अध्याय 15: अस्त्र गर्भों की ओर मोड़ा गया

दृष्टैव मुनिशार्दूलौ तावग्निसमतेजसौ ।
गाण्डीवधन्वा सञ्चिन्त्य प्राप्तकालं महारथः ।
सञ्जहार शरं दिव्यं त्वरमाणो धनञ्जयः

dṛṣṭaiva muniśārdūlau tāvagnisamatejasau |
gāṇḍīvadhanvā sañcintya prāptakālaṃ mahārathaḥ |
sañjahāra śaraṃ divyaṃ tvaramāṇo dhanañjayaḥ

उवाच वचनं श्रेष्ठस्तावृषी प्राञ्जलिस्तदा ।
प्रमुक्तमस्त्रमस्त्रेण शाम्यतामिति वै मया

uvāca vacanaṃ śreṣṭhastāvṛṣī prāñjalistadā |
pramuktamastramastreṇa śāmyatāmiti vai mayā

संहृते परमास्त्रेऽस्मिन्सर्वानस्मानशेषतः ।
पापकर्मा ध्रुवं द्रौणिः प्रधक्ष्यत्यस्त्रतेजसा

saṃhṛte paramāstre'sminsarvānasmānaśeṣataḥ |
pāpakarmā dhruvaṃ drauṇiḥ pradhakṣyatyastratejasā

यदत्र हितमस्माकं लोकानां चैव सर्वथा ।
भवन्तौ देवसङ्काशौ तथा सम्मन्तुमर्हतः

yadatra hitamasmākaṃ lokānāṃ caiva sarvathā |
bhavantau devasaṅkāśau tathā sammantumarhataḥ

इत्युक्त्वा सञ्जहारास्त्रं पुनरेव धनञ्जयः ।
संहारो दुष्करस्स्य देवैरपि हि संयुगे

ityuktvā sañjahārāstraṃ punareva dhanañjayaḥ |
saṃhāro duṣkarassya devairapi hi saṃyuge

विसृष्टस्य रणे तस्य परमास्त्रस्य सङ्ग्रहे ।
अशक्तः पाण्डवादन्यः साक्षादपि शतक्रतुः

visṛṣṭasya raṇe tasya paramāstrasya saṅgrahe |
aśaktaḥ pāṇḍavādanyaḥ sākṣādapi śatakratuḥ

ब्रह्मतेजोद्भवं तद्धि विसृष्टमकृतात्मना ।
न शक्यमावर्तयितुं ब्रह्मचर्यव्रतादृते

brahmatejodbhavaṃ taddhi visṛṣṭamakṛtātmanā |
na śakyamāvartayituṃ brahmacaryavratādṛte

अचीर्णब्रह्मचर्यो यः सृष्ट्वाऽऽवर्यते पुनः ।
तदस्त्रं सानुबन्धस्य मूर्धानं तस्य कृन्तति

acīrṇabrahmacaryo yaḥ sṛṣṭvā''varyate punaḥ |
tadastraṃ sānubandhasya mūrdhānaṃ tasya kṛntati

ब्रह्मचारी व्रती चापि दुरवापमवाप्य तत् ।
परमव्यसनार्तोऽपि नार्जुनोऽस्त्रं व्यमुञ्चत

brahmacārī vratī cāpi duravāpamavāpya tat |
paramavyasanārto'pi nārjuno'straṃ vyamuñcata

सत्यव्रतधरः शूरो ब्रह्मचारी च पाण्‍डवः ।
गुरुवर्ती च तेनास्त्रं सञ्जहारार्जुनः पुनः

satyavratadharaḥ śūro brahmacārī ca pāṇ‍ḍavaḥ |
guruvartī ca tenāstraṃ sañjahārārjunaḥ punaḥ

द्रौणिरप्यथ सम्प्रेभ्य सोऽन्तरा तावृषी स्थितौ ।
न शशाक पुनर्घोरमस्त्रं संहर्तुमोजसा

drauṇirapyatha samprebhya so'ntarā tāvṛṣī sthitau |
na śaśāka punarghoramastraṃ saṃhartumojasā

अशक्तः प्रतिसंहारे परमास्त्रस्य संयुगे ।
द्रौणिर्दीनमना राजन्द्वैपायनमभाषत

aśaktaḥ pratisaṃhāre paramāstrasya saṃyuge |
drauṇirdīnamanā rājandvaipāyanamabhāṣata

उत्तमव्यसनार्तेन प्राणत्राणमभीप्सुना ।
मयैतदस्त्रमुत्सृष्टं भीमसेनभयान्मुने

uttamavyasanārtena prāṇatrāṇamabhīpsunā |
mayaitadastramutsṛṣṭaṃ bhīmasenabhayānmune

अधर्मश्च कृतोऽनेन धार्तराष्ट्रं जिघांसता ।
मिथ्याचारेण भगवन्भीमसेनेन संयुगे

adharmaśca kṛto'nena dhārtarāṣṭraṃ jighāṃsatā |
mithyācāreṇa bhagavanbhīmasenena saṃyuge

अतः सृष्टमिदं ब्रह्मन्मयाऽस्त्रमकृतात्मना ।
तस्य भूयोऽपि संहारं कर्तुं नाहमिहोत्सहे

ataḥ sṛṣṭamidaṃ brahmanmayā'stramakṛtātmanā |
tasya bhūyo'pi saṃhāraṃ kartuṃ nāhamihotsahe

निसृष्टं हि मया दिव्यमेतदस्त्रं दुरासदम् ।
अपाण्डवायेति मुने वह्नितेजोऽनुमन्त्र्य वै

nisṛṣṭaṃ hi mayā divyametadastraṃ durāsadam |
apāṇḍavāyeti mune vahnitejo'numantrya vai

तदिदं पाण्डवेयानामन्तायैवाभिसंहितम् ।
अद्य पाण्डुसुतान्सर्वाञ्जीविताद्वंशयिष्यति

tadidaṃ pāṇḍaveyānāmantāyaivābhisaṃhitam |
adya pāṇḍusutānsarvāñjīvitādvaṃśayiṣyati

कृतं पापमिदं ब्रह्मन्रोषाविष्टेन चेतसा ।
वधमाशास्य पार्थानां मयास्त्रं सृजता रणे

kṛtaṃ pāpamidaṃ brahmanroṣāviṣṭena cetasā |
vadhamāśāsya pārthānāṃ mayāstraṃ sṛjatā raṇe

व्यास उवाच ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तात विद्वान्पार्थो धनञ्जयः ।
उत्सृष्टवानहिंसार्थं न रोषेण तवाहवे

vyāsa uvāca |
astraṃ brahmaśirastāta vidvānpārtho dhanañjayaḥ |
utsṛṣṭavānahiṃsārthaṃ na roṣeṇa tavāhave

अस्त्रमस्त्रेण तु रमे तव संशमयिष्यता ।
विसृष्टमर्जुनेनेदं पुनश्च प्रतिसंहृतम्

astramastreṇa tu rame tava saṃśamayiṣyatā |
visṛṣṭamarjunenedaṃ punaśca pratisaṃhṛtam

ब्रह्मास्त्रमप्यवाप्यैतदुपदेशात्पितुस्तव ।
क्षत्रधर्मान्महाबाहुर्नाकम्पत धनञ्जयः

brahmāstramapyavāpyaitadupadeśātpitustava |
kṣatradharmānmahābāhurnākampata dhanañjayaḥ

एवं धृतिमतः साधोः सर्वास्त्रविदुषः सतः ।
सभ्रातृबन्धोः कस्मात्त्वं वधमस्य चिकीर्षसि

evaṃ dhṛtimataḥ sādhoḥ sarvāstraviduṣaḥ sataḥ |
sabhrātṛbandhoḥ kasmāttvaṃ vadhamasya cikīrṣasi

अस्त्रं ब्रह्मशिरो यत्र परमास्त्रेण वध्यते ।
समा द्वादश पर्जन्यस्तद्राष्ट्रं नाभिवर्षति

astraṃ brahmaśiro yatra paramāstreṇa vadhyate |
samā dvādaśa parjanyastadrāṣṭraṃ nābhivarṣati

एतदर्थं महाबाहुः शक्तिमानपि पाण्डवः ।
न विहन्यात्तदस्त्रं तु प्रजाहितचिकीर्षया

etadarthaṃ mahābāhuḥ śaktimānapi pāṇḍavaḥ |
na vihanyāttadastraṃ tu prajāhitacikīrṣayā

पाण्डवास्त्वं च राष्ट्रं च सदा संरक्ष्यमेव नः ।
तस्मात्संहर दिव्यं त्वमस्त्रमेन्महाभुज

pāṇḍavāstvaṃ ca rāṣṭraṃ ca sadā saṃrakṣyameva naḥ |
tasmātsaṃhara divyaṃ tvamastramenmahābhuja

अरोषस्तव चैवास्तु पार्थाः सन्तु निरामयाः ।
न ह्यधर्मेण राजर्षिः पाण्डवो जेतुमिच्छति ।

aroṣastava caivāstu pārthāḥ santu nirāmayāḥ |
na hyadharmeṇa rājarṣiḥ pāṇḍavo jetumicchati |

मणिं चैव प्रयच्छाद्य यस्ते शिरसि तिष्ठति ।
एतदादाय ते प्रामान्प्रतिदास्यन्ति पाण्डवाः

maṇiṃ caiva prayacchādya yaste śirasi tiṣṭhati |
etadādāya te prāmānpratidāsyanti pāṇḍavāḥ

पाण्डवैर्यानि रत्नानि यच्चान्यत्कौरवैर्धनम् ।
अवाप्तमिह तेभ्योऽयं मणिर्मम विशिष्यते

pāṇḍavairyāni ratnāni yaccānyatkauravairdhanam |
avāptamiha tebhyo'yaṃ maṇirmama viśiṣyate

यमाबध्य भयं नास्ति शस्त्रव्याधिक्षुधाश्रयम् ।
देवेभ्यो दानवेभ्यो वा नागेभ्यो वा कथञ्चन

yamābadhya bhayaṃ nāsti śastravyādhikṣudhāśrayam |
devebhyo dānavebhyo vā nāgebhyo vā kathañcana

न च रक्षोगणभयं न तस्करभयं तथा ।
एवंवीर्यो मणिरयं न मे त्याज्यः कथञ्चन

na ca rakṣogaṇabhayaṃ na taskarabhayaṃ tathā |
evaṃvīryo maṇirayaṃ na me tyājyaḥ kathañcana

यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरम् ।
अयं मणिरयं चाहमिषीका तु पतिष्यति ।
गर्भेषु पाण्डुपुत्राणामुत्रायास्तथोदरे

yattu me bhagavānāha tanme kāryamanantaram |
ayaṃ maṇirayaṃ cāhamiṣīkā tu patiṣyati |
garbheṣu pāṇḍuputrāṇāmutrāyāstathodare

प्राह द्रोणसुतं तत्र व्यासः परमदुर्मनाः

prāha droṇasutaṃ tatra vyāsaḥ paramadurmanāḥ

एवं कुरु न चान्यत्र बुद्धिः कार्या कथञ्चन ।
गर्भेषु पाण्डवेयानां विसृज्यैतदुपारम

evaṃ kuru na cānyatra buddhiḥ kāryā kathañcana |
garbheṣu pāṇḍaveyānāṃ visṛjyaitadupārama

तमुवाच हृषीकेशः पाण्डवानां हिते मतः ।
भविष्यमेकमुत्सृज्य गर्भेष्वस्त्रं निपात्यताम्

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṃ hite mataḥ |
bhaviṣyamekamutsṛjya garbheṣvastraṃ nipātyatām

अहमेनं ददाम्येषां पिण्डदं कीर्तिवर्धनम् ।
राजर्षिं पुण्यकर्माणमनेकक्रतुयाजिनम्

ahamenaṃ dadāmyeṣāṃ piṇḍadaṃ kīrtivardhanam |
rājarṣiṃ puṇyakarmāṇamanekakratuyājinam

एवं कुरु न चान्या ते बुद्धिः कार्या कथञ्चन ।
आगर्भात्पाण्डवेयानां कृत्वा पातं विनङ्क्ष्यति

evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kathañcana |
āgarbhātpāṇḍaveyānāṃ kṛtvā pātaṃ vinaṅkṣyati

एवं ब्रुवाणं गोविन्दं वृषभं सर्वसात्वताम् ।
द्रौणिः परमसङ्क्रुद्धः प्रत्युवाचेदमुत्तरम्

evaṃ bruvāṇaṃ govindaṃ vṛṣabhaṃ sarvasātvatām |
drauṇiḥ paramasaṅkruddhaḥ pratyuvācedamuttaram

नैतदेवं यदात्थ त्वं पक्षपातेन केशव ।
वचनात्पुण्डरीकाक्ष तव मद्वाक्यमन्यथा

naitadevaṃ yadāttha tvaṃ pakṣapātena keśava |
vacanātpuṇḍarīkākṣa tava madvākyamanyathā

पतिष्यत्येतदस्त्रं वै गर्भे तस्या मयोद्यतम् ।
विराटदुहितुः कृष्ण यं त्वं रक्षितुमर्हसि

patiṣyatyetadastraṃ vai garbhe tasyā mayodyatam |
virāṭaduhituḥ kṛṣṇa yaṃ tvaṃ rakṣitumarhasi

अमोघः परमास्त्रस्य पातस्त्वद्य भविष्यति ।
अभिमन्योः सृजैषीकां गर्भस्थः शाम्यतां शिशुः

amoghaḥ paramāstrasya pātastvadya bhaviṣyati |
abhimanyoḥ sṛjaiṣīkāṃ garbhasthaḥ śāmyatāṃ śiśuḥ

अहमेनं मृतं जातं जीवयिष्यामि बालकम् ।
स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति

ahamenaṃ mṛtaṃ jātaṃ jīvayiṣyāmi bālakam |
sa tu garbho mṛto jāto dīrghamāyuravāpsyati

इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं द्रोणपुत्रः स्मयन्निव ।
यद्यस्त्रदग्धं गोविन्द जीवयस्येवमस्त्विति

ityuktaḥ pratyuvācainaṃ droṇaputraḥ smayanniva |
yadyastradagdhaṃ govinda jīvayasyevamastviti

ततः परममस्त्रं तु द्रौणिरुद्यतमाहवे ।
द्वैपायनमनादृत्य गर्भेषु प्रमुमोच ह

tataḥ paramamastraṃ tu drauṇirudyatamāhave |
dvaipāyanamanādṛtya garbheṣu pramumoca ha