अध्याय 271: व्यर्थ हिंसा के विरुद्ध राजा विचख्नु

शरीरमापदश्चैव न विदन्त्यविहिंसकाः ।
कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यते

śarīramāpadaścaiva na vidantyavihiṃsakāḥ |
kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyate

यथा शरीरं न म्लायेन्नैव मृत्युवशं भवेत् ।
तथा कर्मसु वर्तेत समर्थो धर्ममाचरेत्

yathā śarīraṃ na mlāyennaiva mṛtyuvaśaṃ bhavet |
tathā karmasu varteta samartho dharmamācaret

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रजानामनुकम्पार्थं गीतं राज्ञा विचख्युना

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prajānāmanukampārthaṃ gītaṃ rājñā vicakhyunā

छिन्नस्थूणं वृपं दृष्ट्वा विरावं च गवां भृशम् ।
गोगृहे यज्ञवाटे च प्रेक्षमाणः स पार्थिवः

chinnasthūṇaṃ vṛpaṃ dṛṣṭvā virāvaṃ ca gavāṃ bhṛśam |
gogṛhe yajñavāṭe ca prekṣamāṇaḥ sa pārthivaḥ

स्वस्ति गोभ्योऽस्तु लोकेषु ततो निर्वचनं कृतम् ।
हिंसायां हि प्रवृत्तायामाशीरेषा तु कल्पिता

svasti gobhyo'stu lokeṣu tato nirvacanaṃ kṛtam |
hiṃsāyāṃ hi pravṛttāyāmāśīreṣā tu kalpitā

अव्यवस्थितमर्यादैर्विमूढैर्नास्तिकैर्नरैः ।
संशयात्मभिरव्यक्तैर्हिंसा समनुदर्शिता

avyavasthitamaryādairvimūḍhairnāstikairnaraiḥ |
saṃśayātmabhiravyaktairhiṃsā samanudarśitā

सर्वकर्मग्वहिंसां हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् ।
कामकाराद्विहिंसन्ति बहिर्वेद्यां पशून्नराः

sarvakarmagvahiṃsāṃ hi dharmātmā manurabravīt |
kāmakārādvihiṃsanti bahirvedyāṃ paśūnnarāḥ

तस्मात्प्रमाणतः कार्यो धर्मः सूक्ष्मो विजानता ।
अहिंसा ह्येव सर्वेभ्यो धर्मेभ्यो ज्यायसी मता

tasmātpramāṇataḥ kāryo dharmaḥ sūkṣmo vijānatā |
ahiṃsā hyeva sarvebhyo dharmebhyo jyāyasī matā

उपोष्य संशितो भूत्वा हित्वा वेदकृतां शुचिः ।
आचार इत्यनाचारः कृपणाः फलहेतवः

upoṣya saṃśito bhūtvā hitvā vedakṛtāṃ śuciḥ |
ācāra ityanācāraḥ kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ

यदि च्छिन्दन्ति वृक्षांश्च यूपांश्चोद्दिश्य मानवाः ।
वृथा मांसानि खादन्ति नैप धर्मः प्रशस्यते

yadi cchindanti vṛkṣāṃśca yūpāṃścoddiśya mānavāḥ |
vṛthā māṃsāni khādanti naipa dharmaḥ praśasyate

सुरां मत्स्यान्मधु मांसमासवं कृसरौदनम् ।
धूर्तैः प्रवर्तितं ह्येतन्नैतद्वेदेषु कल्पितम् ।
कामान्मोहाच्च लोभाच्च लौल्यमेतत्प्रवर्तितम्

surāṃ matsyānmadhu māṃsamāsavaṃ kṛsaraudanam |
dhūrtaiḥ pravartitaṃ hyetannaitadvedeṣu kalpitam |
kāmānmohācca lobhācca laulyametatpravartitam

विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणाः ।
पायसैः सुमनोभिश्च तस्यैव यजनं स्मृतम्

viṣṇumevābhijānanti sarvayajñeṣu brāhmaṇāḥ |
pāyasaiḥ sumanobhiśca tasyaiva yajanaṃ smṛtam

यज्ञियाश्चैव ये वृक्षा वेदेषु परिकल्पिताः ।
यच्चापि किंचित्कर्तव्यमन्यच्चोक्षैः सुसंस्कृतम् ।
महासत्वैः शुद्धभावैः सर्वं देवार्हमेव तत्

yajñiyāścaiva ye vṛkṣā vedeṣu parikalpitāḥ |
yaccāpi kiṃcitkartavyamanyaccokṣaiḥ susaṃskṛtam |
mahāsatvaiḥ śuddhabhāvaiḥ sarvaṃ devārhameva tat

शरीरमापदश्चापि विवदन्त्यविहंसतः ।
कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यते

śarīramāpadaścāpi vivadantyavihaṃsataḥ |
kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyate

यथा शरीरं न ग्लायेन्नेयान्मृत्युवशं यथा ।
तथा कर्मसु वर्तेत समर्थो धर्ममाचरेत्

yathā śarīraṃ na glāyenneyānmṛtyuvaśaṃ yathā |
tathā karmasu varteta samartho dharmamācaret