अध्याय 5: बलराम का समुद्र-प्रवेश, श्रीकृष्ण का परमधाम-गमन

ततो ययुर्दारुकः केशवश्च
बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः ।
अथापश्यन्राममनन्तवीर्यं
वृक्षाश्रितं चिन्तयानं विविक्ते ।

tato yayurdārukaḥ keśavaśca
babhruśca rāmasya padaṃ patantaḥ |
athāpaśyanrāmamanantavīryaṃ
vṛkṣāśritaṃ cintayānaṃ vivikte |

ततः समासाद्य महानुभावः
कृष्णस्तदा दारुकमन्वशासत् ।
गत्वा कुरून्सर्वमिमं महान्तं
पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम्

tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ
kṛṣṇastadā dārukamanvaśāsat |
gatvā kurūnsarvamimaṃ mahāntaṃ
pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām

ततोऽर्जुनः क्षिप्रमिहोपयातु
श्रुत्वा मृतान्यादवान्ब्रह्मशापात् ।
इत्येवमुक्तः स ययौ रथेन
कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः

tato'rjunaḥ kṣipramihopayātu
śrutvā mṛtānyādavānbrahmaśāpāt |
ityevamuktaḥ sa yayau rathena
kurūṃstadā dāruko naṣṭacetāḥ

ततो गते दारुके केशवोथ
दृष्ट्वान्तिके बभ्रुमुवाच वाक्यम् ।
स्त्रियो भवान्रक्षितुं यातु शीघ्रं
नैता हिंस्युर्दस्यवो वित्तलोभात्

tato gate dāruke keśavotha
dṛṣṭvāntike babhrumuvāca vākyam |
striyo bhavānrakṣituṃ yātu śīghraṃ
naitā hiṃsyurdasyavo vittalobhāt

कूटे युक्तं मुसलं लुब्धकस्य

kūṭe yuktaṃ musalaṃ lubdhakasya

ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुमाह
कृष्णेऽग्रजं भ्रातरमुग्रतेजाः ।
हहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम
यावत्स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि

tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrumāha
kṛṣṇe'grajaṃ bhrātaramugratejāḥ |
hahaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma
yāvatstriyo jñātivaśāḥ karomi

ततः पुरीं द्वारवतीं पविश्य
जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम् ।
सर्वं भवान्रक्षतु नः समग्रं
धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन्

tataḥ purīṃ dvāravatīṃ paviśya
janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam |
sarvaṃ bhavānrakṣatu naḥ samagraṃ
dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan

रामो वनान्ते प्रतिपालयन्मा-
मास्तेऽद्याहं तेन समानमिष्ये ।
दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां
राज्ञां च पूर्वं कुरुपुङ्गवानाम्

rāmo vanānte pratipālayanmā-
māste'dyāhaṃ tena samānamiṣye |
dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ
rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṅgavānām

नाहं विना यदुभिर्यादवानां
पुरीमिमामशकं द्रष्टुमद्य ।
तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे
रामेणि सार्धं वनमभ्युपेत्य

nāhaṃ vinā yadubhiryādavānāṃ
purīmimāmaśakaṃ draṣṭumadya |
tapaścariṣyāmi nibodha tanme
rāmeṇi sārdhaṃ vanamabhyupetya

इतीदमुक्त्वा शिरसा च पादौ
संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम ।
ततो महान्निनदः प्रादुरासी-
त्सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य

itīdamuktvā śirasā ca pādau
saṃspṛśya kṛṣṇastvarito jagāma |
tato mahānninadaḥ prādurāsī-
tsastrīkumārasya purasya tasya

अथाब्रवीत्केशवः सन्निवर्त्य
शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम् ।
पुरीमिमामेष्यति सव्यसाची
स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः

athābravītkeśavaḥ sannivartya
śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām |
purīmimāmeṣyati savyasācī
sa vo duḥkhānmocayitā narāgryaḥ

ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श
रामं वने स्थितमेकं विविक्ते

tato gatvā keśavastaṃ dadarśa
rāmaṃ vane sthitamekaṃ vivikte

रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य

raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya

संदृश्यन्तं सागरान्तं विशन्तं
सम्यक्तदा सागरः प्रत्यगृह्णात् ।
नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः
कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च

saṃdṛśyantaṃ sāgarāntaṃ viśantaṃ
samyaktadā sāgaraḥ pratyagṛhṇāt |
nāgā divyāḥ saritaścaiva puṇyāḥ
karkoṭako vāsukistakṣakaśca

पृथुश्रवा अरुणः कुञ्जरश्च
मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीकः ।
तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा
ह्रादः क्राथः शितिपृष्ठो निकेतुः

pṛthuśravā aruṇaḥ kuñjaraśca
miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkaḥ |
tathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā
hrādaḥ krāthaḥ śitipṛṣṭho niketuḥ

सङ्कर्षणं भूधरं शुद्धबुद्धिम्

saṅkarṣaṇaṃ bhūdharaṃ śuddhabuddhim

ततो गते भ्रातरि वासुदेवो
जानन्सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः ।
वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो
भूमौ चाथ संविवेशाग्र्यतेजाः

tato gate bhrātari vāsudevo
jānansarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ |
vane śūnye vicaraṃścintayāno
bhūmau cātha saṃviveśāgryatejāḥ

सर्वं तेन प्राक्तदा वित्तमासी-
द्गान्धार्या यद्वाक्यमुक्तं स्वधर्मात् ।
दुर्वाससा पारसोच्छिष्टलिप्ते
यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः

sarvaṃ tena prāktadā vittamāsī-
dgāndhāryā yadvākyamuktaṃ svadharmāt |
durvāsasā pārasocchiṣṭalipte
yaccāpyuktaṃ tacca sasmāra kṛṣṇaḥ

कुलस्त्रीणां संवृतानां गवां च
द्विजेन्द्राणां बलमादाय धर्मे ।
योनिर्देवानां वरदो ब्रह्मदेवो
गोविन्दाख्यो वासुदेवोऽथ नित्यः

kulastrīṇāṃ saṃvṛtānāṃ gavāṃ ca
dvijendrāṇāṃ balamādāya dharme |
yonirdevānāṃ varado brahmadevo
govindākhyo vāsudevo'tha nityaḥ

संचिन्तयन्नन्धकवृष्णिनाशं
कुरुक्षयं चैव महानुभावः ।
मेने ततः संक्रमणस्य कालं
ततश्चकारेन्द्रियसन्निरोधम्

saṃcintayannandhakavṛṣṇināśaṃ
kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ |
mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ
tataścakārendriyasannirodham

यथा च लोकत्रयपालनार्थं
दुर्वासवाक्यप्रतिपालनाय ।
देवोपि सन्देहविमोक्षहेतो-
र्निमित्तमैच्छत्सकलार्थतत्त्ववित्

yathā ca lokatrayapālanārthaṃ
durvāsavākyapratipālanāya |
devopi sandehavimokṣaheto-
rnimittamaicchatsakalārthatattvavit

स सन्निरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु
शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्णः ।
जरोथ तं देशमुपाजगाम
लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुरुग्रः

sa sanniruddhendriyavāṅmanāstu
śiśye mahāyogamupetya kṛṣṇaḥ |
jarotha taṃ deśamupājagāma
lubdhastadānīṃ mṛgalipsurugraḥ

स केशवं योगयुक्तं शयानं
मृगासक्तो लुब्धकः सायकेन ।
जरोऽविध्यत्पादतले त्वरावां-
स्तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर्जगाम

sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ
mṛgāsakto lubdhakaḥ sāyakena |
jaro'vidhyatpādatale tvarāvāṃ-
staṃ cābhitastajjighṛkṣurjagāma

अथापश्यत्पुरुषं योगयुक्तं
पीतांबरं लुब्धकोऽनेकबाहुम् ।
मत्वाऽऽत्मानं त्वपराद्धं स तस्य
पादौ जरो जगृहे शङ्कितात्मा

athāpaśyatpuruṣaṃ yogayuktaṃ
pītāṃbaraṃ lubdhako'nekabāhum |
matvā''tmānaṃ tvaparāddhaṃ sa tasya
pādau jaro jagṛhe śaṅkitātmā

आश्वासितः पुण्यफलेन भक्तया
तथाऽनुतापात्कर्मणो जन्मनश्च ।
दृष्ट्वा तथा देवमनन्तवीर्यं
देवैस्स्वर्गं प्रातितस्त्यक्तदेहः

āśvāsitaḥ puṇyaphalena bhaktayā
tathā'nutāpātkarmaṇo janmanaśca |
dṛṣṭvā tathā devamanantavīryaṃ
devaissvargaṃ prātitastyaktadehaḥ

गणैर्मुनीनां पूजितस्यत्र कृष्णो
गच्छन्नूर्द्ध्वं व्याप्य लोकान्स लक्ष्म्या

gaṇairmunīnāṃ pūjitasyatra kṛṣṇo
gacchannūrddhvaṃ vyāpya lokānsa lakṣmyā

दिवं प्राप्तं वासवोऽथाश्विनौ च
रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे ।
प्रत्युद्ययुर्मुनयश्चापि सिद्धा
गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः

divaṃ prāptaṃ vāsavo'thāśvinau ca
rudrādityā vasavaścātha viśve |
pratyudyayurmunayaścāpi siddhā
gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ

ततो राजन्भगवानुग्रतेजा
नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च ।
योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या
स्थानं प्राप स्वं महात्माऽप्रमेयम्

tato rājanbhagavānugratejā
nārāyaṇaḥ prabhavaścāvyayaśca |
yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā
sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmā'prameyam

ततो देवैर्ऋषिभिश्चापि कृष्णः
समागतश्चारणैश्चैव राजन् ।
गन्धर्वाग्र्यैरप्सरोभिर्वराभिः
सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः

tato devairṛṣibhiścāpi kṛṣṇaḥ
samāgataścāraṇaiścaiva rājan |
gandharvāgryairapsarobhirvarābhiḥ
siddhaiḥ sādhyaiścānataiḥ pūjyamānaḥ

तं वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राज-
न्मुनिश्रेष्ठा ऋग्भिरानर्चुरीशम् ।
तं गन्धर्वाश्चापि तस्थुः स्तुवन्तः
प्रीत्य चैनं पुरुहूतोऽभ्यनन्दत्

taṃ vai devāḥ pratyanandanta rāja-
nmuniśreṣṭhā ṛgbhirānarcurīśam |
taṃ gandharvāścāpi tasthuḥ stuvantaḥ
prītya cainaṃ puruhūto'bhyanandat

नमोनमस्ते भगवञ्शार्ङ्गधन्व-
न्धर्मस्थित्या प्रादुरासीर्धरायाम् ।
कंसाख्यादीन्देवशत्रूंश्च सर्वा-
न्हत्वा भूमिः स्थापिता भारतप्ता

namonamaste bhagavañśārṅgadhanva-
ndharmasthityā prādurāsīrdharāyām |
kaṃsākhyādīndevaśatrūṃśca sarvā-
nhatvā bhūmiḥ sthāpitā bhārataptā

दिव्यं स्थानमजरं चाप्रमेयं
दुर्विज्ञेयं चागमैर्गम्यमग्र्यम् ।
गच्छ प्रभो रक्ष चार्तिं प्रपन्ना-
न्कल्पेकल्पे जायमानांश्च मर्त्यान्

divyaṃ sthānamajaraṃ cāprameyaṃ
durvijñeyaṃ cāgamairgamyamagryam |
gaccha prabho rakṣa cārtiṃ prapannā-
nkalpekalpe jāyamānāṃśca martyān

इत्येवमुक्त्वा देवसंघोऽनुगम्य
श्रिया युक्तं पुष्पवृष्ट्या ववर्ष ।
वाणी चासीत्संश्रिता रूपिणी सा
भानोर्मध्ये प्रविश त्वं तु राजन्

ityevamuktvā devasaṃgho'nugamya
śriyā yuktaṃ puṣpavṛṣṭyā vavarṣa |
vāṇī cāsītsaṃśritā rūpiṇī sā
bhānormadhye praviśa tvaṃ tu rājan

भुजैश्चतुर्भिः समुपेतं ममेदं
रूपं विशिष्टं जीवितं संस्थितं च ।
भूमौ गतं पूजयताप्रमेयं
सदा हि तस्मिन्निवसामीति देवाः

bhujaiścaturbhiḥ samupetaṃ mamedaṃ
rūpaṃ viśiṣṭaṃ jīvitaṃ saṃsthitaṃ ca |
bhūmau gataṃ pūjayatāprameyaṃ
sadā hi tasminnivasāmīti devāḥ

देवा निवृत्तास्तत्पदं नाप्नुवन्तो
बुद्ध्या देवं संस्मरन्तः प्रतीताः ।
ब्रह्माद्यास्ते तद्गुणान्कीर्तयन्तः
शुभाँल्लोकान्स्वान्प्रपेदुः सुरेन्द्राः

devā nivṛttāstatpadaṃ nāpnuvanto
buddhyā devaṃ saṃsmarantaḥ pratītāḥ |
brahmādyāste tadguṇānkīrtayantaḥ
śubhām̐llokānsvānprapeduḥ surendrāḥ