अध्याय 79: युधिष्ठिर का अभिषेक, जिससे दुर्योधन जला

आर्यास्तु ये वै राजानः सत्यसन्धा महाव्रताः ।
पर्याप्तविद्या वक्तारो वेदान्तावभृथप्लुताः

āryāstu ye vai rājānaḥ satyasandhā mahāvratāḥ |
paryāptavidyā vaktāro vedāntāvabhṛthaplutāḥ

धृतिमन्तो ह्रीनिषेवा धर्मात्मानो नाशस्विनः ।
मूर्धाभिषिक्तास्ते चैनं राजानः पर्युपांसते

dhṛtimanto hrīniṣevā dharmātmāno nāśasvinaḥ |
mūrdhābhiṣiktāste cainaṃ rājānaḥ paryupāṃsate

दक्षिणार्थं समानीत राजभिः कांस्यदोहनाः ।
आरण्या बहुसाहस्रा अपश्यंस्तत्रतत्र गाः

dakṣiṇārthaṃ samānīta rājabhiḥ kāṃsyadohanāḥ |
āraṇyā bahusāhasrā apaśyaṃstatratatra gāḥ

आजह्रस्तत्र सत्कृत्य स्वयमुद्यम्य भारत ।
अभिषेकार्थमव्यग्रा भाण्डमुच्चावचं नृपाः

ājahrastatra satkṛtya svayamudyamya bhārata |
abhiṣekārthamavyagrā bhāṇḍamuccāvacaṃ nṛpāḥ

बाह्लीको रथमाहार्षीज्जाम्बूनदविभूषितम् ।
सुदक्षिणस्तु युयुजे श्वेतैः काम्भोजजैर्हयैः

bāhlīko rathamāhārṣījjāmbūnadavibhūṣitam |
sudakṣiṇastu yuyuje śvetaiḥ kāmbhojajairhayaiḥ

सुनीथः प्रीतिमांश्चैव ह्यनुकर्षं महाबलः ।
ध्वजं चेदिपतिश्चैवमहार्षीत्स्वयमुद्यतम्

sunīthaḥ prītimāṃścaiva hyanukarṣaṃ mahābalaḥ |
dhvajaṃ cedipatiścaivamahārṣītsvayamudyatam

दाक्षिणात्यः सन्नहनं स्रगुष्णीषे च मागधः ।
वसुदानो महेष्वासो गजेन्द्रं षष्टिहायनम्

dākṣiṇātyaḥ sannahanaṃ sraguṣṇīṣe ca māgadhaḥ |
vasudāno maheṣvāso gajendraṃ ṣaṣṭihāyanam

मत्स्यस्त्वक्षान्हेमनद्धानेकलव्य उपानहौ ।
आवन्त्यस्त्वभिषेकार्थमपो बहुविधास्तथा

matsyastvakṣānhemanaddhānekalavya upānahau |
āvantyastvabhiṣekārthamapo bahuvidhāstathā

चेकितान उपासङ्गं धनुः काश्य उपाहरत् ।
असिं च सुत्सरुं शल्यः शैक्यं काञ्चनभूषणम्

cekitāna upāsaṅgaṃ dhanuḥ kāśya upāharat |
asiṃ ca sutsaruṃ śalyaḥ śaikyaṃ kāñcanabhūṣaṇam

अभ्यपिञ्चत्ततो धौम्यो व्यासश्च समुहातपाः ।
नारदं च पुरस्कृत्य देवलं चासितं मुनिम्

abhyapiñcattato dhaumyo vyāsaśca samuhātapāḥ |
nāradaṃ ca puraskṛtya devalaṃ cāsitaṃ munim

प्रीतिमन्त उपातिष्ठन्नभिषेकं महर्षयः ।
जामदग्न्येन सहितास्तथान्ये वेदपारगाः

prītimanta upātiṣṭhannabhiṣekaṃ maharṣayaḥ |
jāmadagnyena sahitāstathānye vedapāragāḥ

अभिजग्मर्महात्मानो मन्त्रवद्भूरिदक्षिणम् ।
महेन्द्रमिव देवेन्द्रं दिवि सप्तर्षयो यथा

abhijagmarmahātmāno mantravadbhūridakṣiṇam |
mahendramiva devendraṃ divi saptarṣayo yathā

अधारयच्छत्रमस्य सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
धनञ्जयश्च व्यजने भीमसेनश्च पाण्डवः

adhārayacchatramasya sātyakiḥ satyavikramaḥ |
dhanañjayaśca vyajane bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ

चामरे चापि शुद्धे द्वे यमौ जगृहतुस्तथा ।
उपागृह्णाद्यमिन्द्राय पुराकल्पे प्रजापतिः

cāmare cāpi śuddhe dve yamau jagṛhatustathā |
upāgṛhṇādyamindrāya purākalpe prajāpatiḥ

तमस्मै शङ्खमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः ।
शैक्यं निष्कसहस्रेण सुकृतं विश्वकर्मणा

tamasmai śaṅkhamāhārṣīdvāruṇaṃ kalaśodadhiḥ |
śaikyaṃ niṣkasahasreṇa sukṛtaṃ viśvakarmaṇā

तेनाभिषिक्तः कृष्णेन तत्र मे कश्मलोऽभवत् ।
गच्छन्ति पूर्वादपरं समुद्रं चापि दक्षिणम्

tenābhiṣiktaḥ kṛṣṇena tatra me kaśmalo'bhavat |
gacchanti pūrvādaparaṃ samudraṃ cāpi dakṣiṇam

उत्तरं तु गच्छन्ति विना तात पतत्र्रिभिः ।
तत्र स्म दध्मुः शतशः शङ्खान्मङ्गलकारकान्

uttaraṃ tu gacchanti vinā tāta patatrribhiḥ |
tatra sma dadhmuḥ śataśaḥ śaṅkhānmaṅgalakārakān

प्राणदन्त समाध्मातास्ततो रोमाणि मेऽहृषन् ।
प्रापतन्भूमिपालाश्च ये तु हीनाः स्वतेजसा

prāṇadanta samādhmātāstato romāṇi me'hṛṣan |
prāpatanbhūmipālāśca ye tu hīnāḥ svatejasā

धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवोऽष्टमः ।
सत्वस्था वीर्यसम्पन्ना ह्यन्योन्यप्रियदर्शनाः

dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāśca sātyakiḥ keśavo'ṣṭamaḥ |
satvasthā vīryasampannā hyanyonyapriyadarśanāḥ

विसञ्ज्ञान्भूमिपान्दृष्ट्वा मां च ते प्राहसंस्तदा ।
ततः प्रहृष्टो बीभत्सुः प्रादाद्धेमविषाणिनाम्

visañjñānbhūmipāndṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃstadā |
tataḥ prahṛṣṭo bībhatsuḥ prādāddhemaviṣāṇinām

शतान्यनडुहां पञ्च द्विजमुख्येषु भारत ।
न रन्तिदेवो नाभागो यौवनाश्वो मनुर्न च

śatānyanaḍuhāṃ pañca dvijamukhyeṣu bhārata |
na rantidevo nābhāgo yauvanāśvo manurna ca

न च राजा पृथुर्वैन्यो न चाप्यासीद्भगीरथः ।
ययातिर्नहुषो वापि यथा राजा युधिष्ठिरः

na ca rājā pṛthurvainyo na cāpyāsīdbhagīrathaḥ |
yayātirnahuṣo vāpi yathā rājā yudhiṣṭhiraḥ

यथाऽतिमात्रं कौन्तेयः श्रिया परमया युतः ।
राजसूयमवाप्यैवं हरिश्चन्द्र इव प्रभुः

yathā'timātraṃ kaunteyaḥ śriyā paramayā yutaḥ |
rājasūyamavāpyaivaṃ hariścandra iva prabhuḥ

एतां दृष्टा श्रियं पार्थे हरिश्चन्द्रे यथा विभो ।
कथं तु जीवितं श्रेयो मम पश्यसि भारत

etāṃ dṛṣṭā śriyaṃ pārthe hariścandre yathā vibho |
kathaṃ tu jīvitaṃ śreyo mama paśyasi bhārata

अन्धेनेव युगं नद्धं विपर्यस्तं नराधिप ।
कनीयांसो विवर्धन्ते ज्येष्ठा हीयन्त एव च

andheneva yugaṃ naddhaṃ viparyastaṃ narādhipa |
kanīyāṃso vivardhante jyeṣṭhā hīyanta eva ca

एवं दृष्ट्वा नाभिविन्दामि शर्म
समीक्षमाणोऽपि कुरुप्रवीर ।
तेनाहमेवं कृशतां गतश्च
विवर्णतां चैव सशोकतां च

evaṃ dṛṣṭvā nābhivindāmi śarma
samīkṣamāṇo'pi kurupravīra |
tenāhamevaṃ kṛśatāṃ gataśca
vivarṇatāṃ caiva saśokatāṃ ca