अध्याय 43: भीष्म का आरम्भ: सृष्टि के मूल नारायण

ततो भीष्मस्य तच्छ्रुत्वा वचः काले युधिष्ठिरः ।
ज्ञापनार्थाय सर्वेषां भीष्मं पुनरथाब्रवीत्

tato bhīṣmasya tacchrutvā vacaḥ kāle yudhiṣṭhiraḥ |
jñāpanārthāya sarveṣāṃ bhīṣmaṃ punarathābravīt

विस्तरेणास्य देवस्य कर्माणीच्छामि सर्वशः ।
श्रोतुं भगवतस्तानि प्रब्रवीहि पितामह

vistareṇāsya devasya karmāṇīcchāmi sarvaśaḥ |
śrotuṃ bhagavatastāni prabravīhi pitāmaha

कर्मणामानुपूर्वा च प्रादुर्भावाश्च ये विभोः ।
यथा च प्रकृतिः कृष्णे तन्मे ब्रूहि पितामह

karmaṇāmānupūrvā ca prādurbhāvāśca ye vibhoḥ |
yathā ca prakṛtiḥ kṛṣṇe tanme brūhi pitāmaha

एवमुक्तस्तदा भीष्मः प्रोवाच भरतर्षभ ।
युधिष्ठिरममित्रघ्नं तस्मिन्त्राजसमागमे

evamuktastadā bhīṣmaḥ provāca bharatarṣabha |
yudhiṣṭhiramamitraghnaṃ tasmintrājasamāgame

समक्षं वासुदेवस्य देवस्येव शतक्रतोः ।
कर्माण्यसुकराण्यन्यैराचचक्षे जनाधिप

samakṣaṃ vāsudevasya devasyeva śatakratoḥ |
karmāṇyasukarāṇyanyairācacakṣe janādhipa

शृण्वतां पार्थिवानां च धर्मराजस्य चान्तिके ।
इदं मतिमतां श्रेष्ठः कृष्णं प्रति विशाम्पते

śṛṇvatāṃ pārthivānāṃ ca dharmarājasya cāntike |
idaṃ matimatāṃ śreṣṭhaḥ kṛṣṇaṃ prati viśāmpate

म्नैवामन्त्र्य राजेन्द्र चेदिराजमरिन्दमम् ।
भीमकर्मा ततो भीष्णो भूयः स इतमब्रवीत्

mnaivāmantrya rājendra cedirājamarindamam |
bhīmakarmā tato bhīṣṇo bhūyaḥ sa itamabravīt

करूणामपि राजानं युधिष्ठिरमभाषत ।
(भीष्ण उवाच)
वर्तमानामतीतां च शृणु राजन्युधिष्ठिर

karūṇāmapi rājānaṃ yudhiṣṭhiramabhāṣata |
(bhīṣṇa uvāca)
vartamānāmatītāṃ ca śṛṇu rājanyudhiṣṭhira

ईश्वरस्योत्तमस्यैनां कर्मणां गहनां गतिम् ।
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः

īśvarasyottamasyaināṃ karmaṇāṃ gahanāṃ gatim |
avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavānprabhuḥ

पुरा नारायणो देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः ।
सहस्रशीर्षः पुरुषो ध्रवोऽनन्तः सनातनः

purā nārāyaṇo devaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ |
sahasraśīrṣaḥ puruṣo dhravo'nantaḥ sanātanaḥ

सहस्रास्यः सहस्राश्चः सहस्रचरणो विभुः ।
सहस्रवाहुः सर्वज्ञो देवो नामसहस्रवान्

sahasrāsyaḥ sahasrāścaḥ sahasracaraṇo vibhuḥ |
sahasravāhuḥ sarvajño devo nāmasahasravān

सहस्रमुकुटो देवो विश्वरूपो महाद्युतिः ।
अनेकवर्णो देवादिरव्यक्ताद्वै परे स्थितः

sahasramukuṭo devo viśvarūpo mahādyutiḥ |
anekavarṇo devādiravyaktādvai pare sthitaḥ

असृजत्सलिलं पूर्वं स च नारायणः प्रभुः ।
ततस्तु भगवांस्तोये ब्रह्माणमसृजत्स्वयम्

asṛjatsalilaṃ pūrvaṃ sa ca nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
tatastu bhagavāṃstoye brahmāṇamasṛjatsvayam

ब्रह्मा चतुर्मुखो लोकान्सर्वांस्तानसृजत्स्वयम् ।
आदिकाले पुरा ह्येवं सर्वलोकस्य चोद्भवः ।
पुरा यः प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे

brahmā caturmukho lokānsarvāṃstānasṛjatsvayam |
ādikāle purā hyevaṃ sarvalokasya codbhavaḥ |
purā yaḥ pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame

ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे ।
आभूतसम्प्लवे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान्

brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke carācare |
ābhūtasamplave prāpte pralīne prakṛtau mahān

एकस्मिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणः प्रभुः ।
नारायणस्य चाङ्गानि सर्वदैवानि भारत

ekasmiṣṭhati sarvātmā sa tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
nārāyaṇasya cāṅgāni sarvadaivāni bhārata

शिरस्तस्य दिवं राजन्नाभिः खं चरणौ मही ।
अश्विनौ कर्णयोर्देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ

śirastasya divaṃ rājannābhiḥ khaṃ caraṇau mahī |
aśvinau karṇayordevau cakṣuṣī śaśibhāskarau

इन्द्रवैश्वानरौ देवौ मुखं तस्य महात्मनः ।
अन्यानि सर्वदैवानि सर्वाङ्गानि महात्मनः

indravaiśvānarau devau mukhaṃ tasya mahātmanaḥ |
anyāni sarvadaivāni sarvāṅgāni mahātmanaḥ

सर्वं चापि हरौ संस्थं सूत्रे मणिगणा इव ।
आभूतसम्प्लवान्तेऽथ दृष्ट्वा सर्वं तमोन्वितम्

sarvaṃ cāpi harau saṃsthaṃ sūtre maṇigaṇā iva |
ābhūtasamplavānte'tha dṛṣṭvā sarvaṃ tamonvitam

नारायणो महायोगी सर्वज्ञः परमात्मवान् ।
ब्रह्मभूतस्तदात्मानं ब्रह्मणमसृजत्स्वयम्

nārāyaṇo mahāyogī sarvajñaḥ paramātmavān |
brahmabhūtastadātmānaṃ brahmaṇamasṛjatsvayam

सोऽध्यक्षः सर्वभूतानां प्रभूतप्रभवोऽच्युतः ।
सनत्कुमारं रुद्रं च सप्तर्षीश्च तपोधनात्

so'dhyakṣaḥ sarvabhūtānāṃ prabhūtaprabhavo'cyutaḥ |
sanatkumāraṃ rudraṃ ca saptarṣīśca tapodhanāt

सर्वमेवासृजद्ब्रह्मा तथा लोकांस्तथा प्रजाः ।
ते च तद्व्यसृजंस्तत्र प्राप्तकाले युधिष्ठिर

sarvamevāsṛjadbrahmā tathā lokāṃstathā prajāḥ |
te ca tadvyasṛjaṃstatra prāptakāle yudhiṣṭhira

तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम् ।
कल्पानां बहुकोट्यश्चसमतीतास्तु भारत

tebhyo'bhavanmahātmabhyo bahudhā brahma śāśvatam |
kalpānāṃ bahukoṭyaścasamatītāstu bhārata

आभूतसम्प्लवाश्चैव बहुधाऽद्धाऽपचक्रमुः ।
मन्वन्तरयुगा राजन्सङ्कल्पो भूतसम्प्लवाः

ābhūtasamplavāścaiva bahudhā'ddhā'pacakramuḥ |
manvantarayugā rājansaṅkalpo bhūtasamplavāḥ

चक्रवत्परिवर्तन्ते सर्वं विषमुखं जगत् ।
सृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं देवो नारायणः प्रभुः

cakravatparivartante sarvaṃ viṣamukhaṃ jagat |
sṛṣṭvā caturmukhaṃ devaṃ devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ

स लोकानां हितार्थाय क्षीरोदे वसति प्रभुः ।
ब्रह्मा च सर्वलोकानां लोकस्य च पितामहः

sa lokānāṃ hitārthāya kṣīrode vasati prabhuḥ |
brahmā ca sarvalokānāṃ lokasya ca pitāmahaḥ

ततो नारायणो देवः सर्वस्य प्रपितामहः ।

tato nārāyaṇo devaḥ sarvasya prapitāmahaḥ |