अध्याय 310: कराल जनक का संशय, प्रकृति-पुरुष पर वसिष्ठ का उत्तर

एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ।
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति

evamapratibuddhatvādabuddhajanasevanāt |
sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāni gacchati

धाम्ना धामसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति ।
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च

dhāmnā dhāmasahasrāṇi patanāntāni gacchati |
tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca

चन्द्रमा इव भूतानां पुनस्तत्र सहस्रशः ।
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान्

candramā iva bhūtānāṃ punastatra sahasraśaḥ |
līyate'pratibuddhatvādevameṣa hyabuddhimān

कला पञ्चदशी योनिस्तद्धाम इति मन्यते ।
नित्यमेतं विजानीहि सोमं वै षौडशीं कलाम्

kalā pañcadaśī yonistaddhāma iti manyate |
nityametaṃ vijānīhi somaṃ vai ṣauḍaśīṃ kalām

कलया जायते जन्तुः पुनः पुनरबुद्धिमान् ।
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एवोपजायते

kalayā jāyate jantuḥ punaḥ punarabuddhimān |
dhāma tasyopayuñjanti bhūya evopajāyate

षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् ।
न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा

ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām |
na tūpayujyate devairdevānupayunakti sā

एतामक्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम ।
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते

etāmakṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama |
sā hyasya prakṛtirdṛṣṭā tatkṣayānmokṣa ucyate

तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञिकम् ।
ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते

tadevaṃ ṣoḍaśakalaṃ dehamavyaktasaṃjñikam |
mamāyamiti manvānastatraiva parivartate

पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवाप्रतिबोधनात् ।
विमलश्च विशुद्धश्च शुद्धामलनिषेवणात्

pañcaviṃśastathaivātmā tasyaivāpratibodhanāt |
vimalaśca viśuddhaśca śuddhāmalaniṣevaṇāt

अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव ।
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुद्धतां व्रजेत्

aśuddha eva śuddhātmā tādṛgbhavati pārthiva |
abuddhasevanāccāpi buddho'pyabuddhatāṃ vrajet

तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि विज्ञेयो नृपसत्तम ।
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत्

tathaivāpratibuddho'pi vijñeyo nṛpasattama |
prakṛtestriguṇāyāstu sevanātprākṛto bhavet

अक्षरक्षरयोरेषु द्वयोः संबन्ध उच्यते ।
स्त्रीपुंसोश्चापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते

akṣarakṣarayoreṣu dvayoḥ saṃbandha ucyate |
strīpuṃsoścāpi bhagavansaṃbandhastadvaducyate

ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भं धारयत्युत ।
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा

ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhaṃ dhārayatyuta |
ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayettathā

अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु

anyonyasyābhisaṃbandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt |
rūpaṃ nirvartayatyetadevaṃ sarvāsu yoniṣu

स्त्रीपुंसोरभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
ऋतौ निर्वर्त्यते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम्

strīpuṃsorabhisaṃbandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt |
ṛtau nirvartyate rūpaṃ tadvakṣyāmi nidarśanam

ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा ।
अस्थि स्नायु च मज्जानं जानीमः पैतृकान्द्विज

ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇāstathā |
asthi snāyu ca majjānaṃ jānīmaḥ paitṛkāndvija

त्वङ्भांसं शोणितं चेति मातृजान्यपि शुश्रुम ।
एवमेताद्द्विजश्रेष्ठ वेदे शास्त्रे च पठ्यते

tvaṅbhāṃsaṃ śoṇitaṃ ceti mātṛjānyapi śuśruma |
evametāddvijaśreṣṭha vede śāstre ca paṭhyate

प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते ।
वेदशास्त्रप्रमाणानां प्रमाणं तत्सनातनम्

pramāṇaṃ yacca vedoktaṃ śāstroktaṃ yacca paṭhyate |
vedaśāstrapramāṇānāṃ pramāṇaṃ tatsanātanam

[अन्योन्यगुणसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।]
एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ

[anyonyaguṇasaṃrodhādanyonyaguṇasaṃśrayāt |]
evamevābhisaṃbaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau

पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते ।
अथवाऽनन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा

paśyāmi bhagavaṃstasmānmokṣadharmo na vidyate |
athavā'nantarakṛtaṃ kiṃcideva nidarśanam |
tanmamācakṣva tattvena pratyakṣo hyasi sarvathā

मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम् ।
अदेहमजरं नित्यमतीन्द्रियमनीश्वरम्

mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yadanāmayam |
adehamajaraṃ nityamatīndriyamanīśvaram

यदेतदुक्तं भवता देवशास्त्रनिदर्शनम् ।
एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान्

yadetaduktaṃ bhavatā devaśāstranidarśanam |
evametadyathā caitanna gṛhṇāti tathā bhavān

धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः ।
न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वरः

dhāryate hi tvayā grantha ubhayorvedaśāstrayoḥ |
na ca granthasya tattvajño yathāvattvaṃ nareśvaraḥ

यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः ।
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्वारणं वृथा

yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ |
na ca granthārthatattvajñastasya tadvāraṇaṃ vṛthā

मारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः ।
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थगुणो वृथा

māraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ |
yastu granthārthatattvajño nāsya granthaguṇo vṛthā

ग्रन्थस्यार्थस्य पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति ।
यथातत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति

granthasyārthasya pṛṣṭaḥ saṃstādṛśo vaktumarhati |
yathātattvābhigamanādarthaṃ tasya sa vindati

वस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थस्थूलबुद्धिमान् ।
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्

vastu saṃsatsu kathayedgranthārthasthūlabuddhimān |
sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt

निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः ।
सोपहास्यात्मतामेति यस्माच्चावाप्तवानपि

nirṇayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ |
sopahāsyātmatāmeti yasmāccāvāptavānapi

तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते ।
याथातथ्येन साङ्ख्येषु योगेषउ च महात्मसु

tasmāttvaṃ śṛṇu rājendra yathaitadanudṛśyate |
yāthātathyena sāṅkhyeṣu yogeṣau ca mahātmasu

यदेव योगाः पश्यन्ति साङ्ख्यैस्तदवगम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्

yadeva yogāḥ paśyanti sāṅkhyaistadavagamyate |
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān

त्वङ्भांसं रुघिरं मेदः पित्तं मज्जा च स्नायु च ।
एतदैन्द्रियकं तात तद्भवानिदमाह माम्

tvaṅbhāṃsaṃ rughiraṃ medaḥ pittaṃ majjā ca snāyu ca |
etadaindriyakaṃ tāta tadbhavānidamāha mām

द्रव्याद्द्रव्यस्य निर्वृत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा ।
देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्वीजं तथैव च

dravyāddravyasya nirvṛttirindriyādindriyaṃ tathā |
dehāddehamavāpnoti bījādvījaṃ tathaiva ca

निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्याप्यदेहिनः ।
कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः

nirindriyasyābījasya nirdravyasyāpyadehinaḥ |
kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvānmahātmanaḥ

गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च ।
एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते निविशन्ति च

guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca |
evaṃ guṇāḥ prakṛtito jāyante niviśanti ca

त्वङ्भांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जाऽस्थि स्नायु च ।
अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै

tvaṅbhāṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjā'sthi snāyu ca |
aṣṭau tānyatha śukreṇa jānīhi prākṛtāni vai

पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् ।
न वा पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते

pumāṃścaivāpumāṃścaiva trailiṅgyaṃ prākṛtaṃ smṛtam |
na vā pumānpumāṃścaiva sa liṅgītyabhidhīyate

अलिङ्गात्प्रकृतिर्लिङ्गैरुपालभ्यति सात्मजैः ।
यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा

aliṅgātprakṛtirliṅgairupālabhyati sātmajaiḥ |
yathā puṣpaphalairnityamṛtavo mūrtayastathā

एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते ।
पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेषु नियतात्मकः

evamapyanumānena hyaliṅgamupalabhyate |
pañcaviṃśatimastāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ

अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः ।
केवलं त्वभिमानित्वादगुणेष्वगुणा उच्यते

anādinidhano'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ |
kevalaṃ tvabhimānitvādaguṇeṣvaguṇā ucyate

गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः ।
तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः

guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ |
tasmādevaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ

यदा त्वेष गुणनिव प्रकृतावनुमन्यते ।
तदा स गुणवानेव परमं नानुपश्यति

yadā tveṣa guṇaniva prakṛtāvanumanyate |
tadā sa guṇavāneva paramaṃ nānupaśyati

यत्तं बुद्धेः परं प्राहुः साङ्ख्ययोगाश्च सर्वशः ।
बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्

yattaṃ buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyayogāśca sarvaśaḥ |
budhyamānaṃ mahāprājñamabuddhaparivarjanāt

अप्रबुद्धमथाव्यक्तं गुणं प्राहुरनीश्वरम् ।
निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च

aprabuddhamathāvyaktaṃ guṇaṃ prāhuranīśvaram |
nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityamadhiṣṭhātārameva ca

प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः ।
साङ्ख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः

prakṛteśca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ |
sāṅkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ

यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः ।
बुध्यमानं प्रबुद्धेन गमयन्ति समन्ततः

yadā prabuddhāstvavyaktamavasthājanmabhīravaḥ |
budhyamānaṃ prabuddhena gamayanti samantataḥ

एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यक्चार्थदर्शनम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाना पृथग्पृथगरिंदम्

etannidarśanaṃ samyagasamyakcārthadarśanam |
budhyamānāprabuddhānā pṛthagpṛthagariṃdam

परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् ।
एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते

paraspareṇaitaduktaṃ kṣarākṣaranidarśanam |
ekatvamakṣaraṃ prāhurnānātvaṃ kṣaramucyate

पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदा सम्यक्प्रचक्षते ।
एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम्

pañcaviṃśatiniṣṭho'yaṃ yadā samyakpracakṣate |
ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpyadarśanam

तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथग्नेव निदर्शनम् ।
पञ्चविंशतितत्वं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः

tattvanistattvayoretatpṛthagneva nidarśanam |
pañcaviṃśatitatvaṃ tu tattvamāhurmanīṣiṇaḥ

निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम् ।
वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम्

nistattvaṃ pañcaviṃśasya paramāhurnidarśanam |
vargasya vargamācāraṃ tattvaṃ tattvātsanātanam