अध्याय 80: रणभूमि में भीमसेन और सारथि विशोक

र्नयाम्येतान्धार्तराष्ट्रान्यमाय

rnayāmyetāndhārtarāṣṭrānyamāya

सञ्चोदितो भीमसेनेन चैवं
स सारथिः पुत्रबलं त्वदीयम् ।
प्रायात्ततः सत्वरमुग्रवेगो
यतो भीमस्तद्बलं गन्तुमैच्छत्

sañcodito bhīmasenena caivaṃ
sa sārathiḥ putrabalaṃ tvadīyam |
prāyāttataḥ satvaramugravego
yato bhīmastadbalaṃ gantumaicchat

ततोऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः
प्रत्युद्ययुस्तं कुरवः समन्तात् ।
भीमस्य वाहाग्र्यमुदारवेगं
समन्ततो बाणगणैर्निजघ्नुः

tato'pare nāgarathāśvapattibhiḥ
pratyudyayustaṃ kuravaḥ samantāt |
bhīmasya vāhāgryamudāravegaṃ
samantato bāṇagaṇairnijaghnuḥ

ततः शरानापततो महात्मा
चिच्छेद बाणैस्तपीनयपुङ्खैः ।
ते वै निपेतुस्तपनीयपुङ्खा
द्विधा त्रिधा भीमशरैर्निकृत्ताः

tataḥ śarānāpatato mahātmā
ciccheda bāṇaistapīnayapuṅkhaiḥ |
te vai nipetustapanīyapuṅkhā
dvidhā tridhā bhīmaśarairnikṛttāḥ

ततो राजन्नागरथाश्वयूनां
भीमाहतानां वरराजमध्ये ।
घोरो निनादः सुमहानभूत्तदा
वज्राहतानामिव पर्वतानाम्

tato rājannāgarathāśvayūnāṃ
bhīmāhatānāṃ vararājamadhye |
ghoro ninādaḥ sumahānabhūttadā
vajrāhatānāmiva parvatānām

ते वध्यमानाश्च नरेन्द्रमुख्या
निर्भिद्यन्तो भीमशरप्रवेकैः ।
भीमं समन्तात्समरेऽभ्यरोहन्
वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतोः

te vadhyamānāśca narendramukhyā
nirbhidyanto bhīmaśarapravekaiḥ |
bhīmaṃ samantātsamare'bhyarohan
vṛkṣaṃ śakuntā iva puṣpahetoḥ

ततोऽभियाते तव सैन्ये स भीमः
प्रादुश्चक्रे वेगमनन्तवेगः ।
यथाऽन्तकाले क्षपयन्दिधक्षु--
र्भूतान्तकृत्काल इवात्तदण्डः

tato'bhiyāte tava sainye sa bhīmaḥ
prāduścakre vegamanantavegaḥ |
yathā'ntakāle kṣapayandidhakṣu--
rbhūtāntakṛtkāla ivāttadaṇḍaḥ

तस्यातिवेगस्य रणेऽतिवेगं
नाशक्नुवन्धारयितुं त्वदीयाः ।
व्यात्ताननस्यापततो यथैव
कालस्य काले हरतः प्रजा वै

tasyātivegasya raṇe'tivegaṃ
nāśaknuvandhārayituṃ tvadīyāḥ |
vyāttānanasyāpatato yathaiva
kālasya kāle harataḥ prajā vai

ततो बलं भारत भारतानां
प्रदह्यमानं समरे महात्मना ।
भीतं दिशोऽकीर्यत भीमनुन्नं
महानिलेनाभ्रगणा यथैव

tato balaṃ bhārata bhāratānāṃ
pradahyamānaṃ samare mahātmanā |
bhītaṃ diśo'kīryata bhīmanunnaṃ
mahānilenābhragaṇā yathaiva

ततो धीमान्सारथिमब्रवीद्बली
स भीमसेनः पुनरेव हृष्टः

tato dhīmānsārathimabravīdbalī
sa bhīmasenaḥ punareva hṛṣṭaḥ

सूताभिजानीहि परान्स्वकान्वा
रथान्ध्वजांश्चापततः समेतान् ।
युध्यन्ह्यहं नाभिजानामि किञ्चि--
न्मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये प्रमत्तः

sūtābhijānīhi parānsvakānvā
rathāndhvajāṃścāpatataḥ sametān |
yudhyanhyahaṃ nābhijānāmi kiñci--
nmā sainyaṃ svaṃ chādayiṣye pramattaḥ

अरीन्विशोकान्हि निरीक्ष्य सर्वतो
महांश्च मन्युः पुनरेति मां भृशम् ।
राजातुरो नागमद्यत्किरीटी
बहूनि दुःखान्यभिचिन्तयामि

arīnviśokānhi nirīkṣya sarvato
mahāṃśca manyuḥ punareti māṃ bhṛśam |
rājāturo nāgamadyatkirīṭī
bahūni duḥkhānyabhicintayāmi

एतद्दुःखं धारये धर्मराजो
यन्मां हित्वा यातवाञ्शत्रुमध्ये ।
नैनं जीवं नाभिजानाम्यजीवं
बीभत्सुं वा तन्ममाद्यातिदुःखम्

etadduḥkhaṃ dhāraye dharmarājo
yanmāṃ hitvā yātavāñśatrumadhye |
nainaṃ jīvaṃ nābhijānāmyajīvaṃ
bībhatsuṃ vā tanmamādyātiduḥkham

सोऽहं द्विषत्सैन्यमुदग्रकल्पं
विनाशयिष्ये परमप्रतीतः ।
एतन्निहत्याजिमध्ये समेतं
प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य

so'haṃ dviṣatsainyamudagrakalpaṃ
vināśayiṣye paramapratītaḥ |
etannihatyājimadhye sametaṃ
prīto bhaviṣyāmi saha tvayādya

ह्याचक्ष्व मे सारथे क्षिप्रमेव

hyācakṣva me sārathe kṣiprameva

सर्वं विदित्वैवमहं वदामि
तवार्थसिद्धिप्रदमद्य वीर ।
कैकेयकाम्भोजसुराष्ट्रबाह्लिका
म्लेच्छाश्च सुह्माः परतङ्कणाश्च ।

sarvaṃ viditvaivamahaṃ vadāmi
tavārthasiddhipradamadya vīra |
kaikeyakāmbhojasurāṣṭrabāhlikā
mlecchāśca suhmāḥ parataṅkaṇāśca |

मद्राश्च वङ्गा मगधाः कुणिन्दा
आनर्तकावर्तकाः पार्वतीयाः ।
सर्वे गृहीतप्रवरायुधास्त्वां
संवेष्ट्य संवेष्ट्य ततो विवेदुः

madrāśca vaṅgā magadhāḥ kuṇindā
ānartakāvartakāḥ pārvatīyāḥ |
sarve gṛhītapravarāyudhāstvāṃ
saṃveṣṭya saṃveṣṭya tato viveduḥ

रथे तवास्मिन्निशिताः सुपीता--
स्ततो भल्ला द्वादश वै सहस्राः ।
षण्मार्गणानामयुतानि वीर
क्षुराश्च भल्लाश्च तथायुताख्याः

rathe tavāsminniśitāḥ supītā--
stato bhallā dvādaśa vai sahasrāḥ |
ṣaṇmārgaṇānāmayutāni vīra
kṣurāśca bhallāśca tathāyutākhyāḥ

नाराचानां द्वे सहस्रे च वीर
त्रीण्येप च प्रदराणां स्म पार्थ ।
अस्त्यायुधं पाण्डवेयावशिष्टं
न यद्वहेच्छकटं षङ्गवीयम्

nārācānāṃ dve sahasre ca vīra
trīṇyepa ca pradarāṇāṃ sma pārtha |
astyāyudhaṃ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṃ
na yadvahecchakaṭaṃ ṣaṅgavīyam

एतद्विद्वन्मुञ्च सहस्रशोऽपि
गदासिबाहुद्रविणं च तेऽस्ति ।
प्रासाश्च मुद्रराः शक्तयस्तोमराश्च
माभैषीस्त्वं संक्षयादायुधानाम्

etadvidvanmuñca sahasraśo'pi
gadāsibāhudraviṇaṃ ca te'sti |
prāsāśca mudrarāḥ śaktayastomarāśca
mābhaiṣīstvaṃ saṃkṣayādāyudhānām

तन्मे देवाः सकलं साधयन्तु

tanme devāḥ sakalaṃ sādhayantu

सूताद्य मद्बाहुयुतैः समस्ता--
न्समाहनद्भिः पार्थिवानाशुवेगैः ।
च्छन्नं बाणैराहवं घोररूपं
नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम्

sūtādya madbāhuyutaiḥ samastā--
nsamāhanadbhiḥ pārthivānāśuvegaiḥ |
cchannaṃ bāṇairāhavaṃ ghorarūpaṃ
naṣṭādityaṃ mṛtyulokena tulyam

अद्यैतद्यै विदितं पार्थिवानां
भविष्यति ह्याकुमारं च सूत ।
निमग्नो वा समरे भीमसेन
एकः कुरून्वा समरे व्यजैषीत्

adyaitadyai viditaṃ pārthivānāṃ
bhaviṣyati hyākumāraṃ ca sūta |
nimagno vā samare bhīmasena
ekaḥ kurūnvā samare vyajaiṣīt

सर्वे सङ्ख्ये कुरवो निष्पतन्तु
मां वा लोकाः कीर्तयन्त्वाकुमारम् ।
सर्वानेकस्तानहं पातयिष्ये
ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु

sarve saṅkhye kuravo niṣpatantu
māṃ vā lokāḥ kīrtayantvākumāram |
sarvānekastānahaṃ pātayiṣye
te vā sarve bhīmasenaṃ tudantu

आशास्तारः कर्म चाप्युत्तमं ये
तन्मे देवाः सफलं साधयन्तु ।
आयातीह केशवसारथी रथी
शक्रस्तूर्णं यज्ञ इवोपहूतः

āśāstāraḥ karma cāpyuttamaṃ ye
tanme devāḥ saphalaṃ sādhayantu |
āyātīha keśavasārathī rathī
śakrastūrṇaṃ yajña ivopahūtaḥ

ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणा--
मेते कस्माद्विद्रवन्ते नरेन्द्राः ।
व्यक्तं धीमान्सव्यसाची नराग्र्यः
सैन्यं ह्येतच्छादयत्याशु बाणैः

īkṣasvaitāṃ bhāratīṃ dīryamāṇā--
mete kasmādvidravante narendrāḥ |
vyaktaṃ dhīmānsavyasācī narāgryaḥ
sainyaṃ hyetacchādayatyāśu bāṇaiḥ

पश्य ध्वजांश्च द्रवतो विशोक
नागान्हयान्पत्तिसङ्घांश्च सङ्ख्ये ।
रथान्विकीर्णाञ्शरशक्तिताडिता--
न्पश्यस्वैतान्रथिनश्चैव सूत

paśya dhvajāṃśca dravato viśoka
nāgānhayānpattisaṅghāṃśca saṅkhye |
rathānvikīrṇāñśaraśaktitāḍitā--
npaśyasvaitānrathinaścaiva sūta

आपूर्यते कौरवी चाप्यभीक्ष्णं
सेना ह्यसौ सुभृशं हन्यमाना ।
धनञ्जयस्याशनितुल्यवेगै--
र्ग्रस्ता शरैः काञ्चनबर्हजालैः

āpūryate kauravī cāpyabhīkṣṇaṃ
senā hyasau subhṛśaṃ hanyamānā |
dhanañjayasyāśanitulyavegai--
rgrastā śaraiḥ kāñcanabarhajālaiḥ

एते द्रवन्ति स्म रथाश्वनागाः
पदातिसङ्घानतिमर्दयन्तः ।
सम्मुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव
द्रवन्ति नागा इव दाहभीताः

ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ
padātisaṅghānatimardayantaḥ |
sammuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva
dravanti nāgā iva dāhabhītāḥ

हाहाकृताश्चैव रणे विशोक
मुञ्चन्ति नादान्विपुलान्गजेन्द्राः

hāhākṛtāścaiva raṇe viśoka
muñcanti nādānvipulāngajendrāḥ

किं भीम नैनं त्वमिहाशृणोषि
विस्फारितं गाण्डिवस्यातिघोरम् ।
क्रुद्धेन पार्थेन विकृष्यतोऽद्य
कच्चिन्नेमौ तव कर्णौ विनष्टौ

kiṃ bhīma nainaṃ tvamihāśṛṇoṣi
visphāritaṃ gāṇḍivasyātighoram |
kruddhena pārthena vikṛṣyato'dya
kaccinnemau tava karṇau vinaṣṭau

सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः
कपिर्ह्यसौ दृश्यते हस्तिसैन्ये ।
नीलाद्धनाद्विद्युतमुच्चरन्तीं
तथा पश्य विस्फुरन्तीं धनुर्ज्याम्

sarve kāmāḥ pāṇḍava te samṛddhāḥ
kapirhyasau dṛśyate hastisainye |
nīlāddhanādvidyutamuccarantīṃ
tathā paśya visphurantīṃ dhanurjyām

कपिर्ह्यसौ वीक्षते सर्वतो वै
ध्वजाग्रमारुह्य धनञ्जयस्य ।
वित्रासयन्रि पुसङ्घान्विमर्दे
बिभेम्यस्मादात्मनैवाभिवीक्ष्य

kapirhyasau vīkṣate sarvato vai
dhvajāgramāruhya dhanañjayasya |
vitrāsayanri pusaṅghānvimarde
bibhemyasmādātmanaivābhivīkṣya

विभ्राजते चातिमात्रं किरीटं
विचित्रमेतच्च धनञ्जयस्य ।
दिवाकराभो मणिरेष दिव्यो
विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः

vibhrājate cātimātraṃ kirīṭaṃ
vicitrametacca dhanañjayasya |
divākarābho maṇireṣa divyo
vibhrājate caiva kirīṭasaṃsthaḥ

पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं
पश्यस्व सङ्खं देवदत्तं सुघोषम् ।
अभीषुहस्तस्य जनार्दनस्य
विगाहमानस्य चमूं परेषाम्

pārśve bhīmaṃ pāṇḍurābhraprakāśaṃ
paśyasva saṅkhaṃ devadattaṃ sughoṣam |
abhīṣuhastasya janārdanasya
vigāhamānasya camūṃ pareṣām

रविप्रभं वज्रनाभं क्षुरान्तं
पार्श्वे स्थितं पश्य जनार्दनस्य ।
चक्रं यशोवर्धनं केशवस्य
सदार्चितं यदिभिः पश्य वीर

raviprabhaṃ vajranābhaṃ kṣurāntaṃ
pārśve sthitaṃ paśya janārdanasya |
cakraṃ yaśovardhanaṃ keśavasya
sadārcitaṃ yadibhiḥ paśya vīra

महाद्विपानां सरलद्रुमोपमाः
करा निकृत्ताः प्रपतन्त्यमी क्षुरैः ।
किरीटिना तेन पुनः ससादिनः
शरैर्निकृत्ताः कुलिशैरिवाद्रयः

mahādvipānāṃ saraladrumopamāḥ
karā nikṛttāḥ prapatantyamī kṣuraiḥ |
kirīṭinā tena punaḥ sasādinaḥ
śarairnikṛttāḥ kuliśairivādrayaḥ

तथैव कृष्णस्य च पाञ्चजन्यं
महार्हमेतं द्विजराजवर्णम् ।
कौन्तेय पश्योरसि कौस्तुभं च
जाज्वल्यमानं विजयां स्रजं च

tathaiva kṛṣṇasya ca pāñcajanyaṃ
mahārhametaṃ dvijarājavarṇam |
kaunteya paśyorasi kaustubhaṃ ca
jājvalyamānaṃ vijayāṃ srajaṃ ca

ध्रवं रथाग्र्यः समुपैति पार्थो
विद्रावयन्सैन्यमिदं परेषाम् ।
सिताभ्रवर्णैरसितप्रयुक्तै--
र्हयैर्महार्है रथिनां वरिष्ठः

dhravaṃ rathāgryaḥ samupaiti pārtho
vidrāvayansainyamidaṃ pareṣām |
sitābhravarṇairasitaprayuktai--
rhayairmahārhai rathināṃ variṣṭhaḥ

रथान्हयान्पत्तिगणांश्च सायकै--
र्विदारितान्पश्य पतन्त्यमी यथा ।
तवानुजेनामरराजतेजसा
महावनानीव सुपर्णवायुना

rathānhayānpattigaṇāṃśca sāyakai--
rvidāritānpaśya patantyamī yathā |
tavānujenāmararājatejasā
mahāvanānīva suparṇavāyunā

चतुः शतान्पश्य रथानिमान्हतान्
सवाजिसूतान्समरे किरीटिना ।
महेषुभिः सप्तशतानि दन्तिनां
पदातिसादींश्च रथाननेकशः

catuḥ śatānpaśya rathānimānhatān
savājisūtānsamare kirīṭinā |
maheṣubhiḥ saptaśatāni dantināṃ
padātisādīṃśca rathānanekaśaḥ

अयं समभ्येति तवान्तिकं बली
निघ्नन्कुरूंश्चित्र इव ग्रहोऽर्जुनः ।
समृद्धकामोऽसि हतास्तवाहिता
बलं तवायुश्च चिराय वर्धताम्

ayaṃ samabhyeti tavāntikaṃ balī
nighnankurūṃścitra iva graho'rjunaḥ |
samṛddhakāmo'si hatāstavāhitā
balaṃ tavāyuśca cirāya vardhatām

ददानि ते ग्रामवरांश्चतुर्दश
प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्नः ।
दासीशतं चापि रथांश्च विंशतिं
यदर्जुनं वेदयसे विशोक

dadāni te grāmavarāṃścaturdaśa
priyākhyāne sārathe suprasannaḥ |
dāsīśataṃ cāpi rathāṃśca viṃśatiṃ
yadarjunaṃ vedayase viśoka