अध्याय 3: कृपाचार्य दुर्योधन को सन्धि की सलाह देते हैं

शृणु राजन्नवहितो यथावृत्तो महान्क्षयः ।
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम्

śṛṇu rājannavahito yathāvṛtto mahānkṣayaḥ |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam

निहते सूतपुत्रे च फल्गुनेन महात्मना ।
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्

nihate sūtaputre ca phalgunena mahātmanā |
vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt

विमुखे तव पुत्रे च शोकोपहतचेतसि ।
भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्

vimukhe tava putre ca śokopahatacetasi |
bhṛśodvigneṣu sainyeṣu dṛṣṭvā pārthasya vikramam

ध्यायमानेषु योधेषु दुऋखं प्राप्तेषु भारत ।
बलानां मत्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम्

dhyāyamāneṣu yodheṣu duṛkhaṃ prāpteṣu bhārata |
balānāṃ matyamānānāṃ śrutvā ninadamuttamam

अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगे ।
पतितानवनीपालान्धवजांश्चैव महात्मनाम् ।
रणे विनिहतान्नागान्दृष्ट्वा पत्तींश्च भारत

abhijñānaṃ narendrāṇāṃ vikṛtaṃ prekṣya saṃyuge |
patitānavanīpālāndhavajāṃścaiva mahātmanām |
raṇe vinihatānnāgāndṛṣṭvā pattīṃśca bhārata

आयोधनं महाघोरं रुद्रस्याक्रीडसन्निभम् ।
अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः

āyodhanaṃ mahāghoraṃ rudrasyākrīḍasannibham |
aprakhyātiṃ gatānāṃ tu rājñāṃ śatasahasraśaḥ

कृपाविष्टः कृपो दृष्ट्वा वयः शीलसमन्वितः ।
अब्रवीत्तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम् ।
दुर्योधनमनुक्रोशाद्वाक्यं वाक्यविशारदः

kṛpāviṣṭaḥ kṛpo dṛṣṭvā vayaḥ śīlasamanvitaḥ |
abravīttatra tejasvī so'bhisṛtya janādhipam |
duryodhanamanukrośādvākyaṃ vākyaviśāradaḥ

दुर्योधन निबोधेयं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव ।
श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ

duryodhana nibodheyaṃ yattvāṃ vakṣyāmi kaurava |
śrutvā kuru mahārāja yadi te rocate'nagha

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्था राजेन्द्र विद्यते ।
यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ

na yuddhadharmācchreyānvai panthā rājendra vidyate |
yaṃ samāśritya yudhyante kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रीयो मातुलस्तथा ।
सम्बन्धिबान्धवाश्चैव योद्वव्याः क्षत्रजीविन

putro bhrātā pitā caiva svasrīyo mātulastathā |
sambandhibāndhavāścaiva yodvavyāḥ kṣatrajīvina

वधे चैव परो धर्मस्तथाऽधर्मः पलायने ।
ते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः ।
तदत्र प्रतिवक्ष्यामि किञ्चिदेव हितं वचः

vadhe caiva paro dharmastathā'dharmaḥ palāyane |
te sma ghorāṃ samāpannā jīvikāṃ jīvitārthinaḥ |
tadatra prativakṣyāmi kiñcideva hitaṃ vacaḥ

हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे ।
जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ ।
लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे

hate bhīṣme ca droṇe ca karṇe caiva mahārathe |
jayadrathe ca nihate tava bhrātṛṣu cānagha |
lakṣmaṇe tava putre ca kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe

येषु भारं समासज्य राज्ये मतिमकुर्महि ।
ते सन्त्यज्य तनूर्याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम्

yeṣu bhāraṃ samāsajya rājye matimakurmahi |
te santyajya tanūryātāḥ śūrā brahmavidāṃ gatim

वयं त्विह विनाभूता गुणवद्भिर्महारथैः ।
कृपणं वर्तयिष्यामः पातयित्वा नृपान्बहून्

vayaṃ tviha vinābhūtā guṇavadbhirmahārathaiḥ |
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmaḥ pātayitvā nṛpānbahūn

सर्वैरथ च जीवद्भिर्बीभत्सुरपराजितः ।
कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवैरपि दुरासदः

sarvairatha ca jīvadbhirbībhatsuraparājitaḥ |
kṛṣṇanetro mahābāhurdevairapi durāsadaḥ

इन्द्रकार्मुकवज्राभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितम् ।
वानरं केतुमासाद्य सञ्चचाल महाचमूः

indrakārmukavajrābhamindraketumivocchritam |
vānaraṃ ketumāsādya sañcacāla mahācamūḥ

सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन च ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषात्सम्मुह्यन्ते मनांसि नः

siṃhanādena bhīmasya pāñcajanyasvanena ca |
gāṇḍīvasya ca nirghoṣātsammuhyante manāṃsi naḥ

स्फुरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम् ।
अलातमिव चाविद्वं गाण्डवीं समदृश्यत

sphurantīva mahāvidyunmuṣṇantī nayanaprabhām |
alātamiva cāvidvaṃ gāṇḍavīṃ samadṛśyata

जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद्धनुः ।
दृश्यते दिक्षु स्रवासु विद्युदभ्रघनेष्विव

jāmbūnadavicitraṃ ca dhūyamānaṃ mahaddhanuḥ |
dṛśyate dikṣu sravāsu vidyudabhraghaneṣviva

उह्यमानश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः ।
तावकं तद्बलं राजन्नर्जुनोऽस्त्रविशारदः ।
गहनं शिशिरापाये ददाहाग्निरिवोल्बणः

uhyamānaśca kṛṣṇena vāyuneva balāhakaḥ |
tāvakaṃ tadbalaṃ rājannarjuno'straviśāradaḥ |
gahanaṃ śiśirāpāye dadāhāgnirivolbaṇaḥ

गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम् ।
विक्षोभयन्तं सेनां वै त्रासयन्तं च पार्थिवान् ।
धनञ्जयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जरम्

gāhamānamanīkāni mahendrasadṛśaprabham |
vikṣobhayantaṃ senāṃ vai trāsayantaṃ ca pārthivān |
dhanañjayamapaśyāma nalinīmiva kuñjaram

त्रासयन्तं तथा योधान्धनुर्घोषेण पांण्डवम् ।
भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणानिव

trāsayantaṃ tathā yodhāndhanurghoṣeṇa pāṃṇḍavam |
bhūya enamapaśyāma siṃhaṃ mṛgagaṇāniva

सर्वलोकमहेष्वासो वृषभौ सर्वधन्विनाम् ।
आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः

sarvalokamaheṣvāso vṛṣabhau sarvadhanvinām |
āmuktakavacau kṛṣṇau lokamadhye virejatuḥ

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत ।
सङ्ग्रामस्यातिघोरस्य युध्यतां चाभितो युधि

adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata |
saṅgrāmasyātighorasya yudhyatāṃ cābhito yudhi

वायुनेव विधूतानि एव सैन्यानि गच्छता ।
शरदम्भोदजालानि विशीर्यन्ते समन्ततः

vāyuneva vidhūtāni eva sainyāni gacchatā |
śaradambhodajālāni viśīryante samantataḥ

तां नावमिव पर्यस्तां मज्जमानां महार्णवे ।
तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत्

tāṃ nāvamiva paryastāṃ majjamānāṃ mahārṇave |
tava senāṃ mahārāja savyasācī vyakampayat

क्वनु ते सूतपुत्रोऽभूत्क्वनु द्रोणः सहात्मजः ।
अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्च तथा क्वनु

kvanu te sūtaputro'bhūtkvanu droṇaḥ sahātmajaḥ |
ahaṃ kva ca kva cātmā te hārdikyaśca tathā kvanu

दुःशासनश्च ते भ्राता भ्रातृभिः सहितः क्वनु

duḥśāsanaśca te bhrātā bhrātṛbhiḥ sahitaḥ kvanu

वाणगोचरसम्प्राप्तं युध्यमानं जयद्रथम् ।
सम्बन्धिनस्ते भ्रातॄंश्च साहयान्मातुलांस्तथा ।
सर्वान्विक्रम्य मिपतो लोकमाक्रम्य मूर्धनि

vāṇagocarasamprāptaṃ yudhyamānaṃ jayadratham |
sambandhinaste bhrātṝṃśca sāhayānmātulāṃstathā |
sarvānvikramya mipato lokamākramya mūrdhani

जयद्रथो हतो राजन्किन्नु शेषमुपास्महे ।
को वेह स पुमानास्ते यो विजेष्यति पाण्डवम्

jayadratho hato rājankinnu śeṣamupāsmahe |
ko veha sa pumānāste yo vijeṣyati pāṇḍavam

तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विदितानि महात्मनः ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषो धैर्याणि हरते हि नः

tasya cāstrāṇi divyāni viditāni mahātmanaḥ |
gāṇḍīvasya ca nirghoṣo dhairyāṇi harate hi naḥ

नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका ।
नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीव प्रतिभाति मे

naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṃ hatanāyakā |
nāgabhagnadrumā śuṣkā nadīva pratibhāti me

ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः ।
चरिष्यति महाराजः कक्षेष्वग्निरिव ज्वलन्

dhvajinyāṃ hatanetrāyāṃ yatheṣṭaṃ śvetavāhanaḥ |
cariṣyati mahārājaḥ kakṣeṣvagniriva jvalan

सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः ।
दारयेत गिरीन्सर्वाञ्शोषयेच्चैव सागरान्

sātyakeścaiva yo vego bhīmasenasya cobhayoḥ |
dārayeta girīnsarvāñśoṣayeccaiva sāgarān

उवाच वाक्यं यद्भीमः सभामध्ये विशाम्पते ।
कृतं तत्सफलं सर्वं भूयश्चैव करिष्यति

uvāca vākyaṃ yadbhīmaḥ sabhāmadhye viśāmpate |
kṛtaṃ tatsaphalaṃ sarvaṃ bhūyaścaiva kariṣyati

प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम् ।
दुरासदं तदा गुप्तं व्यूढं गाण्डीवधन्वना

pramukhasthe tadā karṇe balaṃ pāṇḍavarakṣitam |
durāsadaṃ tadā guptaṃ vyūḍhaṃ gāṇḍīvadhanvanā

युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु ।
अकारणकृतान्येव तेषां वः फलमागतम्

yuṣmābhistāni cīrṇāni yānyasādhūni sādhuṣu |
akāraṇakṛtānyeva teṣāṃ vaḥ phalamāgatam

आत्मनोऽर्थे त्वया लोके यत्नतः सर्व आहृतः ।
स ते संशयितस्तात आत्मा च भरतर्षभ

ātmano'rthe tvayā loke yatnataḥ sarva āhṛtaḥ |
sa te saṃśayitastāta ātmā ca bharatarṣabha

रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् ।
भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्

rakṣa duryodhanātmānamātmā sarvasya bhājanam |
bhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam

हीयमानेन वै सन्धिः पर्येष्टव्यः समेन वा ।
विग्रहो वर्धमानेन नीतिरेषा बृहस्पतेः

hīyamānena vai sandhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena vā |
vigraho vardhamānena nītireṣā bṛhaspateḥ

ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्म बलशक्तितः ।
अत्र ते पाण्डवैः सार्धं सन्धिं मन्ये क्षमं प्रभो

te vayaṃ pāṇḍuputrebhyo hīnāḥ sma balaśaktitaḥ |
atra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sandhiṃ manye kṣamaṃ prabho

न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यते ।
स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोऽनुविन्दति

na jānīte hi yaḥ śreyaḥ śreyasaścāvamanyate |
sa kṣipraṃ bhraśyate rājyānna ca śreyo'nuvindati

अणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि ।
श्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन्गन्तुं पराभवम्

aṇipatya hi rājānaṃ rājyaṃ yadi labhemahi |
śreyaḥ syānna tu mauḍhyena rājangantuṃ parābhavam

वैचित्रवीर्यवचनात्कृपाशीलो युधिष्ठिरः ।
विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च

vaicitravīryavacanātkṛpāśīlo yudhiṣṭhiraḥ |
viniyuñjīta rājye tvāṃ govindavacanena ca

अजातशत्रुः कौरव्यो गुरुशुश्रूषणे रतः ।
धृतराष्ट्रस्य वचनं नावमंस्यति धार्मिकः

ajātaśatruḥ kauravyo guruśuśrūṣaṇe rataḥ |
dhṛtarāṣṭrasya vacanaṃ nāvamaṃsyati dhārmikaḥ

कुर्वन्ति भ्रातरश्चास्य वचनं नात्र संशयः

kurvanti bhrātaraścāsya vacanaṃ nātra saṃśayaḥ

यद्ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम् ।
अर्जुनो भीमसेनश्च सर्वे कुर्युरसंशयम्

yadbrūyāddhi hṛṣīkeśo rājānamaparājitam |
arjuno bhīmasenaśca sarve kuryurasaṃśayam

नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं पाण्डवस्य तु ।
धृतराष्ट्रस्य मन्येऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः

nātikramiṣyate kṛṣṇo vacanaṃ pāṇḍavasya tu |
dhṛtarāṣṭrasya manye'haṃ nāpi kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ

एतत्क्षममहं मन्ये तव पार्थैरविग्रहम् ।
न त्वां ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात्

etatkṣamamahaṃ manye tava pārthairavigraham |
na tvāṃ bravīmi kārpaṇyānna prāṇaparirakṣaṇāt

पथ्यं राजन्ब्रवीमि त्वां तत्परासुः स्मरिष्यसि

pathyaṃ rājanbravīmi tvāṃ tatparāsuḥ smariṣyasi

इति वृद्धो विलप्यैतत्कृपः शारद्वतो वचः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्यशुशोच च मुमोह च

iti vṛddho vilapyaitatkṛpaḥ śāradvato vacaḥ |
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasyaśuśoca ca mumoha ca