अध्याय 65: दुर्योधन का अपने योद्धाओं को अन्तिम सन्देश

अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः ।
शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत सञ्जय

adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ |
śauṭīryamānī putro me kimabhāṣata sañjaya

अत्यर्थं कोपनो राजा जावैरश्च पाण्डुषु ।
व्यसनं परमं प्राप्तः किमाह परमाहवे

atyarthaṃ kopano rājā jāvairaśca pāṇḍuṣu |
vyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kimāha paramāhave

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप ।
राज्ञा यदुक्तं मग्नेन तस्मिन्व्यसनसागरे

śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa |
rājñā yaduktaṃ magnena tasminvyasanasāgare

भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सोऽवकुण्ठितः ।
यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश

bhagnasaktho nṛpo rājanpāṃsunā so'vakuṇṭhitaḥ |
yamayanmūrdhajāṃstatra vīkṣya caiva diśo daśa

केशान्नियस्य यत्नेन निःश्वसन्नुरगो यथा ।
संरम्भाश्रुपरीताब्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्

keśānniyasya yatnena niḥśvasannurago yathā |
saṃrambhāśruparītābyāṃ netrābhyāmabhivīkṣya mām

बाहू धरण्यां निष्पिष्य सुदुर्मत्त इव द्विपः ।
प्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन् ।
गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदमथाब्रवीत्

bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya sudurmatta iva dvipaḥ |
prakīrṇānmūrdhajāndhunvandantairdantānupaspṛśan |
garhayanpāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedamathābravīt

भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे शस्त्रभृतां वरे ।
गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे

bhīṣme śāntanave nāthe karṇe śastrabhṛtāṃ vare |
gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare

अश्वत्थाम्नि यथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि ।
अन्येष्वपि च शूरेषु न्यस्तभारो महात्मसु ।
इमामवस्थां प्राप्तोऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः

aśvatthāmni yathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi |
anyeṣvapi ca śūreṣu nyastabhāro mahātmasu |
imāmavasthāṃ prāpto'smi kālo hi duratikramaḥ

एकादशचमूभर्ता सोऽहमेतां दशां गतः ।
कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिदतिवर्तते

ekādaśacamūbhartā so'hametāṃ daśāṃ gataḥ |
kālaṃ prāpya mahābāho na kaścidativartate

आख्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिञ्जीवन्ति संयुगे ।
यथाऽहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः

ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye'smiñjīvanti saṃyuge |
yathā'haṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः ।
भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च धीमति

bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ |
bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca dhīmati

इदं च गर्हितं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम् ।
येन ते वाच्यतां सत्सु गमिष्यन्तीति मे मतिः

idaṃ ca garhitaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtam |
yena te vācyatāṃ satsu gamiṣyantīti me matiḥ

का प्रीतिः सत्वयुक्तस्य कृत्वोपाधिकृतं जयम् ।
को वा समयभेत्तारं बुधः सम्मन्तुमर्हति

kā prītiḥ satvayuktasya kṛtvopādhikṛtaṃ jayam |
ko vā samayabhettāraṃ budhaḥ sammantumarhati

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः ।
यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः

adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ |
yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ

किन्नु चित्रमितस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम ।
क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः

kinnu citramitastvadya bhagnasakthasya yanmama |
kruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु ।
एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै स़ञ्जय पूरुषः

pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu |
evaṃ kuryānnaro yo hi sa vai sa़ñjaya pūruṣaḥ

अभिज्ञौ युद्धधर्मस्य मम माता पिता च यौ ।
तौ हि सञ्जय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनाद्वि मे

abhijñau yuddhadharmasya mama mātā pitā ca yau |
tau hi sañjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanādvi me

इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरा ।
मूर्ध्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव स़ञ्जय

iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyagbhūḥ praśāstā sasāgarā |
mūrdhni sthitamamitrāṇāṃ jīvatāmeva sa़ñjaya

दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम् ।
अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया

dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtam |
amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā

मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः सम्पूजितो जनः ।
त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया

mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ sampūjito janaḥ |
tritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā

आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः ।
आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया

ājñaptaṃ nṛpamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ |
ājāneyaistathā yātaṃ ko nu svantataro mayā

यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत् ।
प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया

yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāśca dāsavat |
priyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā

अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम् ।
स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया

adhītaṃ vidhivaddattaṃ prāptamāyurnirāmayam |
svadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā

दिष्ट्या नाहं जितः सङ्ख्ये परान्प्रेष्यवदाश्रितः ।
दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यगता विभो

diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṅkhye parānpreṣyavadāśritaḥ |
diṣṭyā me vipulā lakṣmīrmṛte tvanyagatā vibho

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया

yadiṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmamanutiṣṭhatām |
nidhanaṃ tanmayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवञ्जितः ।
दिष्ट्या न विमतिं काञ्चिद्भजित्वा तु पराजितः

diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairātprākṛtavañjitaḥ |
diṣṭyā na vimatiṃ kāñcidbhajitvā tu parājitaḥ

सुप्तं वाऽथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वा ।
एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः

suptaṃ vā'tha pramattaṃ vā yathā hanyādviṣeṇa vā |
evaṃ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ

अश्चत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः ।
कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम

aścatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ |
kṛpaḥ śāradvataścaiva vaktavyā vacanānmama

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकशः ।
विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुमर्हथ

adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānāmanekaśaḥ |
viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantumarhatha

वार्तिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः ।
अधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽहं यथा रणे

vārtikāṃścābravīdrājā putraste satyavikramaḥ |
adharmādbhīmasenena nihato'haṃ yathā raṇe

सोऽहं द्रोणं स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा ।
वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम्

so'haṃ droṇaṃ svargagataṃ karṇaśalyāvubhau tathā |
vṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalam

जलसन्धं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम् ।
सोमदत्तं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्

jalasandhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivam |
somadattaṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadratham

दुऋशासनपुरोगांश्च भ्रातॄनात्मसमांस्तथा ।
दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ

duṛśāsanapurogāṃśca bhrātṝnātmasamāṃstathā |
dauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāvubhau

एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशः ।
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाऽध्वगः

etāṃścānyāṃśca subahūnmadīyāṃśca sahasraśaḥ |
pṛṣṭhato'nugamiṣyāmi sārthahīno yathā'dhvagaḥ

कथं भ्रातॄन्हताञ्श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम ।
रोरूयामाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति

kathaṃ bhrātṝnhatāñśrutvā bhartāraṃ ca svasā mama |
rorūyāmāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati

स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम ।
गान्धारीसहितश्चैव का गतिं प्रतिपत्स्यति

snuṣābhiḥ prasnuṣābhiśca vṛddho rājā pitā mama |
gāndhārīsahitaścaiva kā gatiṃ pratipatsyati

नूनं लक्ष्मणमाताऽपि हतपुत्रा हतेश्वरा ।
विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना

nūnaṃ lakṣmaṇamātā'pi hataputrā hateśvarā |
vināśaṃ yāsyati kṣipraṃ kalyāṇī pṛthulocanā

यदि जानाति चार्वाकः परिव्राद्वाग्विशारदः ।
करिष्यति महाभागो ध्रुवं चापचितिं मम

yadi jānāti cārvākaḥ parivrādvāgviśāradaḥ |
kariṣyati mahābhāgo dhruvaṃ cāpacitiṃ mama

समन्तप़ञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते ।
अहं निधनमासाद्य लोकान्प्राप्स्यामि शाश्वतान्

samantapa़ñcake puṇye triṣu lokeṣu viśrute |
ahaṃ nidhanamāsādya lokānprāpsyāmi śāśvatān

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि दिशो दश ॥
ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा ।

tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni diśo daśa ||
sasāgaravanā ghorā pṛthivī sacarācarā |

चचालाथ सनिर्हादा दिशश्चैवाविलाऽभवन् ॥
ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन् ।

cacālātha sanirhādā diśaścaivāvilā'bhavan ||
te droṇaputramāsādya yathāvṛttaṃ nyavedayan |

व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च पातनम् ॥
तदाख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।

vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca pātanam ||
tadākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata |

वादिका दुःखसन्तप्ताः शोकोपहतचेतसः ।
ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुरार्ता यथागतम्

vādikā duḥkhasantaptāḥ śokopahatacetasaḥ |
dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmurārtā yathāgatam