrtanāt

सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत ।
अंशवो यत्प्रकाशन्ते ममैते केशसंज्ञिताः

sūryasya tapato lokānagneḥ somasya cāpyuta |
aṃśavo yatprakāśante mamaite keśasaṃjñitāḥ

सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः ।
स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उचथ्येन महात्मना

sarvajñāḥ keśavaṃ tasmānmāmāhurdvijasattamāḥ |
svapatnyāmāhito garbha ucathyena mahātmanā

उचथ्येऽन्तहिंते चैव कदाचिद्देवताज्ञया ।
बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य धीमतः

ucathye'ntahiṃte caiva kadāciddevatājñayā |
bṛhaspatirathāvindattāṃ patnīṃ tasya dhīmataḥ

ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा ।
उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतगुणात्मकः

tato vai tamṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā |
uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtaguṇātmakaḥ

पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम् ।
एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च

pūrvāgato'haṃ varada nārhasyambāṃ prabādhitum |
etadbṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca

मैथुनायागतो यस्मात्त्वयाऽहं विनिवारितः ।
तस्मादन्धो यास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः

maithunāyāgato yasmāttvayā'haṃ vinivāritaḥ |
tasmādandho yāsyasi tvaṃ macchāpānnātra saṃśayaḥ

स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान् ।
स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा

sa śāpādṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān |
sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hyāsīdṛṣiḥ purā

वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान् ।
प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम

vedānavāpya caturaḥ sāṅgopāṅgānsanātanān |
prayojayāmāsa tadā nāma guhyamidaṃ mama

आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः ।
स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः

ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ |
sa cakṣuṣmānsamabhavadgautamaścābhavatpunaḥ

एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन ।
देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम्

evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna |
devānāmatha sarveṣāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनिर्मुखं कृतम् ।
अग्नीषोममयं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम्

agniḥ somena saṃyukta ekayonirmukhaṃ kṛtam |
agnīṣomamayaṃ tasmājjagatkṛtsnaṃ carācaram

अपि हि पुराणे भवति एकयोन्यावग्नीषोमौ देवाश्चाग्निमुखा इति । एकयोनित्वाच्च परस्परं हर्षयन्तो लोकान्धारयन्त इति

api hi purāṇe bhavati ekayonyāvagnīṣomau devāścāgnimukhā iti | ekayonitvācca parasparaṃ harṣayanto lokāndhārayanta iti