अध्याय 29: नारद और पर्वत का परस्पर शाप

स कथं काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतोऽभवत् ।
पर्वतेन किमथे वा दत्तस्तेन ममार च

sa kathaṃ kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya suto'bhavat |
parvatena kimathe vā dattastena mamāra ca

यदा वर्षसहस्रायुस्तदा भवति मानवः ।
कथमप्राप्तकौमारः सृञ्जयस्य सुतो मृतः

yadā varṣasahasrāyustadā bhavati mānavaḥ |
kathamaprāptakaumāraḥ sṛñjayasya suto mṛtaḥ

उताहो नाममात्रं वै सुवर्णष्ठीविनोऽभवत् ।
कथं वा काञ्चनष्ठीवीत्येतदिच्छामि वेदितुम्

utāho nāmamātraṃ vai suvarṇaṣṭhīvino'bhavat |
kathaṃ vā kāñcanaṣṭhīvītyetadicchāmi veditum

अत्र ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं जनेश्वर ।
नारदः पर्वतश्चैव द्वावृवी लोकसत्तमौ

atra te varṇayiṣyāmi yathāvṛttaṃ janeśvara |
nāradaḥ parvataścaiva dvāvṛvī lokasattamau

मातुलो भागिनेयश्च देवलोकादिहागतौ ।
विहर्तुकामौ संप्रीत्या मानुषेषु पुरा विभो

mātulo bhāgineyaśca devalokādihāgatau |
vihartukāmau saṃprītyā mānuṣeṣu purā vibho

हविःपवित्रभोज्येन देवभोज्येन चैव हि ।
नारदो मातुलस्तत्र भागिनेयश्च पर्वतः

haviḥpavitrabhojyena devabhojyena caiva hi |
nārado mātulastatra bhāgineyaśca parvataḥ

तावुभौ तपसोपेताववनीतलचारिणौ ।
भुञ्जानौ मानुषान्भोगान्यथावत्पर्यधावताम्

tāvubhau tapasopetāvavanītalacāriṇau |
bhuñjānau mānuṣānbhogānyathāvatparyadhāvatām

प्रीतिमन्तौ मुदा युक्तौ समयं चैव चक्रतुः ।
यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाऽशुभः

prītimantau mudā yuktau samayaṃ caiva cakratuḥ |
yo bhaveddhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vā'śubhaḥ

अन्योन्यस्य च आख्येयो मृषा शापोऽन्यथा भवेत् ।
तौ तथेति प्रतिज्ञाय महर्षी लोकपूजितौ

anyonyasya ca ākhyeyo mṛṣā śāpo'nyathā bhavet |
tau tatheti pratijñāya maharṣī lokapūjitau

सृञ्जयं श्वैत्यमभ्येत्य राजानमिदमूचतुः ।
आवां भवति वत्स्यावः कंचित्कालं हिताय ते

sṛñjayaṃ śvaityamabhyetya rājānamidamūcatuḥ |
āvāṃ bhavati vatsyāvaḥ kaṃcitkālaṃ hitāya te

यथावत्पृथिवीपाल आवयोः प्रगुणीभव ।
तथेति कृत्वा राजा तौ सत्कृत्योपचचार ह

yathāvatpṛthivīpāla āvayoḥ praguṇībhava |
tatheti kṛtvā rājā tau satkṛtyopacacāra ha

ततः कदाचित्तौ राजा महात्मानौ तपोधनौ ।
अब्रवीत्परमप्रीतः सुतेयं देवरूपिणी

tataḥ kadācittau rājā mahātmānau tapodhanau |
abravītparamaprītaḥ suteyaṃ devarūpiṇī

एकैव मम कन्यैषा युवां परिचरिष्यति ।
दर्शनीयानवद्याङ्गी शीलवृत्तसमाहिता ।
सुकुमारी कुमारी च पझकिञ्जल्कसुप्रभा

ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṃ paricariṣyati |
darśanīyānavadyāṅgī śīlavṛttasamāhitā |
sukumārī kumārī ca pajhakiñjalkasuprabhā

परमं सौम्यमित्युक्तं ताभ्यां राजा शशास ताम् ।
कन्ये विप्रावुपचर देववत्पितृवच्च ह

paramaṃ saumyamityuktaṃ tābhyāṃ rājā śaśāsa tām |
kanye viprāvupacara devavatpitṛvacca ha

सा तु कन्या तथेत्युक्त्वा पितरं धर्मचारिणी ।
यथानिदेशं राज्ञस्तौ सत्कृत्योपचचार ह

sā tu kanyā tathetyuktvā pitaraṃ dharmacāriṇī |
yathānideśaṃ rājñastau satkṛtyopacacāra ha

तस्यास्तेनोपचारेण रूपेणाप्रतिमेन च ।
नारदं हृच्छयस्तूर्णं सहसैवाभ्यपद्यत

tasyāstenopacāreṇa rūpeṇāpratimena ca |
nāradaṃ hṛcchayastūrṇaṃ sahasaivābhyapadyata

ववृधे हि ततस्तस्य हृदि कामो महात्मनः ।
यथा शुक्लस्य पक्षस्य प्रवृत्तौ चन्द्रमाः शनैः

vavṛdhe hi tatastasya hṛdi kāmo mahātmanaḥ |
yathā śuklasya pakṣasya pravṛttau candramāḥ śanaiḥ

न च तं भागिनेयाय पर्वताय महात्मने ।
शशंस मन्मथं तीव्रं व्रीडमानः स धर्मवित्

na ca taṃ bhāgineyāya parvatāya mahātmane |
śaśaṃsa manmathaṃ tīvraṃ vrīḍamānaḥ sa dharmavit

तपसा चेङ्गितैश्चैव पर्वतोऽथ बुबोध तम् ।
कामार्तं नारदं क्रुद्धः शशापैनं ततो भृशम्

tapasā ceṅgitaiścaiva parvato'tha bubodha tam |
kāmārtaṃ nāradaṃ kruddhaḥ śaśāpainaṃ tato bhṛśam

कृत्वा समयमव्यग्रो भवान्वै सहितो मया ।
यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाऽशुभः

kṛtvā samayamavyagro bhavānvai sahito mayā |
yo bhaveddhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vā'śubhaḥ

अन्योन्यस्य स आख्येय इति तद्वै मृषा कृतम् ।
भवता वचनं ब्रह्मंस्तस्मादेष शपाम्यहम्

anyonyasya sa ākhyeya iti tadvai mṛṣā kṛtam |
bhavatā vacanaṃ brahmaṃstasmādeṣa śapāmyaham

न हि कामं प्रवर्तन्तं भवानाचष्ट मे पुरा ।
सुकुमार्यां कुमार्यां ते तस्मान्नैष क्षमाम्यहम्

na hi kāmaṃ pravartantaṃ bhavānācaṣṭa me purā |
sukumāryāṃ kumāryāṃ te tasmānnaiṣa kṣamāmyaham

ब्रह्मचारी गुरुर्यस्मात्तपस्वी ब्राह्मणश्च सन् ।
अकार्षीः समयभ्रंशमावाभ्यां यः कृतो मिथः

brahmacārī gururyasmāttapasvī brāhmaṇaśca san |
akārṣīḥ samayabhraṃśamāvābhyāṃ yaḥ kṛto mithaḥ

शप्स्ये तस्मात्सुसंक्रुद्धो भवन्तं तं निबोध मे

śapsye tasmātsusaṃkruddho bhavantaṃ taṃ nibodha me

सुकुमारी च ते भार्या भविष्यति न संशयः ।
वानरत्वं च ते कन्या विवाहात्प्रभृति प्रभो ।
संद्रक्ष्यन्ति नराश्चान्ये स्वरूपेण विनाकृतम्

sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
vānaratvaṃ ca te kanyā vivāhātprabhṛti prabho |
saṃdrakṣyanti narāścānye svarūpeṇa vinākṛtam

स तद्वाक्यं तु विज्ञाय नारदः पर्वतं तथा ।
अशपत्तमपि क्रोधाद्भागिनेयं स मातुलः

sa tadvākyaṃ tu vijñāya nāradaḥ parvataṃ tathā |
aśapattamapi krodhādbhāgineyaṃ sa mātulaḥ

तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ।
युक्तोऽपि नित्यधर्मश्च न वै स्वर्गमवाप्स्यसि

tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca |
yukto'pi nityadharmaśca na vai svargamavāpsyasi

तौ तु शावा भृशं क्रुद्धौ परस्परममर्षणौ ।
प्रतिजग्मतुहृन्योन्यं क्रुद्धाविव गजोत्तमौ

tau tu śāvā bhṛśaṃ kruddhau parasparamamarṣaṇau |
pratijagmatuhṛnyonyaṃ kruddhāviva gajottamau

पर्वतः पृथिवीं कृत्स्नां विचचार महामतिः ।
पूज्यमानो यथान्यांयं तेजसा स्वेन भारत

parvataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vicacāra mahāmatiḥ |
pūjyamāno yathānyāṃyaṃ tejasā svena bhārata

अथ तामलभत्कन्यां नारदः सृञ्जयात्मजाम् ।
धर्मेण विप्रप्रवरः सुकुमारीमनिन्दिताम्

atha tāmalabhatkanyāṃ nāradaḥ sṛñjayātmajām |
dharmeṇa viprapravaraḥ sukumārīmaninditām

सा तु कन्या यथाशापं नारदं तं ददर्श ह ।
पाणिग्रहणमन्त्राणां नियोगादेव नारदम्

sā tu kanyā yathāśāpaṃ nāradaṃ taṃ dadarśa ha |
pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niyogādeva nāradam

सुकुमारी च देवर्षि वानरप्रतिमाननम् ।
नैवावमन्यत तदा प्रीतिमत्येव चाभवत्

sukumārī ca devarṣi vānarapratimānanam |
naivāvamanyata tadā prītimatyeva cābhavat

उपतस्थे च भर्तारं न चान्यं मनसाऽप्यगात् ।
देवं मुनीं वा यक्षं वा पतित्वे पतिवत्सला

upatasthe ca bhartāraṃ na cānyaṃ manasā'pyagāt |
devaṃ munīṃ vā yakṣaṃ vā patitve pativatsalā

ततः कदाचिद्भगवान्पर्वतोऽनुचचार ह ।
वनं विरहितं किंचित्तत्रापश्यत्स नारदम्

tataḥ kadācidbhagavānparvato'nucacāra ha |
vanaṃ virahitaṃ kiṃcittatrāpaśyatsa nāradam

ततोऽभिवाद्य प्रोवाच नारदं पर्वतस्तदा ।
भवान्प्रसादं कुरुतात्स्वर्गादेशाय ये प्रभो

tato'bhivādya provāca nāradaṃ parvatastadā |
bhavānprasādaṃ kurutātsvargādeśāya ye prabho

तमुवाच ततो दृष्ट्वा पर्वतं नारदस्तथा ।
कृताञ्जलिमुपासीनं दीनं दीनतरः स्वयम्

tamuvāca tato dṛṣṭvā parvataṃ nāradastathā |
kṛtāñjalimupāsīnaṃ dīnaṃ dīnataraḥ svayam

त्वयाऽहं प्रथमं शप्तो वानरस्त्वं भविष्यसि ।
इत्युक्तेन मया पश्चाच्छप्तस्तवमपि मत्सरात्

tvayā'haṃ prathamaṃ śapto vānarastvaṃ bhaviṣyasi |
ityuktena mayā paścācchaptastavamapi matsarāt

अद्यप्रभृति वै वासं स्वर्गे नावाप्स्यसीति ह ।
तव नैतद्विसदृशं पुत्रस्थाने हि मे भवान्

adyaprabhṛti vai vāsaṃ svarge nāvāpsyasīti ha |
tava naitadvisadṛśaṃ putrasthāne hi me bhavān

निवर्तयेतां तौ शापावन्योन्येन तदा मुनी

nivartayetāṃ tau śāpāvanyonyena tadā munī

श्रीसमृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिणम् ।
सुकुमारी प्रदुद्राव परपुंसविशङ्कया

śrīsamṛddhaṃ tadā dṛṣṭvā nāradaṃ devarūpiṇam |
sukumārī pradudrāva parapuṃsaviśaṅkayā

तां पर्वतस्ततो दृष्ट्वा प्रद्रवन्तीमनिन्दिताम् ।
अब्रवीत्तव भर्तैष नात्र कार्या विचारणा

tāṃ parvatastato dṛṣṭvā pradravantīmaninditām |
abravīttava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā

ऋषिः परमधर्मात्मा नारदो भगवान्प्रभुः ।
तवैवाभेद्यहृदयो मा ते भूदत्र संशयः

ṛṣiḥ paramadharmātmā nārado bhagavānprabhuḥ |
tavaivābhedyahṛdayo mā te bhūdatra saṃśayaḥ

सानुनीता बहुविधं पर्वतेन महात्मना ।
शापदोषं च तं भर्तुः श्रुत्वा प्रकृतिमागता ।
पर्वतोऽथ ययौ स्वर्गं नारदोऽभ्यगमद्गृहान्

sānunītā bahuvidhaṃ parvatena mahātmanā |
śāpadoṣaṃ ca taṃ bhartuḥ śrutvā prakṛtimāgatā |
parvato'tha yayau svargaṃ nārado'bhyagamadgṛhān

प्रत्यक्षकर्ता सर्वस्य नारदो भगवानृषिः ।
एष वक्ष्यति ते पृष्टो यथावृत्तं नरोत्तम

pratyakṣakartā sarvasya nārado bhagavānṛṣiḥ |
eṣa vakṣyati te pṛṣṭo yathāvṛttaṃ narottama