अध्याय 96: दुर्योधन कार्तवीर्य की कथा कहकर दूसरा द्यूत चाहता है

अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा सरत्नधनसञ्जयान् ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्राणां कथमासीन्मनस्तदा

anujñātāṃstānviditvā saratnadhanasañjayān |
pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṇāṃ kathamāsīnmanastadā

अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा धृतराष्ट्रेण धीमता ।
राजन्दुः शासनः क्षिप्रं जगाम भ्रातरं प्रति

anujñātāṃstānviditvā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā |
rājanduḥ śāsanaḥ kṣipraṃ jagāma bhrātaraṃ prati

दुर्योधनं समासाद्य सामात्यं भरतर्षभ ।
दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्

duryodhanaṃ samāsādya sāmātyaṃ bharatarṣabha |
duḥkhārto bharataśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt

दुःखेनैतत्समानीतं स्थविरो नाशयत्यसौ ।
शत्रुसाद्गमयद्द्रव्यं तद्बुध्यध्वं महारथाः

duḥkhenaitatsamānītaṃ sthaviro nāśayatyasau |
śatrusādgamayaddravyaṃ tadbudhyadhvaṃ mahārathāḥ

अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
मिथः सङ्गम्य सहिताः पाण्डवान्प्रति मानिनः

atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
mithaḥ saṅgamya sahitāḥ pāṇḍavānprati māninaḥ

वैचित्रवीर्यं राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
अभिगम्य त्वरायुक्ताः श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन्

vaicitravīryaṃ rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
abhigamya tvarāyuktāḥ ślakṣṇaṃ vacanamabruvan

न त्वयेदं श्रुतं राजन्यज्जगाद बृहस्पतिः ।
शक्रस्य नीतिं प्रवदन्विद्वान्देवपुरोहितः

na tvayedaṃ śrutaṃ rājanyajjagāda bṛhaspatiḥ |
śakrasya nītiṃ pravadanvidvāndevapurohitaḥ

सर्वोपायैर्निहन्तव्याः शत्रवः शत्रुसूदन ।
पुरा युद्धाद्बलाद्वापि प्रकुर्वन्ति तवाहितम्

sarvopāyairnihantavyāḥ śatravaḥ śatrusūdana |
purā yuddhādbalādvāpi prakurvanti tavāhitam

ते वयं पाण्डवधनैः सर्वान्सम्पूज्य पार्थिवान् ।
यदि तान्योधयिष्यामः किं वै निः परिहास्यति

te vayaṃ pāṇḍavadhanaiḥ sarvānsampūjya pārthivān |
yadi tānyodhayiṣyāmaḥ kiṃ vai niḥ parihāsyati

अहीनाशीविषान्क्रुद्धान्नाशाय समुपस्थितान् ।
कृत्वा कण्ठे च पृष्ठे च कः समुत्स्रष्टुमर्हति

ahīnāśīviṣānkruddhānnāśāya samupasthitān |
kṛtvā kaṇṭhe ca pṛṣṭhe ca kaḥ samutsraṣṭumarhati

आत्तशस्त्रा रथगताः कुपितास्तात पाण्डवाः ।
निःशेषान्नः करिष्यन्ति क्रुद्धा ह्याशीविषा इव

āttaśastrā rathagatāḥ kupitāstāta pāṇḍavāḥ |
niḥśeṣānnaḥ kariṣyanti kruddhā hyāśīviṣā iva

सन्नद्धो ह्यर्जुनो याति विधृत्य परमेषुधी ।
गाण्डीवं मुहुरादत्ते निःश्वसंश्च निरीक्षते

sannaddho hyarjuno yāti vidhṛtya parameṣudhī |
gāṇḍīvaṃ muhurādatte niḥśvasaṃśca nirīkṣate

गदां गुर्वी समुद्यम्य त्वरितश्च वृकोदरः ।
स्वरथं योजयित्वाऽशु निर्यात इति नः श्रुतम्

gadāṃ gurvī samudyamya tvaritaśca vṛkodaraḥ |
svarathaṃ yojayitvā'śu niryāta iti naḥ śrutam

नकुलः खह्गमादाय चर्म चाप्यर्धचन्द्रवत् ।
सहदेवश्च राजा च चक्रुराकारमिङ्गितैः

nakulaḥ khahgamādāya carma cāpyardhacandravat |
sahadevaśca rājā ca cakrurākāramiṅgitaiḥ

ते त्वास्थाय रथान्सर्वे बहुशस्त्रपरिच्छदान् ।
अभिघ्नान्तो रथव्रातान्सेनायोगाय निर्ययुः

te tvāsthāya rathānsarve bahuśastraparicchadān |
abhighnānto rathavrātānsenāyogāya niryayuḥ

न क्षंस्यन्ते तथाऽस्माभिर्जातु विप्रकृता हि ते ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं कस्तेषां क्षन्तुमर्हति

na kṣaṃsyante tathā'smābhirjātu viprakṛtā hi te |
draupadyāśca parikleśaṃ kasteṣāṃ kṣantumarhati

न पश्यामि रणे क्रद्धुं बीभत्सुं प्रतिवारणम् ।
भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च द्रौणिश्च रथिनां वरः

na paśyāmi raṇe kraddhuṃ bībhatsuṃ prativāraṇam |
bhīṣmo droṇaśca karṇaśca drauṇiśca rathināṃ varaḥ

कृपश्च वृषसेनश्च विकर्णश्च जयद्रथः ।
वाह्लीकः सोमदत्तश्च भूरिर्भूरिश्रवाः शलः

kṛpaśca vṛṣasenaśca vikarṇaśca jayadrathaḥ |
vāhlīkaḥ somadattaśca bhūrirbhūriśravāḥ śalaḥ

शकुनिः ससुतश्चैव नृपाश्चान्ये च कौरवाः ।
नैते सर्वे रणोद्युक्ताः पार्थं सोढुमशक्नुवन्

śakuniḥ sasutaścaiva nṛpāścānye ca kauravāḥ |
naite sarve raṇodyuktāḥ pārthaṃ soḍhumaśaknuvan

अर्जुनेन समो लोके नास्ति वीर्ये धनुर्धरः ।
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना

arjunena samo loke nāsti vīrye dhanurdharaḥ |
yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā

कस्त्वयोक्तः पुमान्वीरो बीभत्सुसमविक्रमः ।
तं ये व्रूहि महावीर्यं श्रोतुमिच्छामि पुत्रक

kastvayoktaḥ pumānvīro bībhatsusamavikramaḥ |
taṃ ye vrūhi mahāvīryaṃ śrotumicchāmi putraka

कार्तवीर्यस्य चरितं शृणु राजन्महात्मनः ।
अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः

kārtavīryasya caritaṃ śṛṇu rājanmahātmanaḥ |
avyaktaprabhavo brahmā sarvalokapitāmahaḥ

ब्रह्मणोऽत्रिः सुतो विद्वानत्रेः पुत्रो निशाकरः ।
सोमस्य तदु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः

brahmaṇo'triḥ suto vidvānatreḥ putro niśākaraḥ |
somasya tadu budhaḥ putro budhasya tu purūravāḥ

तस्याप्यध सुतोऽप्यायुरायोस्तु नहुषः सुतः ।
नहुशस्य ययातिस्तु ययातेस्तनुजो यदुः?

tasyāpyadha suto'pyāyurāyostu nahuṣaḥ sutaḥ |
nahuśasya yayātistu yayātestanujo yaduḥ?

यदोः पुत्रो महाराज सहस्रैजेति विश्रुतः ।
सहसौजसुतो राजञ्छक्रदासेति विश्रुतः?

yadoḥ putro mahārāja sahasraijeti viśrutaḥ |
sahasaujasuto rājañchakradāseti viśrutaḥ?

शक्रदानस्य दायादो हेहयो नाम पार्थिवः ।
हेहयस्याभवत्पुत्रो धर्मनेत्र इति श्रुतः?

śakradānasya dāyādo hehayo nāma pārthivaḥ |
hehayasyābhavatputro dharmanetra iti śrutaḥ?

धर्मनेत्रस्य तु कृती कृतवीर्यस्तु कार्तिजः ।
कृतवीर्यस्य तनयो ह्यर्जुनो बलिनां वरः?

dharmanetrasya tu kṛtī kṛtavīryastu kārtijaḥ |
kṛtavīryasya tanayo hyarjuno balināṃ varaḥ?

स चार्जुनो महाराज तपो घोरं चकार ह ।
साग्रं वर्षायुतं जज्ञ इत्येवं मे श्रुतं पुरा?

sa cārjuno mahārāja tapo ghoraṃ cakāra ha |
sāgraṃ varṣāyutaṃ jajña ityevaṃ me śrutaṃ purā?

तथेयं पृथिवी राजन्सप्तद्वीपा सपत्तना ।
ससमुद्राकरा तात विधिनोग्रेण वै जिता?

tatheyaṃ pṛthivī rājansaptadvīpā sapattanā |
sasamudrākarā tāta vidhinogreṇa vai jitā?

स चार्जुनोऽथ तेजस्वी तपः परमदुश्चरम् ।
दत्तमाराधयामास सोऽर्जुनोऽत्रिसुतं मुनिम्

sa cārjuno'tha tejasvī tapaḥ paramaduścaram |
dattamārādhayāmāsa so'rjuno'trisutaṃ munim

तस्य दत्तो वरान्प्रादाच्चतुरः पार्थिवस्य वै ।
पूर्वं बाहुसहस्रं तु प्रार्थितः परमो वरः

tasya datto varānprādāccaturaḥ pārthivasya vai |
pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu prārthitaḥ paramo varaḥ

अधर्मे प्रीयमाणस्य सद्भिस्तत्र निवारणम् ।
धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैव हि रञ्जनम्

adharme prīyamāṇasya sadbhistatra nivāraṇam |
dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaiva hi rañjanam

सङ्ग्रामान्सुबहून्कृत्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः ।
सङ्ग्रामे यतमानस्य वधश्चैवाधिकाद्रणै

saṅgrāmānsubahūnkṛtvā hatvā cārīnsahasraśaḥ |
saṅgrāme yatamānasya vadhaścaivādhikādraṇai

तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किल भारत ।
रथो ध्वजश्च सञ्जज्ञ इत्येवं मे श्रुतं परा

tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kila bhārata |
ratho dhvajaśca sañjajña ityevaṃ me śrutaṃ parā

तथेयं पृथिवी राजन्त्सप्तद्वीपा सपत्तना ।
ससमुद्राकरा तात विधिनोग्रेण वै जिता

tatheyaṃ pṛthivī rājantsaptadvīpā sapattanā |
sasamudrākarā tāta vidhinogreṇa vai jitā

चार्जुनोऽथ तेजस्वी सप्तद्वीपेश्वरो ।़भवत् ।
च राजा महायज्ञानाजहार महाबलः ।
प्रशशास महाबाहुर्महीं स च समा बहूः

cārjuno'tha tejasvī saptadvīpeśvaro |़bhavat |
ca rājā mahāyajñānājahāra mahābalaḥ |
praśaśāsa mahābāhurmahīṃ sa ca samā bahūḥ

ततोऽर्जुनः कदाचिद्वै राजन्माहिष्मतीपतिः ।
नर्मदां भरतश्रेष्ठं तां तु दारैर्ययौ सह

tato'rjunaḥ kadācidvai rājanmāhiṣmatīpatiḥ |
narmadāṃ bharataśreṣṭhaṃ tāṃ tu dārairyayau saha

ततस्तां स नदीं गत्वा प्रविश्यन्तर्जले तदा ।
कर्तुं राजञ्जलक्रीडां ततो राजोपचक्रमे

tatastāṃ sa nadīṃ gatvā praviśyantarjale tadā |
kartuṃ rājañjalakrīḍāṃ tato rājopacakrame

तस्मिन्नेव ततः काले रावमो राक्षसैः सह ।
लङ्काया ईश्वरस्तात तं देशं प्रययौ बली

tasminneva tataḥ kāle rāvamo rākṣasaiḥ saha |
laṅkāyā īśvarastāta taṃ deśaṃ prayayau balī

ततस्तमर्जुनं दृष्ट्वा नर्मदायां दशाननः ।
नित्यं क्रोधपरो धीरो वरदानेन मोहितः

tatastamarjunaṃ dṛṣṭvā narmadāyāṃ daśānanaḥ |
nityaṃ krodhaparo dhīro varadānena mohitaḥ

अभ्यघावत्सुसङ्क्रुद्धो महेन्द्रं शम्बरो यथा ।
अर्जुनोऽप्यथ तं दृष्ट्वा रावणं प्रत्यवारयत्

abhyaghāvatsusaṅkruddho mahendraṃ śambaro yathā |
arjuno'pyatha taṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ pratyavārayat

ततस्तौ चक्रतुर्युद्धं रावणश्चार्जुनश्च वै ।
ततस्तु दुर्जयं वीरं वरदानेन दर्पितम्

tatastau cakraturyuddhaṃ rāvaṇaścārjunaśca vai |
tatastu durjayaṃ vīraṃ varadānena darpitam

राक्षसेन्द्रं मनुष्येन्द्रो जित्वा बध्वा रणे बलात् ।
बध्वा धनुर्ज्यया राजन्विवेशाथ पुरीं स्वकाम्

rākṣasendraṃ manuṣyendro jitvā badhvā raṇe balāt |
badhvā dhanurjyayā rājanviveśātha purīṃ svakām

स तु तं बन्धितं श्रुत्वा पुलस्त्यो रावणं तदा ।
मोक्षयाणास बन्धाद्वै पुरे दृष्ट्वाऽर्जुनं तदा

sa tu taṃ bandhitaṃ śrutvā pulastyo rāvaṇaṃ tadā |
mokṣayāṇāsa bandhādvai pure dṛṣṭvā'rjunaṃ tadā

ततः कदाचित्तेजस्वी कार्तवीर्योर्जुनो बली ।
समुद्रतीरं गत्वाथ विरचन्दर्पमोहितः

tataḥ kadācittejasvī kārtavīryorjuno balī |
samudratīraṃ gatvātha viracandarpamohitaḥ

अवाकिरच्छितशरैः समुद्रं स तु भारत ।
तं समुद्रो नमस्कृत्य कृताञ्जलिरभाषत

avākiracchitaśaraiḥ samudraṃ sa tu bhārata |
taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjalirabhāṣata

आशुगान्वीर मा मुञ्च ब्रूहि किं करवाणि ते ।
मदाश्रयाणि सत्वानि त्वद्विसृष्टैर्महेषुभिः ।
बाध्यन्ते राजशार्दूल तेभ्यो देह्यभयं विभो

āśugānvīra mā muñca brūhi kiṃ karavāṇi te |
madāśrayāṇi satvāni tvadvisṛṣṭairmaheṣubhiḥ |
bādhyante rājaśārdūla tebhyo dehyabhayaṃ vibho

देहि सिन्धुपते युद्धमद्यैव त्वरया मम ।
अथवा पीडयामि त्वां तस्मात्त्वं कुरु माचिरम्

dehi sindhupate yuddhamadyaiva tvarayā mama |
athavā pīḍayāmi tvāṃ tasmāttvaṃ kuru māciram

लोके राजन्महावीर्या बहवो निवसन्ति ये ।
तेषामेकेन राजेन्द्र कुरु युद्धं महाबल

loke rājanmahāvīryā bahavo nivasanti ye |
teṣāmekena rājendra kuru yuddhaṃ mahābala

मत्समो यदि सङ्ग्रामे वरायुधधरः क्वचित् ।
विद्यते तं ममाचक्ष्व यः समासेत मा मृधे

matsamo yadi saṅgrāme varāyudhadharaḥ kvacit |
vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ samāseta mā mṛdhe

महर्षिर्जमदग्निस्तु यदि राजन्परिश्रुतः ।
तस्य पुत्रो रणं दातुं यथावद्वै तवार्हति

maharṣirjamadagnistu yadi rājanpariśrutaḥ |
tasya putro raṇaṃ dātuṃ yathāvadvai tavārhati

समुद्रस्य वचः श्रुत्वा राजा माहिष्मतीपतिः ।
नारदस्य च वै पूर्वं क्रोधेन महता वृतः

samudrasya vacaḥ śrutvā rājā māhiṣmatīpatiḥ |
nāradasya ca vai pūrvaṃ krodhena mahatā vṛtaḥ

ततः प्रतिययौ शीघ्रं क्रोधेन सह भारत ।
स तमाश्रममागत्य काममेवान्वपद्यत

tataḥ pratiyayau śīghraṃ krodhena saha bhārata |
sa tamāśramamāgatya kāmamevānvapadyata

स कामं प्रतिकूलानि चकार सह बन्धुभिः ।
आयासं जनयामास रामस्य स महात्मनः

sa kāmaṃ pratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ |
āyāsaṃ janayāmāsa rāmasya sa mahātmanaḥ

ततस्तेजः प्रजज्वाल रामस्यामिततेजसः ।
प्रदहन्निव सैन्यानि रश्मिमानिव तेजसा

tatastejaḥ prajajvāla rāmasyāmitatejasaḥ |
pradahanniva sainyāni raśmimāniva tejasā

अथ तौ चक्रतुर्युद्धं वृत्रवासवयोरिव

atha tau cakraturyuddhaṃ vṛtravāsavayoriva

ततः परशुमादाय नृपं बाहुसहस्रिणम् ।
चिच्छेद सहसा रामो बहुशाखमिव द्रुमम्

tataḥ paraśumādāya nṛpaṃ bāhusahasriṇam |
ciccheda sahasā rāmo bahuśākhamiva drumam

तं हतं पतितं दृष्ट्वा समेतास्तस्य बान्धवाः ।
असीनादाय शक्तीश्च रामं ते प्रत्यवारयन्

taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāstasya bāndhavāḥ |
asīnādāya śaktīśca rāmaṃ te pratyavārayan

रामोऽपि रथमास्थाय धनुरायम्य सत्वरः ।
विसृजन्परमास्त्राणि व्यधमत्पार्थिवान्बली

rāmo'pi rathamāsthāya dhanurāyamya satvaraḥ |
visṛjanparamāstrāṇi vyadhamatpārthivānbalī

ततस्तु क्षत्रिया राजञ्जामदग्न्यभयार्दिताः ।
विविशुर्गिरिदुर्गाणि मृगाः सिंहभयादिव

tatastu kṣatriyā rājañjāmadagnyabhayārditāḥ |
viviśurgiridurgāṇi mṛgāḥ siṃhabhayādiva

तेषां स्वविहितं कर्म तद्भयान्नानुतिष्ठति ।
प्रजा वृषलतां प्राप्ता ब्राह्मणानामदर्शनात्

teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayānnānutiṣṭhati |
prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānāmadarśanāt

तथा च द्रविडाः काचाः पुण्डाश्च शबरैः सह ।
वृषलत्वं परिगता विच्छिन्नाः क्षत्रधर्मिणः

tathā ca draviḍāḥ kācāḥ puṇḍāśca śabaraiḥ saha |
vṛṣalatvaṃ parigatā vicchinnāḥ kṣatradharmiṇaḥ

ततस्तु हतवीरासु क्षत्रियासु पुनः पुनः ।
द्विजैरभ्युदितं क्षत्रं तानि रामो निहत्य च

tatastu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ |
dvijairabhyuditaṃ kṣatraṃ tāni rāmo nihatya ca

ततस्त्रिस्मप्तमे याते रामं वागशरीरिणी ।
दिव्या प्रोवाच मधुरा सर्वलोकपरिश्रुता

tatastrismaptame yāte rāmaṃ vāgaśarīriṇī |
divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā

रामराम निवर्तस्व स्वगुणं नात्र पश्यसि ।
क्षत्रबन्धूनिमान्प्रामैर्विप्रयुज्य पुनः पुनः

rāmarāma nivartasva svaguṇaṃ nātra paśyasi |
kṣatrabandhūnimānprāmairviprayujya punaḥ punaḥ

तथैव तं महात्मानमृचीकप्रमुखास्तथा ।
रामराम महावीर्य निवर्तस्वेत्यथाब्रुवन्

tathaiva taṃ mahātmānamṛcīkapramukhāstathā |
rāmarāma mahāvīrya nivartasvetyathābruvan

पितुर्वधमसमृष्यंस्तु रामः प्रोवाच तानृषीन् ।
नार्हा हन्त भवन्तो मां निवारयितुमित्युत

piturvadhamasamṛṣyaṃstu rāmaḥ provāca tānṛṣīn |
nārhā hanta bhavanto māṃ nivārayitumityuta

नार्हसि क्षत्रबन्धूंस्त्वं निहन्तुं जयतां वर ।
न हि युक्तं त्वया तात ब्राह्मणेनसता नृपान्

nārhasi kṣatrabandhūṃstvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara |
na hi yuktaṃ tvayā tāta brāhmaṇenasatā nṛpān

पितॄणां वचनं श्रुत्वा क्रोधं त्यक्त्वा स भार्गवः ।
अश्वमेधसहस्राणि नरमेधशतानि च

pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā krodhaṃ tyaktvā sa bhārgavaḥ |
aśvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca

इष्ट्वा सागरपर्यन्तां काश्यपाय ददौ महीम् ।
तेन रामेण सङ्‌ग्रामे तुल्यस्तात दयञ्जयः

iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya dadau mahīm |
tena rāmeṇa saṅ‌grāme tulyastāta dayañjayaḥ

कार्तवीर्येण च रणे तुल्यः पार्थो न संशयः ।
रणे विक्रम्य राजेन्द्र पार्थं जेतुं न शक्यते

kārtavīryeṇa ca raṇe tulyaḥ pārtho na saṃśayaḥ |
raṇe vikramya rājendra pārthaṃ jetuṃ na śakyate