अध्याय 197: जापक, इक्ष्वाकु और सत्य का दान

कालमृत्युयमानां ते इक्ष्वाकोर्ब्राह्मणस्य च ।
विवादो व्याहृतः पूर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति

kālamṛtyuyamānāṃ te ikṣvākorbrāhmaṇasya ca |
vivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tadbhavānvaktumarhati

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं ब्राह्मणस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ikṣvākoḥ sūryaputrasya yadvṛttaṃ brāhmaṇasya ca

कालस्य मृत्योश्च तथा यद्वृत्तं तन्निबोध मे ।
यथा स तेषां संवादो यस्मिन्स्थानेऽपि चाभवत् ।
येनैव कारणेनात्र धर्मवादसमन्वितः

kālasya mṛtyośca tathā yadvṛttaṃ tannibodha me |
yathā sa teṣāṃ saṃvādo yasminsthāne'pi cābhavat |
yenaiva kāraṇenātra dharmavādasamanvitaḥ

ब्राह्मणो जापकः कश्चिद्धर्मवृत्तो महायशाः ।
षडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः

brāhmaṇo jāpakaḥ kaściddharmavṛtto mahāyaśāḥ |
ṣaḍaṅgavinmahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ

तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु वभूव ह ।
वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः

tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu vabhūva ha |
vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ

सोयं ब्राह्मं पस्तेपे संहितां संयतो जपन् ।
तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम्

soyaṃ brāhmaṃ pastepe saṃhitāṃ saṃyato japan |
tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathā gatam

स देव्या दर्शितः साक्षात्प्रीतास्मीति तदा किल ।
जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं न स तां किंचिदब्रवीत्

sa devyā darśitaḥ sākṣātprītāsmīti tadā kila |
japyamāvartayaṃstūṣṇīṃ na sa tāṃ kiṃcidabravīt

तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदा ।
वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत्

tasyānukampayā devī prītā samabhavattadā |
vedamātā tatastasya tajjapyaṃ samapūjayat

चतुर्भिरक्षरैर्युक्ता सोमपानेऽक्षराष्टका ।
जगद्बीजसमायुक्ता चनुर्विशाक्षरात्मिका

caturbhirakṣarairyuktā somapāne'kṣarāṣṭakā |
jagadbījasamāyuktā canurviśākṣarātmikā

समाप्य जप्यं तूत्थाय शिरसा पादयोस्तदा ।
पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत्

samāpya japyaṃ tūtthāya śirasā pādayostadā |
papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedamabravīt

दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम ।
यदि चापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः

diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mama |
yadi cāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ

किं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते ।
प्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत्ते भविष्यति

kiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te |
prabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tatte bhaviṣyati

इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित् ।
जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः

ityuktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit |
japyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatviti punaḥ punaḥ

मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभे ।
तत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत

manasaśca samādhirme vardhetāharahaḥ śubhe |
tattatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāṣata

इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्यया ।
निरयं नैव याता त्वं यत्र याता द्विजर्षभाः

idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayā |
nirayaṃ naiva yātā tvaṃ yatra yātā dvijarṣabhāḥ

यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमतन्द्रितः ।
साधु ते भविता चैतद्यत्त्वयाऽहमिहार्थिता

yāsyasi brahmaṇaḥ sthānamanimittamatandritaḥ |
sādhu te bhavitā caitadyattvayā'hamihārthitā

नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति ।
कालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम् ।
भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः

niyato japa caikāgro dharmastvāṃ samupaiṣyati |
kālo mṛtyuryamaścaiva samāyāsyanti te'ntikam |
bhavitā ca vivādo'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ

एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम्

evamuktvā bhagavatī jagāma bhavanaṃ svakam

ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तथा ।
सदा दान्तो जितक्रोधः सत्यसन्धोऽनसूयकः

brāhmaṇo'pi japannāste divyaṃ varṣaśataṃ tathā |
sadā dānto jitakrodhaḥ satyasandho'nasūyakaḥ

समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतः ।
साक्षात्प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम्

samāpte niyame tasminnatha viprasya dhīmataḥ |
sākṣātprītastadā dharmo darśayāmāsa taṃ dvijam

द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतः ।
जप्यस्यास्य फलं यत्तत्प्रंप्राप्तं तच्च मे शृणु

dvijāte paśya māṃ dharmamahaṃ tvāṃ draṣṭumāgataḥ |
japyasyāsya phalaṃ yattatpraṃprāptaṃ tacca me śṛṇu

जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः ।
देवानां निलयान्साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि

jitā lokāstvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ |
devānāṃ nilayānsādho sarvānutkramya yāsyasi

प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान्यथेप्सितान् ।
त्यक्त्वाऽऽत्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि

prāṇatyāgaṃ kuru mune gaccha lokānyathepsitān |
tyaktvā''tmanaḥ śarīraṃ ca tato lokānavāpsyasi

कृतं लोकेन मे धर्म गच्छ त्वं च यथासुखम् ।
बहुदुःखमहं देहं नोत्सृजेयमहं विभो

kṛtaṃ lokena me dharma gaccha tvaṃ ca yathāsukham |
bahuduḥkhamahaṃ dehaṃ notsṛjeyamahaṃ vibho

अचलं ते मनः कृत्वा त्यज देहं महामते ।
अनेन किं ते संयोगः कथं मोहं गमिष्यसि

acalaṃ te manaḥ kṛtvā tyaja dehaṃ mahāmate |
anena kiṃ te saṃyogaḥ kathaṃ mohaṃ gamiṣyasi

अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुङ्गव ।
स्वर्गमारोह भो विप्र किं वा वै रोचतेऽनघ

avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṅgava |
svargamāroha bho vipra kiṃ vā vai rocate'nagha

किमुक्तं धर्म किं नेति कस्मान्मां प्रोक्तवानसि ।
त्यज देहं द्विजेति त्वं ससंबुध्यात्र मे यदि

kimuktaṃ dharma kiṃ neti kasmānmāṃ proktavānasi |
tyaja dehaṃ dvijeti tvaṃ sasaṃbudhyātra me yadi

न रोचये स्वर्गवासं विना देहमहं विभो ।
गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनाऽऽत्मना

na rocaye svargavāsaṃ vinā dehamahaṃ vibho |
gaccha dharma na me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinā''tmanā

अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भव ।
गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि

alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhava |
gaccha lokānarajaso yatra gatvā na śocasi

रमे जपन्महाभाग कृतं लोकैः सनातनैः ।
सशरीरेण गन्तव्यं मया स्वर्गं न चान्यथा

rame japanmahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥ |
saśarīreṇa gantavyaṃ mayā svargaṃ na cānyathā

एवं ते कायसंप्रातिर्वर्तते मुनिसत्तम ।
यदि त्वं नेच्छसि त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विज ।
एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः

evaṃ te kāyasaṃprātirvartate munisattama |
yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya vai dvija |
eṣa kālastathā mṛtyuryamaśca tvāmupāgatāḥ

अथ वैवस्वतः कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो ।
ब्राह्मणं तं महाभागमुपगम्येदमब्रवन्

atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuśca tritayaṃ vibho |
brāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgamupagamyedamabravan

तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च ।
फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे

tapaso'sya sutaptasya tathā sucaritasya ca |
phalaprāptistava śreṣṭhā yamo'haṃ tvāmupabruve

यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तस्त्वमुत्तमम् ।
कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः

yathāvadasya japyasya phalaṃ prāptastvamuttamam |
kālaste svargamāroḍhuṃ kālo'haṃ tvāmupāgataḥ

मृत्युं मां विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम् ।
कालेन चोदितो विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै

mṛtyuṃ māṃ viddhi dharmajña rūpiṇaṃ svayamāgatam |
kālena codito vipra tvāmito netumadya vai

स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने ।
मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः

svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane |
mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ

अर्ध्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागम ।
अब्रवीत्परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः

ardhyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyastatra samāgama |
abravītparamaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ

स्वकार्यनिर्भरा यूयं परोपद्रवहेतवः ।
भवन्तो लोकसामान्याः किमर्थं ब्रूत सत्तमाः

svakāryanirbharā yūyaṃ paropadravahetavaḥ |
bhavanto lokasāmānyāḥ kimarthaṃ brūta sattamāḥ

वयमप्येवमत्युग्रा धातुराज्ञापुरः सराः ।
चोदिता धावमाना वै कर्मभावमनुव्रताः

vayamapyevamatyugrā dhāturājñāpuraḥ sarāḥ |
coditā dhāvamānā vai karmabhāvamanuvratāḥ

तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतः ।
इक्ष्वाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभो

tasminnevātha kāle tu tīrthayātrāmupāgataḥ |
ikṣvākuragamattatra sametā yatra te vibho

सर्वानेव तु राजर्षिः संपूज्याथ प्रणम्य च ।
कुशलप्रश्नमकरोत्सर्वेषां राजसत्तमः

sarvāneva tu rājarṣiḥ saṃpūjyātha praṇamya ca |
kuśalapraśnamakarotsarveṣāṃ rājasattamaḥ

तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्ध्यं तथैव च ।
अब्रवीद्ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम्

tasmai so'thāsanaṃ dattvā pādyamardhyaṃ tathaiva ca |
abravīdbrāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam

स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद्यदिहेच्छसि ।
स्वशक्त्या किं करोमीह तद्भवान्प्रब्रवीतु माम

svāgataṃ te mahārāja brūhi yadyadihecchasi |
svaśaktyā kiṃ karomīha tadbhavānprabravītu māma

राजाऽहं ब्राह्मणश्च त्वं यदा षट्‌कर्मसंस्थितः ।
ददानि वसु किंचित्ते प्रार्थितं तद्वदस्व मे

rājā'haṃ brāhmaṇaśca tvaṃ yadā ṣaṭ‌karmasaṃsthitaḥ |
dadāni vasu kiṃcitte prārthitaṃ tadvadasva me

द्विविधो ब्राह्मणो राजन्धर्मश्च द्विविधः स्मृतः ।
प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च निवृत्तोऽह प्रतिग्रहात्

dvividho brāhmaṇo rājandharmaśca dvividhaḥ smṛtaḥ |
pravṛttaśca nivṛttaśca nivṛtto'ha pratigrahāt

तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप ।
अहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददामि ते ।
ब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम्

tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipa |
ahaṃ na pratigṛhṇāmi kimiṣṭaṃ kiṃ dadāmi te |
brūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim

क्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित् ।
प्रयच्छ युद्धमित्येवंवादी चास्मि द्विजोत्तम

kṣatriyo'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kvacit |
prayaccha yuddhamityevaṃvādī cāsmi dvijottama

तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप ।
अन्योन्यस्योत्तरं नास्ति यदिष्टं तत्समाचर

tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa |
anyonyasyottaraṃ nāsti yadiṣṭaṃ tatsamācara

स्वशक्त्याऽहं ददानीति त्वया पूर्वमुदाहृतम् ।
याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज

svaśaktyā'haṃ dadānīti tvayā pūrvamudāhṛtam |
yāce tvāṃ dīyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija

युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे ।
न च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः

yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase |
na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ

वाग्वज्राब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनः ।
वाग्युद्धं तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह

vāgvajrābrāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ |
vāgyuddhaṃ tadidaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha

सेयमद्य प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम् ।
ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम्

seyamadya pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatām |
brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram

यत्तद्वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता त्वया ।
फलं प्राप्तं तत्प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान्यदि

yattadvarṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayā |
phalaṃ prāptaṃ tatprayaccha mama ditsurbhavānyadi

परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मया ।
अर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य ह्यवाप्नुहि

paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yajjapitaṃ mayā |
ardhaṃ tvamavicāreṇa phalaṃ tasya hyavāpnuhi

अथवा सर्वमेवेह मामकं जापकं फलम् ।
राजन्प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि

athavā sarvameveha māmakaṃ jāpakaṃ phalam |
rājanprāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvamihecchasi

कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद्याचितं मया ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किंच तस्य फलं वद

kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yadyācitaṃ mayā |
svasti te'stu gamiṣyāmi kiṃca tasya phalaṃ vada

फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया ।
अयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः

phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yajjapitaṃ mayā |
ayaṃ dharmaśca kālaśca yamo mṛtyuśca sākṣiṇaḥ

अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं किं मे करिष्यति ।
फलं ब्रवीषि धर्मस्य न चेज्जप्यकृतस्य माम् ।
प्राप्नोतु तत्फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम्

ajñātamasya dharmasya phalaṃ kiṃ me kariṣyati |
phalaṃ bravīṣi dharmasya na cejjapyakṛtasya mām |
prāpnotu tatphalaṃ vipro nāhamicche sasaṃśayam

नाददेऽपरदत्तं वै दत्तं वा चाफलं मया ।
वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममाद्य तव चैव हि

nādade'paradattaṃ vai dattaṃ vā cāphalaṃ mayā |
vākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamādya tava caiva hi

सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीतये ।
सकृदेव ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्

sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradītaye |
sakṛdeva dadānīti trīṇyetāni sakṛtsakṛt

नाभिसंधिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कदाचन ।
जप्यस्य राजशार्दूल कथं वेत्स्याम्यहं फलम्

nābhisaṃdhirmayā japye kṛtapūrvaḥ kadācana |
japyasya rājaśārdūla kathaṃ vetsyāmyahaṃ phalam

ददस्वेति त्वया चोक्तं दत्तं वाचा फलं मया ।
न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव

dadasveti tvayā coktaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā |
na vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava

अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसि ।
महानधर्मो भविता तव राजन्मृषा कृतः

athaivaṃ vadato me'dya vacanaṃ na kariṣyasi |
mahānadharmo bhavitā tava rājanmṛṣā kṛtaḥ

न युक्ता तु मृषावाणी त्वया वक्तुमरिंदम ।
तथा मयाऽप्यभिहितं मिथ्या कर्तुं न शक्यते

na yuktā tu mṛṣāvāṇī tvayā vaktumariṃdama |
tathā mayā'pyabhihitaṃ mithyā kartuṃ na śakyate

संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम् ।
तद्गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान्

saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānītyavicāritam |
tadgṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān

इहागम्य हि मां राजञ्जाप्यं फलमयाचथाः ।
तन्मे निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्येस्थितोपि च

ihāgamya hi māṃ rājañjāpyaṃ phalamayācathāḥ |
tanme nisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satyesthitopi ca

नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान्स तारयेत् ।
कुत एवापरान्राजन्मृषावादपरायणः

nāyaṃ loko'sti na paro na ca pūrvānsa tārayet |
kuta evāparānrājanmṛṣāvādaparāyaṇaḥ

न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हि ।
यथा सत्यं परे लोके तथेह पुरुषर्षभ

na yajñādhyayane dānaṃ niyamāstārayanti hi |
yathā satyaṃ pare loke tatheha puruṣarṣabha

तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यन्ति च यत्तपः ।
समाशतैः सहस्रैश्च तत्सत्यान्न विशिष्यते

tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyanti ca yattapaḥ |
samāśataiḥ sahasraiśca tatsatyānna viśiṣyate

सत्यमेकं परं ब्रह्म सत्यमेकं परं तपः ।
सत्यमेकं परो यज्ञः सत्यमेकं परं श्रुतम्

satyamekaṃ paraṃ brahma satyamekaṃ paraṃ tapaḥ |
satyamekaṃ paro yajñaḥ satyamekaṃ paraṃ śrutam

सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम् ।
तपो धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam |
tapo dharmo damaścaiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं यज्ञास्तथा विधिः ।
व्रतचर्या तथा सत्यमोंकारः सत्यमेव च

satyaṃ vedāstathāṅgāni satyaṃ yajñāstathā vidhiḥ |
vratacaryā tathā satyamoṃkāraḥ satyameva ca

प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं सन्ततिरेव च ।
सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः

prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ santatireva ca |
satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ

सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती

satyena cāgnirdahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ |
satyaṃ yajñastapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī

तुलामारोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम् ।
समां कक्षां धारयतो यः सत्यं ततोऽधिकम्

tulāmāropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam |
samāṃ kakṣāṃ dhārayato yaḥ satyaṃ tato'dhikam

यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते ।
किमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि

yato dharmastataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate |
kimarthamanṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃstvamicchasi

सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाः ।
कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम्

satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājannanṛtaṃ kṛthāḥ |
kasmāttvamanṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe'śubham

यदि जप्यफलं दत्तं मया नेच्छसि वै नृप ।
स्वधर्मेभ्यः परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि

yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā necchasi vai nṛpa |
svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokānanucariṣyasi

संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति ।
उभावानृतिकावेतो न मृपा कर्तुमर्हसि

saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaśca necchati |
ubhāvānṛtikāveto na mṛpā kartumarhasi

योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विज ।
दातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम्

yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvija |
dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham

न च्छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम् ।
इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम्

na cchandayāmi te rājannāpi te gṛhamāvrajam |
ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīṣe punaḥ katham

अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्तं मां धर्ममागतम् ।
द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च

avivādo'stu yuvayorvittaṃ māṃ dharmamāgatam |
dvijo dānaphalairyukto rājā satyaphalena ca

स्वर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम् ।
अविवादोऽस्तु युवयोरुमौ तुल्यफलौ युवाम्

svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayamāgatam |
avivādo'stu yuvayorumau tulyaphalau yuvām

कृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्ग यथागतम् ।
विप्रो यदीच्छते दातुं चीर्णं गृह्णातु मे फलम्

kṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svarga yathāgatam |
vipro yadīcchate dātuṃ cīrṇaṃ gṛhṇātu me phalam

बाल्ये यदि स्मादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितः ।
निवृत्तलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन्

bālye yadi smādajñānānmayā hastaḥ prasāritaḥ |
nivṛttalakṣaṇaṃ dharmamupāse saṃhitāṃ japan

निवृत्तं मां चिराद्राजन्विप्रलोभयसे कथम् ।
स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप ।
तपःस्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात्

nivṛttaṃ māṃ cirādrājanvipralobhayase katham |
svena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpa |
tapaḥsvādhyāyaśīlo'haṃ nivṛttaśca pratigrahāt

यदि विप्र विसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम् ।
आवयोर्यत्फलं किंचित्सहितं नौ तदस्त्विह

yadi vipra visṛṣṭaṃ te japyasya phalamuttamam |
āvayoryatphalaṃ kiṃcitsahitaṃ nau tadastviha

द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाः ।
यदि धर्मः क्षुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ

dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥ |
yadi dharmaḥ kṣuto vipra sahaiva phalamastu nau

मा वा भूत्सह भोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहि ।
प्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः

mā vā bhūtsaha bhojyaṃ nau madīyaṃ phalamāpnuhi |
pratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayyanugrahaḥ

ततो विकृतवैषौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ ।
गृहीत्वाऽन्योन्यमावेष्ठ्य कुचेलावूचतुर्वचः

tato vikṛtavaiṣau dvau puruṣau samupasthitau |
gṛhītvā'nyonyamāveṣṭhya kucelāvūcaturvacaḥ

न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरः ।
इहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजाऽनुशासकः

na me dhārayasītyeko dhārayāmīti cāparaḥ |
ihāsti nau vivādo'yamayaṃ rājā'nuśāsakaḥ

सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान् ।
अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम् ।

satyaṃ bravīmyahamidaṃ na me dhārayate bhavān |
anṛtaṃ vadasīha tvamṛṇaṃ te dhārayāmyaham |

तावुभौ सुभृशं तप्तौ राजानमिदमृचतुः ।
परीक्ष्यौ तु यथा स्याव नावामिह विगर्हितौ

tāvubhau subhṛśaṃ taptau rājānamidamṛcatuḥ |
parīkṣyau tu yathā syāva nāvāmiha vigarhitau

घारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम् ।
ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते

ghārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam |
dadataśca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate

न मे धारयते किंचिद्विरूपोऽयं नराधिप ।
मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वां सत्याभासं नराधिप

na me dhārayate kiṃcidvirūpo'yaṃ narādhipa |
mithyā bravītyayaṃ hi tvāṃ satyābhāsaṃ narādhipa

विरूप किं धारयते भवानस्य ब्रवीतु मे ।
श्रुत्वा तथा करिष्येऽहमिति मे धीयते मनः

virūpa kiṃ dhārayate bhavānasya bravītu me |
śrutvā tathā kariṣye'hamiti me dhīyate manaḥ

शृणुष्वावहितो राजन्यथैतद्धारयाम्यहम् ।
विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नराधिप

śṛṇuṣvāvahito rājanyathaitaddhārayāmyaham |
vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena narādhipa

अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुराऽनघ ।
धेनुर्विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने

anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purā'nagha |
dhenurviprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline

तस्याश्चायं मया राजन्फलमभ्येत्य याचितः ।
विकृतेन च मे दत्तं विशुद्धेनान्तरात्मना

tasyāścāyaṃ mayā rājanphalamabhyetya yācitaḥ |
vikṛtena ca me dattaṃ viśuddhenāntarātmanā

ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये ।
गावौ च कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने

tato me sukṛtaṃ karma kṛtamātmaviśuddhaye |
gāvau ca kapile krītvā vatsale bahudohane

ते चोञ्छवृत्तये राजन्मया समुपवर्जिते ।
यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो

te coñchavṛttaye rājanmayā samupavarjite |
yathāvidhi yathāśraddhaṃ tadasyāhaṃ punaḥ prabho

इहाद्यैव प्रयच्छामि गृहीत्वा द्विगुणां फलम् ।
एवं स्यात्पुरुषव्याघ्र कःशुद्धः कोऽत्र दोषवान्

ihādyaiva prayacchāmi gṛhītvā dviguṇāṃ phalam |
evaṃ syātpuruṣavyāghra kaḥśuddhaḥ ko'tra doṣavān

एवं विवदमानौ स्वस्त्यामिहाभ्यागतौ नृप ।
कुरु धर्ममधर्मं वा विनये नौ समादध

evaṃ vivadamānau svastyāmihābhyāgatau nṛpa |
kuru dharmamadharmaṃ vā vinaye nau samādadha

यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै ।
भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयिताऽद्य नौ

yadi necchati me dānaṃ yathā dattamanena vai |
bhavānatra sthiro bhūtvā mārge sthāpayitā'dya nau

दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात्त्वमद्य वै ।
यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं यथा गृह्णीष्व माचिरम्

dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāttvamadya vai |
yathaiva te'bhyanujñātaṃ yathā gṛhṇīṣva māciram

दीयतामित्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया ।
नायं मे धारयत्यत्र गच्छतां यत्र वाञ्छति

dīyatāmityanenoktaṃ dadānīti tathā mayā |
nāyaṃ me dhārayatyatra gacchatāṃ yatra vāñchati

ददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे ।
दणड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः

dadato'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me |
daṇaḍyo hi tvaṃ mama mato nāstyatra khalu saṃśayaḥ

मयाऽस्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत्कथं पुनः ।
को ममात्रापराधो मे दण्डमाज्ञापय प्रभो

mayā'sya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tatkathaṃ punaḥ |
ko mamātrāparādho me daṇḍamājñāpaya prabho

दीयमानं यदि मया न गृह्णासि कथंचन ।
नियच्छति त्वां नृपतिरयं धर्मानुशासकः

dīyamānaṃ yadi mayā na gṛhṇāsi kathaṃcana |
niyacchati tvāṃ nṛpatirayaṃ dharmānuśāsakaḥ

स्वयं मया याचितेन दत्तं कथमिहाद्य तत् ।
गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते

svayaṃ mayā yācitena dattaṃ kathamihādya tat |
gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavānabhyanujñāṃ dadāni te

श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयोः कथितं द्वयोः ।
प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद्गृहाणाविचारितम्

śrutametattvayā rājannanayoḥ kathitaṃ dvayoḥ |
pratijñātaṃ mayā yatte tadgṛhāṇāvicāritam

प्रस्तुतं सुमहत्कार्यमनयोर्गह्वरं यथा ।
जापकस्य दृढीकारः कथमेतद्भविष्यति

prastutaṃ sumahatkāryamanayorgahvaraṃ yathā |
jāpakasya dṛḍhīkāraḥ kathametadbhaviṣyati

यदि तावन्न गृह्णामि जापकेनापवर्जितम् ।
कथं न लिप्येयमहं पापेन महताऽद्य वै

yadi tāvanna gṛhṇāmi jāpakenāpavarjitam |
kathaṃ na lipyeyamahaṃ pāpena mahatā'dya vai

तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः ।
नेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा

tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ |
nedānīṃ māmihāsādya rājadharmo bhavenmṛṣā

स्वधर्मः परिपाल्यस्तु राज्ञामिति विनिश्चयः ।
विप्रधर्मश्च गहनो मामनात्मानमाविशत्

svadharmaḥ paripālyastu rājñāmiti viniścayaḥ |
vipradharmaśca gahano māmanātmānamāviśat

गृहाण धारयेऽहं च याचितं संश्रुतं मया ।
न चेद्भहीष्यसे राजञ्शपिष्ये त्वां न संशयः

gṛhāṇa dhāraye'haṃ ca yācitaṃ saṃśrutaṃ mayā |
na cedbhahīṣyase rājañśapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ

धिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः ।
इत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति

dhigrājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ |
ityarthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhavediti

एष पाणिरपूर्वं मे निक्षेपार्थं प्रसारितः ।
यन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम्

eṣa pāṇirapūrvaṃ me nikṣepārthaṃ prasāritaḥ |
yanme dhārayase vipra tadidānīṃ pradīyatām

संहितां जपता यावान्गुणः कश्चित्कृतो मया ।
तत्सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किंचिदिहास्ति मे

saṃhitāṃ japatā yāvānguṇaḥ kaścitkṛto mayā |
tatsarvaṃ pratigṛhṇīṣva yadi kiṃcidihāsti me

जलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तम ।
सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान्

jalametannipatitaṃ mama pāṇau dvijottama |
samamastu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān

कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान् ।
जिज्ञासमानौ युवयोर्मनोत्थं तु द्विजोत्तम

kāmakrodhau viddhi nau tvamāvābhyāṃ kārito bhavān |
jijñāsamānau yuvayormanotthaṃ tu dvijottama

सहेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च ।
नायं धारयते किंचिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता

saheti ca yaduktaṃ te samā lokāstavāsya ca |
nāyaṃ dhārayate kiṃcijjijñāsā tvatkṛte kṛtā

कालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम् ।
सर्वमन्योन्यनिष्कर्षे निकृष्टं पश्यतस्तव

kālo dharmastathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām |
sarvamanyonyaniṣkarṣe nikṛṣṭaṃ paśyatastava

सर्वेषामुपरिस्थानं ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः ।
युवयोः स्थानमूलं निर्द्वन्द्वममलात्मकम्

sarveṣāmuparisthānaṃ brahmaṇo vyaktajanmanaḥ |
yuvayoḥ sthānamūlaṃ nirdvandvamamalātmakam

सर्वे गच्छाम यत्र स्वान्स्वाँल्लोकांश्च तथा वयम् ।
गच्छ लोकाञ्जितान्स्वेन कर्मणा यत्र वाञ्छसि

sarve gacchāma yatra svānsvām̐llokāṃśca tathā vayam |
gaccha lokāñjitānsvena karmaṇā yatra vāñchasi

ततो धर्मयमाद्यास्ते वाक्यमूचुर्नपर्द्विजौ ।
अस्माकं यः स्मृतो मूर्धा ब्रह्मलोकमिति स्मृतं

tato dharmayamādyāste vākyamūcurnapardvijau |
asmākaṃ yaḥ smṛto mūrdhā brahmalokamiti smṛtaṃ

तत्रस्थौ हि भवन्तौ हि युवाभ्यां निर्जिता वयम् ।
युवयोः काम आपन्नस्तत्काम्यमविशङ्कया

tatrasthau hi bhavantau hi yuvābhyāṃ nirjitā vayam |
yuvayoḥ kāma āpannastatkāmyamaviśaṅkayā

जापकानां फलावाप्तिर्मया ते संप्रदर्शिता ।
गतिः स्थानं च लोकाश्च जापकेन यथा जिताः

jāpakānāṃ phalāvāptirmayā te saṃpradarśitā |
gatiḥ sthānaṃ ca lokāśca jāpakena yathā jitāḥ

प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
अथवाऽग्निं समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा

prayāti saṃhitādhyāyī brahmāṇaṃ parameṣṭhinam |
athavā'gniṃ samāyāti sūryamāviśate'pi vā

स तैजसेन भावेन यदि तत्र रमत्युत ।
गुणांस्तेषां समाधत्ते रागेण प्रतिमोहितः

sa taijasena bhāvena yadi tatra ramatyuta |
guṇāṃsteṣāṃ samādhatte rāgeṇa pratimohitaḥ

एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगः ।
सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन्

evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥ |
sarāgastatra vasati guṇāṃsteṣāṃ samācaran

अथ तत्र विरागी स परं गच्छत्यसंशयम् ।
परमव्ययमिच्छन्स तमेवाविशते पुनः

atha tatra virāgī sa paraṃ gacchatyasaṃśayam |
paramavyayamicchansa tamevāviśate punaḥ

अमृताच्चामृतं प्राप्तः शान्तीभूतो निरात्मवान् ।
ब्रह्मभूतः स निर्द्वन्द्वः सुखी शान्तो निरामयः

amṛtāccāmṛtaṃ prāptaḥ śāntībhūto nirātmavān |
brahmabhūtaḥ sa nirdvandvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ

ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम् ।
अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत्प्रतिपद्यते

brahmasthānamanāvartamekamakṣarasaṃjñakam |
aduḥkhamajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tatpratipadyate

चतुर्भिर्लक्षणैर्हीनं तथा पड्भिः सषोडशैः ।
पुरुषं तमतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते

caturbhirlakṣaṇairhīnaṃ tathā paḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ |
puruṣaṃ tamatikramya ākāśaṃ pratipadyate

अथ नेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठति ।
यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते

atha necchati rāgātmā sarvaṃ tadadhitiṣṭhati |
yacca prārthayate tacca manasā pratipadyate

अथवा चेक्षते लोकान्सर्वान्निरयसंज्ञितान् ।
निस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्र वै रमते सुखम्

athavā cekṣate lokānsarvānnirayasaṃjñitān |
nispṛhaḥ sarvato muktastatra vai ramate sukham

एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमर्हसि

evameṣā mahārāja jāpakasya gatiryathā |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumarhasi