अध्याय 82: अपराह्न में पाञ्चालों पर कर्ण का प्रहार

ततो भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे ।
दुर्योधनोऽब्रवीत्किं नु सौबलो वाऽपि सञ्जय

tato bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṃyuge |
duryodhano'bravītkiṃ nu saubalo vā'pi sañjaya

कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि ।
कृपो वा कृतवर्मा वा द्रौणिर्दुःशासनोऽपि वा

karṇo vā jayatāṃ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhi |
kṛpo vā kṛtavarmā vā drauṇirduḥśāsano'pi vā

अत्यद्भुतमहं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम् ।
यदेकः समरे सर्वान्योधयामास मामकान्

atyadbhutamahaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramam |
yadekaḥ samare sarvānyodhayāmāsa māmakān

यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवानपि ।
कुरूणामथ सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः ।
शर्म वर्म प्रतिष्ठा च जीविताशा च सञ्जय

yathāpratijñaṃ yodhānāṃ rādheyaḥ kṛtavānapi |
kurūṇāmatha sarveṣāṃ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥ |
śarma varma pratiṣṭhā ca jīvitāśā ca sañjaya

तद्भग्रं स्वबलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा ।
धनुर्दराणां प्रवरः कर्णः किमकरोद्युधि

tadbhagraṃ svabalaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasā |
dhanurdarāṇāṃ pravaraḥ karṇaḥ kimakarodyudhi

पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि सञ्जय

putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥ |
etanme sarvamācakṣva kuśalo hyasi sañjaya

अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् ।
जघान सोमकान्सर्वान्भीमसेनस्य पश्यतः

aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān |
jaghāna somakānsarvānbhīmasenasya paśyataḥ

भीमोऽप्यतिबलं सैन्यं धार्तराष्ट्रं व्यपोथयत्

bhīmo'pyatibalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vyapothayat

द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता ।
यन्तारमब्रवीत्कर्णः पाञ्चालानेव मां वह

drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena dhīmatā |
yantāramabravītkarṇaḥ pāñcālāneva māṃ vaha

मद्रराजस्ततः शल्यः श्वेतानश्वान्महाजवान् ।
प्राहिणोच्चेदिपाञ्चालान्करूशांश्च महाबलः

madrarājastataḥ śalyaḥ śvetānaśvānmahājavān |
prāhiṇoccedipāñcālānkarūśāṃśca mahābalaḥ

प्रविश्य च महत्सैन्यं शल्यः परबलार्दनः ।
न्ययच्छत्तुरगान्हृष्टो यत्रयत्र च ते रथाः

praviśya ca mahatsainyaṃ śalyaḥ parabalārdanaḥ |
nyayacchatturagānhṛṣṭo yatrayatra ca te rathāḥ

तं रथं मेघसङ्काशं वैयाघ्रपरिवारणम् ।
संदृश्य पाण्डुपञ्चालास्त्रस्ता ह्यासन्विशाम्पते

taṃ rathaṃ meghasaṅkāśaṃ vaiyāghraparivāraṇam |
saṃdṛśya pāṇḍupañcālāstrastā hyāsanviśāmpate

ततो रथस्य निनदः प्रादुरासीन्महारणे ।
पर्जन्यसमनिर्घोषः पर्वतस्येव दीर्यतः

tato rathasya ninadaḥ prādurāsīnmahāraṇe |
parjanyasamanirghoṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ

ततः शरशतैस्तीक्षणैः कर्ण आकर्णनिःसृतैः ।
जघान पाण्डवबलं शतशोऽथ सहस्रशः

tataḥ śaraśataistīkṣaṇaiḥ karṇa ākarṇaniḥsṛtaiḥ |
jaghāna pāṇḍavabalaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमपराजितम् ।
परिवव्रुर्महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः

taṃ tathā samare karma kurvāṇamaparājitam |
parivavrurmaheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

तं शिखण्डी च भीमश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाश्च सात्यकिः

taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
nakulaḥ sahadevaśca draupadeyāśca sātyakiḥ

परिवव्रुर्जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः ।
सात्यकिस्तु तदा कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः

parivavrurjighāṃsanto rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ |
sātyakistu tadā karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ

अताडयद्रणे शूरो जत्रुदेशे नरोत्तमः ।
शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश्च सप्तभिः

atāḍayadraṇe śūro jatrudeśe narottamaḥ |
śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaśca saptabhiḥ

द्रौपदेयाश्चतुःषष्ट्या सहदेवश्च सप्तभिः ।
नकुलश्च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः

draupadeyāścatuḥṣaṣṭyā sahadevaśca saptabhiḥ |
nakulaśca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ

भीमसेनस्तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम् ।
विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः

bhīmasenastu rādheyaṃ navatyā nataparvaṇām |
vivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ

अथ प्रहस्याधिरथिर्व्याक्षिपद्धनुरुत्तमम् ।
मुमोच निशितान्बाणान्पीडयन्सुमहाबलः

atha prahasyādhirathirvyākṣipaddhanuruttamam |
mumoca niśitānbāṇānpīḍayansumahābalaḥ

तान्प्रत्यविध्यद्राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ।
सात्यकेस्तु धनुश्छित्त्वा ध्वजं च भरतर्षभ

tānpratyavidhyadrādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ |
sātyakestu dhanuśchittvā dhvajaṃ ca bharatarṣabha

तं तथा नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ।
भीमसेनं ततः क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैः

taṃ tathā navabhirbāṇairājaghāna stanāntare |
bhīmasenaṃ tataḥ kruddho vivyādha triṃśatā śaraiḥ

सहदेवस्य भल्लेन ध्वजं चिच्छेद मारिष ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान परन्तपः

sahadevasya bhallena dhvajaṃ ciccheda māriṣa |
sārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna parantapaḥ

विरथान्द्रौपदेयांश्च चकार भरतर्षभ ।
अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण तदद्भुतमिवाभवत्

virathāndraupadeyāṃśca cakāra bharatarṣabha |
akṣṇornimeṣamātreṇa tadadbhutamivābhavat

विमुखीकृत्य तान्सर्वाञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ।
पाञ्चालानहनञ्छूरांश्चेदीनां च महारथान्

vimukhīkṛtya tānsarvāñśaraiḥ sannataparvabhiḥ |
pāñcālānahanañchūrāṃścedīnāṃ ca mahārathān

ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशाम्पते ।
कर्णमेकमभिद्रुत्य शरसङ्खैः समार्पयन्

te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāmpate |
karṇamekamabhidrutya śarasaṅkhaiḥ samārpayan

ताञ्जघान शितैर्बाणैः सूतपुत्रो महारथः ।
ते वध्यमानाः समरे चेदिमात्स्या विशाम्पते ।
प्राद्रवन्त रणे भीताः सिंहत्रस्ता मृगा इव

tāñjaghāna śitairbāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ |
te vadhyamānāḥ samare cedimātsyā viśāmpate |
prādravanta raṇe bhītāḥ siṃhatrastā mṛgā iva

एतदत्युद्भतं कर्म दृष्ट्वानस्मि भारत ।
यदेकः समरे शूरान्सूतपुत्रः प्रतापवान्

etadatyudbhataṃ karma dṛṣṭvānasmi bhārata |
yadekaḥ samare śūrānsūtaputraḥ pratāpavān

यतमानान्परं शक्त्या योधयानांश्च धन्विनः ।
पाण्डवेयान्महाराज शरैर्वारितवान्रणे

yatamānānparaṃ śaktyā yodhayānāṃśca dhanvinaḥ |
pāṇḍaveyānmahārāja śarairvāritavānraṇe

तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनः ।
तुतुषुर्देवताः सर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः

tatra bhārata karṇasya lāghavena mahātmanaḥ |
tutuṣurdevatāḥ sarvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ

अपूजयन्महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम् ।
कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम्

apūjayanmaheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamam |
karṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām

ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम् ।
कक्षमिद्धो यथा वह्निर्निदाधे ज्वलितो महान्

tataḥ karṇo mahārāja dadāha ripuvāhinīm |
kakṣamiddho yathā vahnirnidādhe jvalito mahān

ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्ततः ।
प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महारथम्

te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyāstatastataḥ |
prādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahāratham

तत्राक्रन्दो महानासीत्पाञ्चालानां महारणे ।
वध्यतां सायकैस्तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः

tatrākrando mahānāsītpāñcālānāṃ mahāraṇe |
vadhyatāṃ sāyakaistīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ

तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः ।
कर्णमेकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः

tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ |
karṇamekaṃ raṇe yodhaṃ menire tatra śātravāḥ

तत्राद्भुतं पुनश्चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः ।
यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरभिवीक्षितुम्

tatrādbhutaṃ punaścakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ |
yadenaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekurabhivīkṣitum

जलौघः पर्वतश्रेष्ठं यथासाद्य प्रभिद्यते ।
तथा तत्पाण्डवं सैन्यं कर्णमासाद्य दीर्यते

jalaughaḥ parvataśreṣṭhaṃ yathāsādya prabhidyate |
tathā tatpāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇamāsādya dīryate

कर्णोऽपि समरे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलत् ।
दहंस्तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम्

karṇo'pi samare rājanvidhūmo'gniriva jvalat |
dahaṃstasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm

शिरांसि च महाराज कर्णां श्चैव सकुण्डलान् ।
बाहूंश्च वीरो वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः

śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃ ścaiva sakuṇḍalān |
bāhūṃśca vīro vīrāṇāṃ ciccheda laghu ceṣubhiḥ

हस्तिदन्तत्सरून्खङ्गान्ध्वजाञ्शक्तीर्हयान्गजान् ।
रथांश्च विविधान्राजन्पताका व्यजनानि च

hastidantatsarūnkhaṅgāndhvajāñśaktīrhayāngajān |
rathāṃśca vividhānrājanpatākā vyajanāni ca

अक्षं च युगयोक्त्राणि चक्राणि विविधानि च ।
चिच्छेद बहुधा कर्णो योधव्रतमनुष्ठितः

akṣaṃ ca yugayoktrāṇi cakrāṇi vividhāni ca |
ciccheda bahudhā karṇo yodhavratamanuṣṭhitaḥ

तत्र भारत कर्णेन निहतैर्गजवाजिभिः ।
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा

tatra bhārata karṇena nihatairgajavājibhiḥ |
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

विषमं च समं चैव हतैरश्वपदातिभिः ।
रथैश्च कुञ्जरैश्चैव न प्राज्ञायत किञ्चन

viṣamaṃ ca samaṃ caiva hatairaśvapadātibhiḥ |
rathaiśca kuñjaraiścaiva na prājñāyata kiñcana

नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम् ।
घोरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते

nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam |
ghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite

राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
सञ्छादिता महाराज पाण्डवानां महारथाः

rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
sañchāditā mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

ते पाण्डवेयाः समरे राधेयेन पुनः पुनः ।
अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः

te pāṇḍaveyāḥ samare rādheyena punaḥ punaḥ |
abhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ

मृगसङ्घान्यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने ।
पञ्चालानां रथश्रेष्ठान्द्रावयञ्शात्रवांस्तथा

mṛgasaṅghānyathā kruddhaḥ siṃho drāvayate vane |
pañcālānāṃ rathaśreṣṭhāndrāvayañśātravāṃstathā

कर्णस्तु समरे योधांस्त्रासयुन्सुमहायशाः ।
कालयामास तत्सैन्यं यथा पशुगणान्वृकः

karṇastu samare yodhāṃstrāsayunsumahāyaśāḥ |
kālayāmāsa tatsainyaṃ yathā paśugaṇānvṛkaḥ

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं मेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्युखीम् ।
तत्राजग्मुर्महेष्वासा रुदन्तो भैरवात्रवान्

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ menāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅyukhīm |
tatrājagmurmaheṣvāsā rudanto bhairavātravān

दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः ।
वादयामास संहृष्टो नानावाद्यानि सर्वशः

duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥ |
vādayāmāsa saṃhṛṣṭo nānāvādyāni sarvaśaḥ

पाञ्चालाश्च महेष्वासा भग्नास्तत्र नरोत्तमाः ।
न्यवर्तन्त तदा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

pāñcālāśca maheṣvāsā bhagnāstatra narottamāḥ |
nyavartanta tadā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

तान्निवृत्तान्रणे शूरान्राधेयः शत्रुतापनः ।
अनेकशो महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः

tānnivṛttānraṇe śūrānrādheyaḥ śatrutāpanaḥ |
anekaśo mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ

तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः ।
निहताः सायकैः क्रोधाच्चेदयश्च परंशताः

tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥ |
nihatāḥ sāyakaiḥ krodhāccedayaśca paraṃśatāḥ

कृत्वा शून्यान्रथोपस्थान्वाजिपृष्ठांश्च भारत ।
निर्मनुष्यान्गजस्कन्धान्पादातांश्चैव विद्रुतान्

kṛtvā śūnyānrathopasthānvājipṛṣṭhāṃśca bhārata |
nirmanuṣyāngajaskandhānpādātāṃścaiva vidrutān

आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परन्तपः ।
कालान्तकवपुः शूरः सूतपुत्रोऽभ्यराजत

āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ parantapaḥ |
kālāntakavapuḥ śūraḥ sūtaputro'bhyarājata

एवमेतन्महाराज नरवाजिरथद्विपान् ।
हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णोऽरिगणसूदनः

evametanmahārāja naravājirathadvipān |
hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo'rigaṇasūdanaḥ

यथा भूतगणान्हत्वा कालस्तिष्ठेन्महाबलः ।
तथा स सोमकान्हत्वा तस्थावेको महारथः

yathā bhūtagaṇānhatvā kālastiṣṭhenmahābalaḥ |
tathā sa somakānhatvā tasthāveko mahārathaḥ

तत्राद्भुतमपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम् ।
वध्यमानाऽपि यत्कर्णं नाजहू रणमूर्धनि

tatrādbhutamapaśyāma pāñcālānāṃ parākramam |
vadhyamānā'pi yatkarṇaṃ nājahū raṇamūrdhani

राजा दुःशासनश्चैव कृपः शारद्वतस्तथा ।
अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश्च महाबलः ।
व्यहनन्पाण्डवीं सेनां शतशोऽथ सहस्रशः

rājā duḥśāsanaścaiva kṛpaḥ śāradvatastathā |
aśvatthāmā kṛtavarmā śakuniśca mahābalaḥ |
vyahananpāṇḍavīṃ senāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

कर्मपुत्रौ तु राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौ ।
निजघ्नाते बलं क्रुद्धौ पाण्डवानामितस्ततः

karmaputrau tu rājendra bhrātarau satyavikramau |
nijaghnāte balaṃ kruddhau pāṇḍavānāmitastataḥ

तत्र युद्धं महच्चासीत्क्रूरं विशसनं महत्

tatra yuddhaṃ mahaccāsītkrūraṃ viśasanaṃ mahat

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ।
द्रौपदेयाश्च सङ्क्रुद्धा अभ्यघ्नंस्तावकं बलम्

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
draupadeyāśca saṅkruddhā abhyaghnaṃstāvakaṃ balam

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस्ततः ।
तावकानामपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम्

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatastataḥ |
tāvakānāmapi raṇe bhīmaṃ prāpya mahābalam