अध्याय 4: दुर्योधन सन्धि ठुकराकर युद्ध का निश्चय करता है

एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना ।
निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशाम्पते

evamuktastato rājā gautamena tapasvinā |
niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tūṣṇīmāsīdviśāmpate

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा तव पुत्रो महामनाः ।
कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परन्तपः

tato muhūrtaṃ sa dhyātvā tava putro mahāmanāḥ |
kṛpaṃ śāradvataṃ vākyamityuvāca parantapaḥ

यत्किञ्चित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम् ।
कृतं च भवता सर्वं प्राणान्सन्त्यज्य युध्यता

yatkiñcitsuhṛdā vācyaṃ tatsarvaṃ śrāvito hyaham |
kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇānsantyajya yudhyatā

गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः ।
पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान्

gāhamānamanīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ |
pāṇḍavairatitejobhirlokastvāmanudṛṣṭavān

सुहृदा यदिदं वाक्यं भवता श्रावितो ह्यहम् ।
न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम्

suhṛdā yadidaṃ vākyaṃ bhavatā śrāvito hyaham |
na māṃ prīṇāti tatsarvaṃ mumūrṣoriva bheṣajam

हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम् ।
उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचने

hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanamuttamam |
ucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocane

राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिःकथं सोस्मासु विश्वसेत्

rājyādvinikṛto'smābhiḥkathaṃ sosmāsu viśvaset

अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः ।
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु

akṣadyūte ca nṛpatirjito'smābhirmahādhanaḥ |
sa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyādbhūya eva tu

तथा दूत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः ।
प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम् ।
स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमन्यते

tathā dūtyena samprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥ |
pralabdhaśca hṛṣīkeśastacca karmāvicāritam |
sa ca me vacanaṃ brahmankathamevābhimanyate

विललाप च यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी ।
न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा

vilalāpa ca yatkṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī |
na tanmarṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā

एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ ।
पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो

ekaprāṇāvubhau kṛṣṇāvanyonyamabhisaṃśritau |
purā yacchrutamevāsīdadya paśyāmi tatprabho

स्वस्रीयं निहतं दृष्ट्वा दुःखं स्वपिति केशवः ।
कृतागसो व यं तस्य हितं मे स कथं चरेत्

svasrīyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥ |
kṛtāgaso va yaṃ tasya hitaṃ me sa kathaṃ caret

अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः ।
स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः

abhimanyorvināśena na śarma labhate'rjunaḥ |
sa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ

मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः ।
प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न सन्नमेत्

madhyamaḥ pāṇḍavastīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ |
pratijñātaṃ ca tenograṃ bhajyetāpi na sannamet

उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ ।
कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ

ubhau tau baddhanistriṃśāvubhau cābaddhakaṅkaṭau |
kṛtavairāvubhau vīrau yamāvapi yamopamau

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह ।
तौ कथं मद्विते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha |
tau kathaṃ madvite yatnaṃ kuryātāṃ dvijasattama

दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला ।
परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः

duḥśāsanena yatkṛṣṇā ekavastrā rajasvalā |
parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ

तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः ।
न निवारयितुं शक्याः सङ्ग्रामात्ते परन्तपाः

tathā vivasanāṃ dīnāṃ smarantyadyāpi pāṇḍavāḥ |
na nivārayituṃ śakyāḥ saṅgrāmātte parantapāḥ

यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता ।
उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये ।
स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातनम्

yadā ca draupadī kliṣṭā madvināśāya duḥkhitā |
ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇāmarthasiddhaye |
sthaṇḍile nityadā śete yāvadvairasya yātanam

निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा ।
कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा

nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarā |
kṛṣṇāyāḥ preṣyavadbhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā

इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथञ्चन ।
अभिमन्योर्विनाशेन स सन्धेयः कथं मया

iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathañcana |
abhimanyorvināśena sa sandheyaḥ kathaṃ mayā

कथं च राजा भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम् ।
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम्

kathaṃ ca rājā bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām |
pāṇḍavānāṃ prasādena bhokṣye rājyamahaṃ katham

उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा ।
युधिष्ठिरं कथं पञ्चादनुयास्यामि दासवत्

uparyupari rājñāṃ vai jvalitvā bhāskaro yathā |
yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ pañcādanuyāsyāmi dāsavat

कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् ।
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम्

kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogāndattvā dāyāṃśca puṣkalān |
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām

नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया ॥
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथञ्चन ।

nābhyasūyāmi te vākyamuktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayā ||
na tu sandhimahaṃ manye prāptakālaṃ kathañcana |

सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परन्तप

sunītamanupaśyāmi suyuddhena parantapa

नायं क्लीबायितुं कालः संयोद्वुं काल एव नः

nāyaṃ klībāyituṃ kālaḥ saṃyodvuṃ kāla eva naḥ

इष्टं मे बहुभिर्जज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः ।
प्राप्ताः कामाः श्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम्

iṣṭaṃ me bahubhirjajñairdattā vipreṣu dakṣiṇāḥ |
prāptāḥ kāmāḥ śrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sthitam

भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्वृतो जनः ।
नोत्साहेऽद्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान्वक्तुमीदृशम्

bhṛtyā me subhṛtāstāta dīnaścābhyudvṛto janaḥ |
notsāhe'dya dvijaśreṣṭha pāṇḍavānvaktumīdṛśam

जितानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम् ।
भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया

jitāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭramanupālitam |
bhuktāśca vividhā bhogāstrivargaḥ sevito mayā

पितॄणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः ।
न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राष्ट्रं कुतो यशः ।
इह कीर्तिर्विचेतव्या सा च युद्वेन नान्यथा

pitṝṇāṃ gatamānṛṇyaṃ kṣatradharmasya cobhayoḥ |
na dhruvaṃ sukhamastīha kuto rāṣṭraṃ kuto yaśaḥ |
iha kīrtirvicetavyā sā ca yudvena nānyathā

वृथा च यत्क्षत्रियस्य निधनं तद्विगर्हितम् ।
अधर्मः सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे

vṛthā ca yatkṣatriyasya nidhanaṃ tadvigarhitam |
adharmaḥ sumahāneṣa yacchayyāmaraṇaṃ gṛhe

अरण्ये यो विमुच्येत सङ्ग्रामे वा तनुं नृपः ।
क्रतूनाहृत्य महतो महिमानं स गच्छति

araṇye yo vimucyeta saṅgrāme vā tanuṃ nṛpaḥ |
kratūnāhṛtya mahato mahimānaṃ sa gacchati

कृपणं विलपन्नार्तो जरयाऽभिपरिप्लुतः ।
म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः

kṛpaṇaṃ vilapannārto jarayā'bhipariplutaḥ |
mriyate rudatāṃ madhye jñātīnāṃ na sa pūruṣaḥ

त्यक्त्वा तु विविधान्भोगान्प्राप्तानां परमां गतिम् ।
अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्

tyaktvā tu vividhānbhogānprāptānāṃ paramāṃ gatim |
apīdānīṃ suyuddhena gaccheyaṃ yatsalokatām

शूराणामार्यवृत्तानां सङ्क्रामेष्वनिवर्तिनाम् ।
धीमतां सत्यसन्धानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम् ।
शस्त्रावभृथपूतानां ध्रुवो वासस्त्रिविष्टपे

śūrāṇāmāryavṛttānāṃ saṅkrāmeṣvanivartinām |
dhīmatāṃ satyasandhānāṃ sarveṣāṃ kratuyājinām |
śastrāvabhṛthapūtānāṃ dhruvo vāsastriviṣṭape

मुदा नूनं प्रपश्यन्ति युद्वे ह्यप्सरसां गणाः

mudā nūnaṃ prapaśyanti yudve hyapsarasāṃ gaṇāḥ

पश्यन्ति नूनं पितरः पूजितान्सुरसंसदि ।
अप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे

paśyanti nūnaṃ pitaraḥ pūjitānsurasaṃsadi |
apsarobhiḥ parivṛtānmodamānāṃstriviṣṭape

पन्थानममरैर्यान्तं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः ।
अपि तत्सङ्गतं मार्गं वयमध्यारुहेमहि

panthānamamarairyāntaṃ śūraiścaivānivartibhiḥ |
api tatsaṅgataṃ mārgaṃ vayamadhyāruhemahi

पितामहेन वृद्वेन तथाऽचार्येण धीमता ।
जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च

pitāmahena vṛdvena tathā'cāryeṇa dhīmatā |
jayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca

घटमाना मदर्थेऽस्मिन्हताः शूरा जनाधिपाः ।
शेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः

ghaṭamānā madarthe'sminhatāḥ śūrā janādhipāḥ |
śerate lohitāktāṅgāḥ pṛthivyāṃ śaravikṣatāḥ

उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः ।
त्यक्त्वा प्राणान्यथान्यायमिन्द्रसद्मसु धिष्ठितः

uttamāstravidaḥ śūrā yathoktakratuyājinaḥ |
tyaktvā prāṇānyathānyāyamindrasadmasu dhiṣṭhitaḥ

तैः स्वयं रचितो मार्गो दुर्गमो हि पुनर्भवेत् ।
सम्पतद्भिर्महावेगैरितो यास्यामि सद्गतिम्

taiḥ svayaṃ racito mārgo durgamo hi punarbhavet |
sampatadbhirmahāvegairito yāsyāmi sadgatim

ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् ।
ऋणं तत्प्रतियुञ्जानो न राज्ये मन आदधे

ye madarthe hatāḥ śūrāsteṣāṃ kṛtamanusmaran |
ṛṇaṃ tatpratiyuñjāno na rājye mana ādadhe

पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातृनथ पितामहान् ।
जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्व्रुवम्

pātayitvā vayasyāṃśca bhrātṛnatha pitāmahān |
jīvitaṃ yadi rakṣeyaṃ loko māṃ garhayedvruvam

कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः ।
सखिभिश्च विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्

kīdṛśaṃ ca bhavedrājyaṃ mama hīnasya bandhubhiḥ |
sakhibhiśca viśeṣeṇa praṇipatya ca pāṇḍavam

सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम् ।
सुयुद्धेन हतः स्वर्गं प्राप्सामि न तदन्यथा

so'hametādṛśaṃ kṛtvā jagato'sya parābhavam |
suyuddhena hataḥ svargaṃ prāpsāmi na tadanyathā

एं दुर्योधनेनोक्ते सर्वे सम्पूज्य तद्वचः ।
साधुसाध्विति राजानं क्षत्रियाः सम्बभाषिरे

eṃ duryodhanenokte sarve sampūjya tadvacaḥ |
sādhusādhviti rājānaṃ kṣatriyāḥ sambabhāṣire

पराजयमशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे ।
सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन्

parājayamaśocantaḥ kṛtacittāśca vikrame |
sarve suniścitā yoddhumudagramanaso'bhavan

ततो वाहान्समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः

tato vāhānsamāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥ |
ūne dviyojane gatvā pratyatiṣṭhanta kauravāḥ

आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभे ।
अरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तेजलम्

ākāśe vidrume puṇye prasthe himavataḥ śubhe |
aruṇāṃ sarasvatīṃ prāpya papuḥ sasnuśca tejalam

तव पुत्रकृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः ।
पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा ।
सर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः

tava putrakṛtotsāhāḥ paryavartanta te tataḥ |
paryavasthāpya cātmānamanyonyena punastadā |
sarve rājannyavartanta kṣatriyāḥ kālacoditāḥ