अध्याय 349: देवताओं को यज्ञभाग क्यों मिलता है

कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः ।
यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा

kathaṃ sa bhagavāndevo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥ |
yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavittathā

निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतः प्रभुः ।
निवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः

nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavataḥ prabhuḥ |
nivṛttidharmānvidadhe sa eva bhagavānprabhuḥ

कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः ।
कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः

kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ |
kathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ

एतं नः संशयं सौते छिन्धि गुह्यं सनातनम् ।
त्वया नारायणकथाः श्रुता वै धर्मसंहिताः

etaṃ naḥ saṃśayaṃ saute chindhi guhyaṃ sanātanam |
tvayā nārāyaṇakathāḥ śrutā vai dharmasaṃhitāḥ

जनमेजयेन यत्पृष्टः शिष्यो व्यासस्य धीमतः ।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि पौराणं शौनकोत्तम

janamejayena yatpṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ |
tatte'haṃ kathayiṣyāmi paurāṇaṃ śaunakottama

श्रुत्वा माहात्म्यमेतस्य देहिनां परमात्मनः ।
जनमेजयो महाप्राज्ञो वैशंपायनमब्रवीत्

śrutvā māhātmyametasya dehināṃ paramātmanaḥ |
janamejayo mahāprājño vaiśaṃpāyanamabravīt

इमे सब्रह्यका लोकाः ससुरासुरमानवाः ।
क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः

ime sabrahyakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ |
kriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ

मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम् ।
ये तु मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः ।
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीह शुश्रुम्

mokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham |
ye tu muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ |
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīha śuśrum

अयं हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनः ।
यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन्

ayaṃ hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ |
yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo'bhavan

किंच ब्रह्मा च रुद्रश्च बलभित्प्रभुः ।
सूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निर्वरुण एव च

kiṃca brahmā ca rudraśca balabhitprabhuḥ |
sūryastārādhipo vāyuragnirvaruṇa eva ca

आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः ।
प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम्

ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ |
pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam

ततस्तेनास्थिता मार्गं ध्रुवमक्षरमव्ययम् ।
स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः ।
दोषः कालपरीमाणो महानेष क्रियावताम्

tatastenāsthitā mārgaṃ dhruvamakṣaramavyayam |
smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ |
doṣaḥ kālaparīmāṇo mahāneṣa kriyāvatām

एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
छिन्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे

etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyamivārpitam |
chindhītihāsakathanātparaṃ kautūhalaṃ hi me

कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज ।
किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः

kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija |
kimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ

ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम ।
ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै

ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama |
te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai

अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर ।
नातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथा ।
नापुराणविदा चैव शक्यो व्याहर्तुमञ्जसा

aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvara |
nātaptatapasā hyeṣa nāvedaviduṣā tathā |
nāpurāṇavidā caiva śakyo vyāhartumañjasā

हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः ।
कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महानृषिः

hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥ |
kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahānṛṣiḥ

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।
अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः

sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ |
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ

एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान् ।
शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान्

etānsamāgatānsarvānpañca śiṣyāndamānvitān |
śaucācārasamāyuktāñjitakrodhāñjitendriyān

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।
मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān |
merau girivare ramye siddhacāraṇasevite

तेषामभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयोऽभवत् ।
एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितः

teṣāmabhyasyatāṃ vedānkadācitsaṃśayo'bhavat |
eṣa vai yastvayā pṛṣṭastena teṣāṃ prakīrtitaḥ

ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयोऽद्य भारत

tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo'dya bhārata

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः ।
पराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यमथाब्रवीत्

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ |
parāśarasutaḥ śrīmānvyāso vākyamathābravīt

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
भूतं भव्यं भविष्यं च जानीयामिति सत्तमाः

mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānīyāmiti sattamāḥ

तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य च ।
नारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः

tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca |
nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ

त्रैकालिकमिदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम् ।
तच्छृणुध्वं यथान्यायं वक्ष्ये संशयमुत्तमम्

traikālikamidaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam |
tacchṛṇudhvaṃ yathānyāyaṃ vakṣye saṃśayamuttamam

यथा वृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा ।
परमात्मेति यं प्राहुः साङ्ख्ययोगविदो जनाः

yathā vṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā |
paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṅkhyayogavido janāḥ

महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा ।
तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तं विदुर्बुधाः

mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā |
tasmātprasūtamavyaktaṃ pradhānaṃ taṃ vidurbudhāḥ

अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थमीश्वरात् ।
अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मेति कथ्यते

avyaktādvyaktamutpannaṃ lokasṛṣṭyarthamīśvarāt |
aniruddho hi lokeṣu mahānātmeti kathyate

योसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् ।
योऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः

yosau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmaham |
yo'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि पञ्चधा

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni pañcadhā

महाभूतानि सृष्ट्वैव तान्गुणान्निर्ममे पुनः ।
भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तश्च ताञ्शृणु

mahābhūtāni sṛṣṭvaiva tānguṇānnirmame punaḥ |
bhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrtimantaśca tāñśṛṇu

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा ।
ज्ञेयाः प्रकृतयोऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvastathā |
jñeyāḥ prakṛtayo'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञयज्ञाङ्गसंयुतान् ।
निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः

vedānvedāṅgasaṃyuktānyajñayajñāṅgasaṃyutān |
nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ

अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वमिदं जगत्

aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvamidaṃ jagat

रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान्सोसृजस्त्वयम् ।
एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः

rudro roṣātmako jāto daśānyānsosṛjastvayam |
ekādaśaite rudrāstu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ

ते रुद्राः प्रकृरतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयः ।
उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः

te rudrāḥ prakṛratiścaiva sarve caiva surarṣayaḥ |
utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ

वयं सृष्टा हि भगवंस्त्वया च प्रभविष्णुना ।
येन यस्मिन्नधीकारे वर्तितव्यं पितामह

vayaṃ sṛṣṭā hi bhagavaṃstvayā ca prabhaviṣṇunā |
yena yasminnadhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha

योसौ त्वयाऽभिनिर्दिष्टो ह्यधिकारोऽर्थचिन्तकः ।
परिपाल्यः कथं तेन साहंकारेण कर्तृणा

yosau tvayā'bhinirdiṣṭo hyadhikāro'rthacintakaḥ |
paripālyaḥ kathaṃ tena sāhaṃkāreṇa kartṛṇā

प्रदिशस्व बलं तस्य योऽधिकारार्थचिन्तकः ।
एवमुक्तो महादेवो देवांस्तानिदमब्रवीत्

pradiśasva balaṃ tasya yo'dhikārārthacintakaḥ |
evamukto mahādevo devāṃstānidamabravīt

ब्रह्मोवाच ।
साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर्भद्रमस्तु वः ।
ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतामिह

brahmovāca |
sādhvahaṃ jñāpito devā yuṣmābhirbhadramastu vaḥ |
mamāpyeṣā samutpannā cintā yā bhavatāmiha

लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः ।
कथं बलक्षयो न स्याद्युष्माकं ह्यात्मनश्च वै

lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ |
kathaṃ balakṣayo na syādyuṣmākaṃ hyātmanaśca vai

इतः सर्वेऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम् ।
महापुरुषमव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम्

itaḥ sarve'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam |
mahāpuruṣamavyaktaṃ sa no vakṣyati yaddhitam

ततस्ते ब्रह्मणा सार्धमृषयो विबुधास्तथा ।
क्षीरादस्योत्तरं कूलं जग्मूर्लोकहितार्थिनः

tataste brahmaṇā sārdhamṛṣayo vibudhāstathā |
kṣīrādasyottaraṃ kūlaṃ jagmūrlokahitārthinaḥ

ते तपः समुपातिष्ठन्ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम् ।
स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा

te tapaḥ samupātiṣṭhanbrahmoktaṃ vedakalpitam |
sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā

ऊर्ध्वदृग्बाहवश्चैव एकाग्रमनसोऽभवन् ।
एकपादस्थिताः सर्वे काष्ठभूताः समाहिताः

ūrdhvadṛgbāhavaścaiva ekāgramanaso'bhavan |
ekapādasthitāḥ sarve kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ

दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा सुदारुणम् ।
शुश्रुवुर्मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम्

divyaṃ varṣasahasraṃ te tapastaptvā sudāruṇam |
śuśruvurmadhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām

भोभोः सब्रह्यका देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यमुत्तमम्

bhobhoḥ sabrahyakā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
svāgatenārcya vaḥ sarvāñśrāvaye vākyamuttamam

विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत् ।
प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम्

vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tacca lokahitaṃ mahat |
pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam

सुतप्तं वस्तपो देवा ममाराधनकाम्यया ।
भोक्ष्यथास्य महासत्वास्तपसः फलमुत्तमम्

sutaptaṃ vastapo devā mamārādhanakāmyayā |
bhokṣyathāsya mahāsatvāstapasaḥ phalamuttamam

एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहः ।
यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः

eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ |
yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ

सर्वे भागान्कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः ।
तत्र श्रेयोऽभिधास्यामि यथाऽधीकारमीश्वराः

sarve bhāgānkalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ |
tatra śreyo'bhidhāsyāmi yathā'dhīkāramīśvarāḥ

श्रुत्वैतद्देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः ।
ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः

śrutvaitaddevadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ |
tataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ

वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमाहरन् ।
तस्मिन्सत्रे सदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत्

vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumāharan |
tasminsatre sadā brahmā svayaṃ bhāgamakalpayat

देवा देवर्षयश्चैव स्वंस्वं भागमकल्पयम् ।
ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताः

devā devarṣayaścaiva svaṃsvaṃ bhāgamakalpayam |
te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ

प्राहुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम् ।
बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम्

prāhurādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param |
bṛhantaṃ sarvagaṃ devamīśānaṃ varadaṃ prabhum

ततोऽथ वरदौ देवस्तान्सर्वानमरान्स्थितान् ।
अशरीरो बभापेदं वाक्यं स्वस्थो महेश्वरः

tato'tha varadau devastānsarvānamarānsthitān |
aśarīro babhāpedaṃ vākyaṃ svastho maheśvaraḥ

येन यः कल्पितो भागः स तथा मामुपागतः ।
प्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम् ।
एतद्वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम्

yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā māmupāgataḥ |
prīto'haṃ pradiśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam |
etadvo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam

यूयं यज्ञैरिज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः ।
युगेयुगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभागिनः

yūyaṃ yajñairijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ |
yugeyuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhāginaḥ

यज्ञैर्ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः ।
कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान्

yajñairye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ |
kalpayiṣyanti vo bhāgāṃste narā vedakalpitān

यो मे यथा कल्पितवान्भागमस्मिन्महाक्रतौ ।
स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः

yo me yathā kalpitavānbhāgamasminmahākratau |
sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ

यूयं लोकान्भावयध्वं यज्ञभागफलोचिताः ।
सर्वार्थचिन्तका लोके मयाऽधीकारनिर्मिताः

yūyaṃ lokānbhāvayadhvaṃ yajñabhāgaphalocitāḥ |
sarvārthacintakā loke mayā'dhīkāranirmitāḥ

याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः ।
ताभिराप्यायितबला लोकान्वै धारयिष्यथ

yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ |
tābhirāpyāyitabalā lokānvai dhārayiṣyatha

यूयं हि भाविता यज्ञैः सर्वयज्ञेषु मानवैः ।
मां ततो भावयिष्यध्वमेषा वो भावना मम

yūyaṃ hi bhāvitā yajñaiḥ sarvayajñeṣu mānavaiḥ |
māṃ tato bhāvayiṣyadhvameṣā vo bhāvanā mama

इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सह ।
एभिः सम्यक्प्रयुक्तैर्हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ

ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāścauṣadhibhiḥ saha |
ebhiḥ samyakprayuktairhi prīyante devatāḥ kṣitau

निर्माणमेतद्युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम् ।
मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत्कल्पक्षयादिह ।
चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमीश्वराः

nirmāṇametadyuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam |
mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvatkalpakṣayādiha |
cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāramīśvarāḥ

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठ इति सप्तैते मनसा निर्मिता हि ते

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭha iti saptaite manasā nirmitā hi te

एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताः ।
प्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्ये च कल्पिताः

ete vedavido mukhyā vedācāryāśca kalpitāḥ |
pravṛttidharmiṇaścaiva prājāpatye ca kalpitāḥ

अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनः ।
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः

ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ |
aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ

सनः सनत्सुजातश्च सनकः ससनन्दनः ।
सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश्च सनातनः

sanaḥ sanatsujātaśca sanakaḥ sasanandanaḥ |
sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ

सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताः ।
स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तिं धर्ममास्थिताः

saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ |
svayamāgatavijñānā nivṛttiṃ dharmamāsthitāḥ

एते योगविदो मुख्याः साङ्ख्यशास्त्रविशारदाः ।
आचार्या धर्मशास्त्रेषु मोक्षधर्मप्रवर्तकाः

ete yogavido mukhyāḥ sāṅkhyaśāstraviśāradāḥ |
ācāryā dharmaśāstreṣu mokṣadharmapravartakāḥ

यतोऽहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात्रिगुणो महान् ।
तस्मात्परतरो योसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः

yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvamavyaktātriguṇo mahān |
tasmātparataro yosau kṣetrajña iti kalpitaḥ

सोहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः ।
यो यथा निर्मितो जन्तुर्यस्मिन्यस्मिंश्च कर्मणि

sohaṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ |
yo yathā nirmito janturyasminyasmiṃśca karmaṇi

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सोश्नुतेऽवशः ।
एष लोकगुरुर्ब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुः

pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ sośnute'vaśaḥ |
eṣa lokagururbrahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ

एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः ।
मयाऽनुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रदः

eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ |
mayā'nuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ

अस्य चैवात्मजो रुद्रो ललाटाद्यः समुत्थितः ।
ब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वभूतधरः प्रभुः

asya caivātmajo rudro lalāṭādyaḥ samutthitaḥ |
brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ

गच्छध्वं स्वानधीकारांश्चिन्तयध्वं यथाविधि ।
प्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम्

gacchadhvaṃ svānadhīkārāṃścintayadhvaṃ yathāvidhi |
pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram

प्रदिश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथा ।
परिनिष्ठितकालानि आयूंषीह सुरोत्तमाः

pradiśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayastathā |
pariniṣṭhitakālāni āyūṃṣīha surottamāḥ

इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तितः ।
अहिंस्या यज्ञपशवो युगेऽस्मिन्न तदन्यथा

idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartitaḥ |
ahiṃsyā yajñapaśavo yuge'sminna tadanyathā

चतुष्पात्सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः ।
ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति

catuṣpātsakalo dharmo bhaviṣyatyatra vai surāḥ |
tatastretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati

प्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे ।
यत्र पादश्चतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति

prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe |
yatra pādaścaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati

ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यति ।
द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन्भविष्यति

tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati |
dvipādahīno dharmaśca yuge tasminbhaviṣyati

ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते ।
एकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति

tatastiṣye'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte |
ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati

देवा देवर्षयश्चोचुस्तमेवंवादिनं गुरुम् ।
एकपादस्थिते धर्मे यत्र क्वचन गामिनि ।
कथं कर्तव्यमस्माभिर्भगवंस्तद्वदस्व नः

devā devarṣayaścocustamevaṃvādinaṃ gurum |
ekapādasthite dharme yatra kvacana gāmini |
kathaṃ kartavyamasmābhirbhagavaṃstadvadasva naḥ

गुरवो यत्र पूज्यन्ते साधुवृत्तसमन्विताः ।
वस्तव्यं तत्र युष्माभिर्यत्र धर्मो न हीयते

guravo yatra pūjyante sādhuvṛttasamanvitāḥ |
vastavyaṃ tatra yuṣmābhiryatra dharmo na hīyate

यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथा ।
अहिंसा धर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाः ।
स वो देशः सेवितव्यो मा वोऽधर्मः पदा स्पृशेत्

yatra vedāśca yajñāśca tapaḥ satyaṃ damastathā |
ahiṃsā dharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ |
sa vo deśaḥ sevitavyo mā vo'dharmaḥ padā spṛśet

तेऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथा ।
नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर्देशान्यथेप्सितान्

te'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāstathā |
namaskṛtvā bhagavate jagmurdeśānyathepsitān

गतेषु त्रिदिवौकस्सु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः ।
दिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम्

gateṣu tridivaukassu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ |
didṛkṣurbhagavantaṃ tamaniruddhatanau sthitam

तं देवो दर्शयामास कृत्वा हयशिरो महत् ।
साङ्गानावर्तयन्वेदान्कमण्डलुत्रिदण्डधृक्

taṃ devo darśayāmāsa kṛtvā hayaśiro mahat |
sāṅgānāvartayanvedānkamaṇḍalutridaṇḍadhṛk

ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवममितौजसम् ।
लोककर्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया

tato'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devamamitaujasam |
lokakartā prabhurbrahmā lokānāṃ hitakāmyayā

मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ।
स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा

mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ |
sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitastadā

लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि ।
धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः ।
त्वय्यावेशितभारोऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा

lokakāryagatīḥ sarvāstvaṃ cintaya yathāvidhi |
dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhurjagato guruḥ |
tvayyāveśitabhāro'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmyathāñjasā

यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति ।
प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदैशिकः

yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati |
prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadaiśikaḥ

एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत ।
तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकमचिराद्गतः

evamuktvā hayaśirāstatraivāntaradhīyata |
tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokamacirādgataḥ

एवमेष महाभागः पद्मनाभः सनातनः ।
यज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा

evameṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ |
yajñeṣvagraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā

निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिमक्षयधर्मिणाम् ।
प्रवृत्तिधर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम्

nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatimakṣayadharmiṇām |
pravṛttidharmānvidadhe kṛtvā lokasya citratām

स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां
स धाता स धेयं स कर्ता स कार्यम् ।
युगान्ते प्रसुप्तः सुसंक्षिप्य लोकान्
युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज

sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ
sa dhātā sa dheyaṃ sa kartā sa kāryam |
yugānte prasuptaḥ susaṃkṣipya lokān
yugādau prabuddho jagaddhyutsasarja

तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय महात्मने ।
अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम्

tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya mahātmane |
ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām

महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा ।
आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा

mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā |
ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā

अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा ।
वेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतयेऽपि च

aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā |
vedayajñādhipataye vedāṅgapataye'pi ca

समुद्रावसिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिने ।
शान्ताय सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे

samudrāvasine nityaṃ haraye muñjakeśine |
śāntāya sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe

तपसां तेजसां चैव पतये यशसामपि ।
वचसां पतये नित्यं सरितां पतये तथा

tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśasāmapi |
vacasāṃ pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā

कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते ।
विवस्वतेऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा ।
सूक्ष्माय ज्ञानदृश्याय अजरायाक्षयाय च

kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate |
vivasvate'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā |
sūkṣmāya jñānadṛśyāya ajarāyākṣayāya ca

एष देवः संचरति सर्वत्र गतिरव्ययः ।
[एष चैतत्परं ब्रह्म ज्ञेयो विज्ञानचक्षुषा ॥]

eṣa devaḥ saṃcarati sarvatra gatiravyayaḥ |
[eṣa caitatparaṃ brahma jñeyo vijñānacakṣuṣā ||]

एवमेतत्पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा ।
कथितं तच्च वै सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः

evametatpurā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā |
kathitaṃ tacca vai sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ

क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिरीश्वरः ।
गीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि

kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harirīśvaraḥ |
gīyatāṃ vedaśabdaiśca pūjyatāṃ ca yathāvidhi

इत्युक्तास्तु वयं तेन वेदव्यासेन धीमता ।
सर्वे शिष्या सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित्

ityuktāstu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā |
sarve śiṣyā sutaścāsya śukaḥ paramadharmavit

स चास्माकमुपाध्यायः सहास्माभिर्विशांपते ।
चतुर्वेदोद्गताभिस्तमृग्भिः समभितुष्टुवे

sa cāsmākamupādhyāyaḥ sahāsmābhirviśāṃpate |
caturvedodgatābhistamṛgbhiḥ samabhituṣṭuve

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एवं मेऽकथयद्राजन्पुरा द्वैपायनो गुरुः

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
evaṃ me'kathayadrājanpurā dvaipāyano guruḥ

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चैनं परिकीर्तयेत् ।
नमो भगवते कृत्वा समाहितमतिर्नरः

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścainaṃ parikīrtayet |
namo bhagavate kṛtvā samāhitamatirnaraḥ

भवत्यरोगो मतिमान्बलरूपसमन्वितः ।
आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्

bhavatyarogo matimānbalarūpasamanvitaḥ |
āturo mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt

कामकामी लभेत्कामं दीर्घं चायुरवाप्नुयात् ।
ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत्

kāmakāmī labhetkāmaṃ dīrghaṃ cāyuravāpnuyāt |
brāhmaṇaḥ sarvavedī syātkṣatriyo vijayī bhavet

वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।
अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम्

vaiśyo vipulalābhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt |
aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim

लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम् ।
बन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत्

lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayetsutam |
bandhyā prasavamāpnoti putrapautrasamṛddhimat

क्षेमेण गच्छेदध्वानमिदं यः पठते पथि ।
यो यं कामं कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवम्

kṣemeṇa gacchedadhvānamidaṃ yaḥ paṭhate pathi |
yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tamāpnoti ca dhruvam

इदं महर्षेर्वचनं विनिश्चितं
महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तितम् ।
समागमं चर्षिदिवौकसामिमं
निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते

idaṃ maharṣervacanaṃ viniścitaṃ
mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtitam |
samāgamaṃ carṣidivaukasāmimaṃ
niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante