अध्याय 77: श्रीकृष्ण कर्ण के अपराध याद दिलाते हैं

ततः पुनरमेयात्मा केशवोऽर्जुनमब्रवीत् ।
कृतसङ्कल्पमायान्तं वधे कर्णस्य भारत

tataḥ punarameyātmā keśavo'rjunamabravīt |
kṛtasaṅkalpamāyāntaṃ vadhe karṇasya bhārata

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य नित्यशः ।
विनाशस्यातिघोरस्य नरवारणवाजिनाम्

adya saptadaśāhāni vartamānasya nityaśaḥ |
vināśasyātighorasya naravāraṇavājinām

भूत्वा हि विपुला सेना तावकानां परैः सह ।
अन्योन्यं समरं प्राप्य किञ्चिच्छेषा विशाम्पते

bhūtvā hi vipulā senā tāvakānāṃ paraiḥ saha |
anyonyaṃ samaraṃ prāpya kiñciccheṣā viśāmpate

भूत्वा वै कौरवाः पार्थ प्रभूतगजवाजिनः ।
त्वां वै शत्रुं समासाद्य विनष्टा रणमूर्धनि

bhūtvā vai kauravāḥ pārtha prabhūtagajavājinaḥ |
tvāṃ vai śatruṃ samāsādya vinaṣṭā raṇamūrdhani

एते ते पृथिवीपालाः सृञ्जयाश्च समागताः ।
त्वां समासाद्य दुर्धर्षं पाण्डवाश्च व्यवस्थिताः

ete te pṛthivīpālāḥ sṛñjayāśca samāgatāḥ |
tvāṃ samāsādya durdharṣaṃ pāṇḍavāśca vyavasthitāḥ

पाञ्चालैः पाण्डवैर्मात्स्यैः कारूशैश्चेदिभिः सह ।
मगधैः पारिजातैश्च दाक्षिणात्यैः सकेरलैः ।
त्वया गुप्तैरमित्रघ्नैः कृतः शत्रुगणक्षयः

pāñcālaiḥ pāṇḍavairmātsyaiḥ kārūśaiścedibhiḥ saha |
magadhaiḥ pārijātaiśca dākṣiṇātyaiḥ sakeralaiḥ |
tvayā guptairamitraghnaiḥ kṛtaḥ śatrugaṇakṣayaḥ

को हि शक्तो रणे जेतुं कौरवांस्तात संयुगे ।
अन्यत्र पाण्डवाद्युद्धे श्वेताश्वाद्वानरध्वजात्

ko hi śakto raṇe jetuṃ kauravāṃstāta saṃyuge |
anyatra pāṇḍavādyuddhe śvetāśvādvānaradhvajāt

शक्तस्त्वं हि रणे जेतुं ससुरासुरमानुषान् ।
त्रींल्लोकान्समरे युक्तान्किं पुनः कौरवं बलम्

śaktastvaṃ hi raṇe jetuṃ sasurāsuramānuṣān |
trīṃllokānsamare yuktānkiṃ punaḥ kauravaṃ balam

भगदत्तं च राजानं कोऽन्यः शक्तस्त्वया विना ।
जेतुं पुरुषशार्दूल योऽपि स्याद्वासवोपमः

bhagadattaṃ ca rājānaṃ ko'nyaḥ śaktastvayā vinā |
jetuṃ puruṣaśārdūla yo'pi syādvāsavopamaḥ

तथेमां विपुलां सेनां गुप्तां पार्थ त्वयाऽनघ ।
न शेकुः पार्थिवाः सर्वे चक्षुर्भिरपि वीक्षितुम्

tathemāṃ vipulāṃ senāṃ guptāṃ pārtha tvayā'nagha |
na śekuḥ pārthivāḥ sarve cakṣurbhirapi vīkṣitum

तथैव सततं पार्थ रक्षिताभ्यां त्वया रणे ।
धृष्टद्युम्नशिखण्‍डिभ्यां द्रोणभीष्मौ निपातितौ

tathaiva satataṃ pārtha rakṣitābhyāṃ tvayā raṇe |
dhṛṣṭadyumnaśikhaṇ‍ḍibhyāṃ droṇabhīṣmau nipātitau

को हि शक्तो रणे पार्थ भारतानां महारथौ ।
भीष्मद्रोणौ युधा जेतुं शक्रतुल्यपराक्रमौ

ko hi śakto raṇe pārtha bhāratānāṃ mahārathau |
bhīṣmadroṇau yudhā jetuṃ śakratulyaparākramau

को हि शान्तनवं भीष्मं द्रोणं वैकर्तनं कृपम् ।
द्रौणिं च सौमदत्तिं च कृतवर्माणमेव च

ko hi śāntanavaṃ bhīṣmaṃ droṇaṃ vaikartanaṃ kṛpam |
drauṇiṃ ca saumadattiṃ ca kṛtavarmāṇameva ca

सैन्धवं मद्रराजं च राजानं च सुयोधनम् ।
वीरान्कृतास्त्रान्समरे सर्वानेवानिवर्तिनः

saindhavaṃ madrarājaṃ ca rājānaṃ ca suyodhanam |
vīrānkṛtāstrānsamare sarvānevānivartinaḥ

अक्षौहिणीपतीनुग्रान्संहतान्युद्धदुर्मदान् ।
त्वामृते पुरुषव्याघ्र जेतुं शक्तः पुमानिह

akṣauhiṇīpatīnugrānsaṃhatānyuddhadurmadān |
tvāmṛte puruṣavyāghra jetuṃ śaktaḥ pumāniha

श्रेण्यश्च बहुलाः क्षीणाः प्रदीर्णाश्वरथद्विपाः ।
नानाजनपदाश्चोग्राः क्षत्रियाणाममर्षिणाम्

śreṇyaśca bahulāḥ kṣīṇāḥ pradīrṇāśvarathadvipāḥ |
nānājanapadāścogrāḥ kṣatriyāṇāmamarṣiṇām

गणाश्च दासमीयानां वसातीनां च भारत ।
प्राच्यानां वाटधानानां भोजानां चाभिमानिनाम् ।

gaṇāśca dāsamīyānāṃ vasātīnāṃ ca bhārata |
prācyānāṃ vāṭadhānānāṃ bhojānāṃ cābhimāninām |

उदीर्णाश्वगजा सेना सर्वक्षत्रस्य भारत ।
त्वां समासाद्य निधनं गता भीमं च भारत

udīrṇāśvagajā senā sarvakṣatrasya bhārata |
tvāṃ samāsādya nidhanaṃ gatā bhīmaṃ ca bhārata

उग्राश्च भीमकर्माणस्तुषारा यवनाः खशाः ।
दार्वाभिसारा दरदाः शका माठरतङ्कणाः

ugrāśca bhīmakarmāṇastuṣārā yavanāḥ khaśāḥ |
dārvābhisārā daradāḥ śakā māṭharataṅkaṇāḥ

आन्ध्रकाश्च पुलिन्दाश्च किराताश्चोग्रविक्रमाः ।
म्लेच्छाश्च पर्वतीयाश्च सागरानूपवासिनः

āndhrakāśca pulindāśca kirātāścogravikramāḥ |
mlecchāśca parvatīyāśca sāgarānūpavāsinaḥ

संरम्भिणो युद्धशौण्डा बलिनो दण्डपाणयः
एते सुयोधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सह ।
न शक्या युधि निर्जेतुं त्वदन्येन परन्तप

saṃrambhiṇo yuddhaśauṇḍā balino daṇḍapāṇayaḥ
ete suyodhanasyārthe saṃrabdhāḥ kurubhiḥ saha |
na śakyā yudhi nirjetuṃ tvadanyena parantapa

एते सुयोधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सह ।
न शक्या युधि निर्जेतुं त्वदन्येन परन्तप

ete suyodhanasyārthe saṃrabdhāḥ kurubhiḥ saha |
na śakyā yudhi nirjetuṃ tvadanyena parantapa

धार्तराष्ट्रमुदग्रं हि व्यूढं दृष्ट्वा महद्बलम् ।
यदि त्वं न भवेस्त्राता प्रतीयात्को नु मानवः

dhārtarāṣṭramudagraṃ hi vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahadbalam |
yadi tvaṃ na bhavestrātā pratīyātko nu mānavaḥ

तत्सागरमिवोद्वूतं रजसा संवृतं बलम् ।
विदार्य पाण्डवैः क्रुद्धैस्त्वया गुप्तैर्हतं विभो

tatsāgaramivodvūtaṃ rajasā saṃvṛtaṃ balam |
vidārya pāṇḍavaiḥ kruddhaistvayā guptairhataṃ vibho

मागधानामधिपतिर्जयत्सेनो महाबलः ।
अद्य सप्तैव चाहानि हतः सङ्ख्येऽभिमन्युना

māgadhānāmadhipatirjayatseno mahābalaḥ |
adya saptaiva cāhāni hataḥ saṅkhye'bhimanyunā

ततो दशसहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम् ।
जघान गदया भीमस्तस्य राज्ञः परिच्छदम्

tato daśasahasrāṇi gajānāṃ bhīmakarmaṇām |
jaghāna gadayā bhīmastasya rājñaḥ paricchadam

तथान्येऽभिहता नागा रथाश्च शतशो बलात् ।
तदेवं समरे पार्थ वर्तमाने महाभये

tathānye'bhihatā nāgā rathāśca śataśo balāt |
tadevaṃ samare pārtha vartamāne mahābhaye

भीमसेनं समासाद्य त्वां च पाण्डव कौरवाः ।
सवाजिरथमातङ्गा मृत्युलोकमितो गताः

bhīmasenaṃ samāsādya tvāṃ ca pāṇḍava kauravāḥ |
savājirathamātaṅgā mṛtyulokamito gatāḥ

तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाण्डवैः ।
भीष्मः प्रासृजदुग्राणि शरतालानि मारिष

tathā senāmukhe tatra nihate pārtha pāṇḍavaiḥ |
bhīṣmaḥ prāsṛjadugrāṇi śaratālāni māriṣa

सचेदिकाशिपाञ्चालान्करूशान्मात्स्यकेकयान् ।
शरैः प्रच्छाद्य निधनमनयत्परमास्त्रवित्

sacedikāśipāñcālānkarūśānmātsyakekayān |
śaraiḥ pracchādya nidhanamanayatparamāstravit

तस्य चापच्युतैर्बाणैः परदेहविदारणैः ।
पूर्णमाकाशमभवद्रुक्मपुह्खैरजिह्मगैः

tasya cāpacyutairbāṇaiḥ paradehavidāraṇaiḥ |
pūrṇamākāśamabhavadrukmapuhkhairajihmagaiḥ

हन्याद्रथसहस्राणि एकैकेनैव मुष्टिना ।
लक्षं नरद्विपान्हत्वा समेतान्समहाबलान्

hanyādrathasahasrāṇi ekaikenaiva muṣṭinā |
lakṣaṃ naradvipānhatvā sametānsamahābalān

गत्या दशम्या ते गत्वा जघ्नुर्वाजिरथद्विपान् ।
हित्वा नवगतीर्दुष्टाः स बाणानाहवेऽत्यजत्

gatyā daśamyā te gatvā jaghnurvājirathadvipān |
hitvā navagatīrduṣṭāḥ sa bāṇānāhave'tyajat

दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम् ।
शून्याः कृता रथोपस्था हताश्च गजवाजिनः

dināni daśa bhīṣmeṇa nighnatā tāvakaṃ balam |
śūnyāḥ kṛtā rathopasthā hatāśca gajavājinaḥ

दशमेऽहनि सम्प्राप्ते कृत्वा घोरं पराक्रमम् ।
दर्शयित्वाऽऽत्मनो रूपं रुद्रोपेन्द्रसमं युधि

daśame'hani samprāpte kṛtvā ghoraṃ parākramam |
darśayitvā''tmano rūpaṃ rudropendrasamaṃ yudhi

पाण्डवानामनीकानि प्रविगाह्य विशाम्पते ।
विनिघ्नन्पृथिवीपालांश्चेदिपाञ्चालकेकयान्

pāṇḍavānāmanīkāni pravigāhya viśāmpate |
vinighnanpṛthivīpālāṃścedipāñcālakekayān

अहनत्पाण्डवीं सेनां रथाश्वगजसङ्कुलाम् ।
मज्जन्तमप्लुवे मन्दमुज्जिहीर्षुः सुयोधनम्

ahanatpāṇḍavīṃ senāṃ rathāśvagajasaṅkulām |
majjantamapluve mandamujjihīrṣuḥ suyodhanam

तथा चरन्तं समरे तपन्तमिव भास्करम् ।
पदातिकोटिसाहस्राः प्रवरायुधपाणयः

tathā carantaṃ samare tapantamiva bhāskaram |
padātikoṭisāhasrāḥ pravarāyudhapāṇayaḥ

न शेकुः सृञ्जया द्रष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः ।
विचरन्तं तथा तं तु सङ्ग्रमे जितकाशिनम्

na śekuḥ sṛñjayā draṣṭuṃ tathaivānye mahīkṣitaḥ |
vicarantaṃ tathā taṃ tu saṅgrame jitakāśinam

सर्वोद्यमेन महता पाण्डवान्समभिद्रवत् ।
स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान्सृञ्जयानपि ।
एक एव रणे भीष्म एकवीरत्वमागतः

sarvodyamena mahatā pāṇḍavānsamabhidravat |
sa tu vidrāvya samare pāṇḍavānsṛñjayānapi |
eka eva raṇe bhīṣma ekavīratvamāgataḥ

तं शिखण्डी समासाद्य त्वया गुप्तो महाव्रतम् ।
जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः सन्नतपर्वभिः

taṃ śikhaṇḍī samāsādya tvayā gupto mahāvratam |
jaghāna puruṣavyāghraṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहः ।
त्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्रं वृत्रः प्राप्येव वासवम्

sa eṣa patitaḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ |
tvāṃ prāpya puruṣavyāghraṃ vṛtraḥ prāpyeva vāsavam

द्रोणः पञ्चदिनान्युग्रो विधम्य रिपुवाहिनीम् ।
कृत्वा व्यूहमभेद्यं च पातयित्वा महारथान्

droṇaḥ pañcadinānyugro vidhamya ripuvāhinīm |
kṛtvā vyūhamabhedyaṃ ca pātayitvā mahārathān

जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथः ।
अन्तकप्रतिमश्चोग्रो रात्रियुद्धेऽदहत्प्रजाः

jayadrathasya samare kṛtvā rakṣāṃ mahārathaḥ |
antakapratimaścogro rātriyuddhe'dahatprajāḥ

दग्ध्वा योधाञ्छरैर्वीरो भारद्वाजः प्रतापवान् ।
धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम्

dagdhvā yodhāñcharairvīro bhāradvājaḥ pratāpavān |
dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya sa gataḥ paramāṃ gatim

यदि वाऽद्य भवान्युद्धे सूतपुत्रमुखान्रथान् ।
नावारयिष्यः सङ्ग्रामे न स्म द्रोणो व्यनङ्क्ष्यत

yadi vā'dya bhavānyuddhe sūtaputramukhānrathān |
nāvārayiṣyaḥ saṅgrāme na sma droṇo vyanaṅkṣyata

भवता तु बलं सर्वं धार्तराष्ट्रस्य वारितम् ।
ततो द्रोणो हतो युद्धे पार्षतेन धनञ्जय

bhavatā tu balaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrasya vāritam |
tato droṇo hato yuddhe pārṣatena dhanañjaya

कश्च शक्तो रणे कर्तुं त्वदन्यः पुरुषब्रुवः ।
यादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं प्रति

kaśca śakto raṇe kartuṃ tvadanyaḥ puruṣabruvaḥ |
yādṛśaṃ te kṛtaṃ pārtha jayadrathavadhaṃ prati

निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश्च पार्थिवान् ।
निहतः सैन्धवो राजा त्वयाऽस्त्रबलतेजसा

nivārya senāṃ mahatīṃ hatvā śūrāṃśca pārthivān |
nihataḥ saindhavo rājā tvayā'strabalatejasā

आश्चर्यं सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाः ।
अनाश्चार्यं हि तत्त्वत्तस्त्वं हि पार्थ महारथः

āścaryaṃ sindhurājasya vadhaṃ jānanti pārthivāḥ |
anāścāryaṃ hi tattvattastvaṃ hi pārtha mahārathaḥ

त्वां हि प्राप्य रणे क्षत्रमेकाहादिति भारत ।
नश्यमानमहं युक्तं मन्येयमिति मे मतिः

tvāṃ hi prāpya raṇe kṣatramekāhāditi bhārata |
naśyamānamahaṃ yuktaṃ manyeyamiti me matiḥ

सेयं पार्थ चमूर्घोरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
हतसर्वस्वभूयिष्ठा भीष्मद्रोणौ हतौ यथा

seyaṃ pārtha camūrghorā dhārtarāṣṭrasya saṃyuge |
hatasarvasvabhūyiṣṭhā bhīṣmadroṇau hatau yathā

शीर्णप्रवरयोधाढ्या हतवाजिरथद्विपा ।
हीना सूर्येन्दुनक्षत्रैर्द्यौरिवाभाति भारती

śīrṇapravarayodhāḍhyā hatavājirathadvipā |
hīnā sūryendunakṣatrairdyaurivābhāti bhāratī

विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रम ।
आसुरीव महासेना देवराजपराक्रमैः

vidhvastā hi raṇe pārtha seneyaṃ bhīmavikrama |
āsurīva mahāsenā devarājaparākramaiḥ

तेषां हतावशिष्टास्तु सन्ति पञ्च महारथाः ।
द्रौणिश्च कृतवर्मा च कर्णो मद्राधिपः कृपः

teṣāṃ hatāvaśiṣṭāstu santi pañca mahārathāḥ |
drauṇiśca kṛtavarmā ca karṇo madrādhipaḥ kṛpaḥ

तांस्त्वमद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान् ।
हतामित्रः प्रयच्छोर्वी राज्ञे सद्वीपपत्तनाम्

tāṃstvamadya naravyāghra hatvā pañca mahārathān |
hatāmitraḥ prayacchorvī rājñe sadvīpapattanām

साकाशजलपातालां सपर्वतमहावनाम् ।
प्रयच्छामितवीर्याय पार्थायाद्य वसुन्धराम्

sākāśajalapātālāṃ saparvatamahāvanām |
prayacchāmitavīryāya pārthāyādya vasundharām

एतां पुरा विष्णुरिव हत्वा दैतेयदानवान् ।
प्रयच्छ मेदिनीं राज्ञे शक्रायैव हरिर्यथा

etāṃ purā viṣṇuriva hatvā daiteyadānavān |
prayaccha medinīṃ rājñe śakrāyaiva hariryathā

अद्य मोदन्तु पाञ्चाला निहतेष्वरिषु त्वया ।
विष्णुना निहतेष्वेव दानवेयेषु देवताः

adya modantu pāñcālā nihateṣvariṣu tvayā |
viṣṇunā nihateṣveva dānaveyeṣu devatāḥ

यदि वा द्विपदां श्रेष्ठं द्रोणं मानयतो गुरुम् ।
अश्वत्थाम्नि कृपा तेऽस्ति कृपे वाचार्यगौरवात्

yadi vā dvipadāṃ śreṣṭhaṃ droṇaṃ mānayato gurum |
aśvatthāmni kṛpā te'sti kṛpe vācāryagauravāt

अत्यन्तापचितान्बन्धून्मानयन्मातृबान्धवान् ।
कृतवर्माणमासाद्य न नेष्यासि यमक्षयम्

atyantāpacitānbandhūnmānayanmātṛbāndhavān |
kṛtavarmāṇamāsādya na neṣyāsi yamakṣayam

भ्रातरं मातुरासाद्य शल्यं मद्रजनाधिपम् ।
यदि त्वमरविन्दाक्ष दयावान्न जिघाससि

bhrātaraṃ māturāsādya śalyaṃ madrajanādhipam |
yadi tvamaravindākṣa dayāvānna jighāsasi

एतत्ते सुकृतं कर्म नात्र किञ्चन विद्यते ।
वयमप्यनुजानीमो नात्र दोषोऽस्ति कश्चन

etatte sukṛtaṃ karma nātra kiñcana vidyate |
vayamapyanujānīmo nātra doṣo'sti kaścana

इमं पापमतिं क्षुद्रमत्यन्तं पाण्डवान्प्रति ।
कर्णमद्य नरश्रेष्ठ जहि पार्थ शितैः शरैः

imaṃ pāpamatiṃ kṣudramatyantaṃ pāṇḍavānprati |
karṇamadya naraśreṣṭha jahi pārtha śitaiḥ śaraiḥ

दहने यत्सपुत्राया निशि मातुस्तवानघ ।
द्यूतार्थे यच्च युष्मासु प्रावर्तत सुयोधनः ।
तस्य सर्वस्य दुष्टात्मा कर्णो वै मूलमित्युत

dahane yatsaputrāyā niśi mātustavānagha |
dyūtārthe yacca yuṣmāsu prāvartata suyodhanaḥ |
tasya sarvasya duṣṭātmā karṇo vai mūlamityuta

प्रोत्साहयति दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम् ।
समितौ गदते कर्णस्तमद्य जहि भारत

protsāhayati duṣṭātmā dhārtarāṣṭraṃ sudurmatim |
samitau gadate karṇastamadya jahi bhārata

यश्च युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः प्रयुक्तवान् ।
तस्य सर्वस्य दुर्बुद्धिः कर्णो मूलमिहार्जुन

yaśca yuṣmāsu pāpaṃ vai dhārtarāṣṭraḥ prayuktavān |
tasya sarvasya durbuddhiḥ karṇo mūlamihārjuna

कर्णं हि मन्यते त्राणं नित्यमेव सुयोधनः ।
ततो मामपि संरब्धो निग्रहीतुं पराक्रमात्

karṇaṃ hi manyate trāṇaṃ nityameva suyodhanaḥ |
tato māmapi saṃrabdho nigrahītuṃ parākramāt

स्थिता बुद्धिर्नरेन्द्राणां धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः ।
कर्णः पार्थान्रणे सर्वान्नाशयिष्यति सायकैः

sthitā buddhirnarendrāṇāṃ dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ |
karṇaḥ pārthānraṇe sarvānnāśayiṣyati sāyakaiḥ

कर्णमाश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रस्य विग्रहः ।
रुचितो भवता सार्धं जानतोऽपि बलं तव

karṇamāśritya kaunteya dhārtarāṣṭrasya vigrahaḥ |
rucito bhavatā sārdhaṃ jānato'pi balaṃ tava

कर्णो जल्पति वै नित्यमहं पार्थान्समागतान् ।
वासुदेवं च दाशार्हं विजेष्यामि महारणे ।
समितौ वल्गते कर्णस्तमद्य जहि फल्गुन

karṇo jalpati vai nityamahaṃ pārthānsamāgatān |
vāsudevaṃ ca dāśārhaṃ vijeṣyāmi mahāraṇe |
samitau valgate karṇastamadya jahi phalguna

यच्च युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् ।
सभायां कृतवान्नित्यं कर्णमाश्रित्य वै पुरा

yacca yuṣmāsu pāpaṃ vai dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān |
sabhāyāṃ kṛtavānnityaṃ karṇamāśritya vai purā

यच्च तं धार्तराष्ट्राणां षड्भिः शूरैर्महारथैः ।
पश्यतां संवृतं शूरं सौभद्रमपराजितम्

yacca taṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ ṣaḍbhiḥ śūrairmahārathaiḥ |
paśyatāṃ saṃvṛtaṃ śūraṃ saubhadramaparājitam

द्रोणद्रौणिकृपान्वीरान्कम्पयानं महेषुभिः ।
विधमन्तमनीकानि प्रमथन्तं महारथान्

droṇadrauṇikṛpānvīrānkampayānaṃ maheṣubhiḥ |
vidhamantamanīkāni pramathantaṃ mahārathān

मनुष्यवाजिमातङ्गान्प्रेषयन्तं यमक्षयम् ।
शरैः सौभद्रमायान्तं दहन्तमरिवाहिनीम्

manuṣyavājimātaṅgānpreṣayantaṃ yamakṣayam |
śaraiḥ saubhadramāyāntaṃ dahantamarivāhinīm

निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विरथाश्च महारथाः ।
प्रद्रवन्ति स्म समरे दिशो भीताऽभिमन्यवे

nirmanuṣyāśca mātaṅgā virathāśca mahārathāḥ |
pradravanti sma samare diśo bhītā'bhimanyave

विगतासूंश्च तुरगान्पत्तीन्व्यायुधजीवितान् ।
कुर्वन्तमृषभस्कन्धं कुरुवृष्णियशस्करम् ।
तन्मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे

vigatāsūṃśca turagānpattīnvyāyudhajīvitān |
kurvantamṛṣabhaskandhaṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram |
tanme dahati gātrāṇi sakhe satyena te śape

यत्तदासीत्सुदुष्टात्मा कर्णो विनिहतः प्रभुः ।
न शक्तो ह्यभिमन्योस्तु कर्णः स्थातुं रणाग्रतः

yattadāsītsuduṣṭātmā karṇo vinihataḥ prabhuḥ |
na śakto hyabhimanyostu karṇaḥ sthātuṃ raṇāgrataḥ

सौभद्रशरनिर्भिन्नो विसंज्ञः शोणितोक्षितः ।
निश्वसन्क्रोधसन्दीप्तो विमुखः सायकार्दितः

saubhadraśaranirbhinno visaṃjñaḥ śoṇitokṣitaḥ |
niśvasankrodhasandīpto vimukhaḥ sāyakārditaḥ

तस्थौ स विह्वलः सङ्ख्ये प्रहारजनितच्छविः ।
अपयानकृतोत्साहो निरुत्साहश्च भारत

tasthau sa vihvalaḥ saṅkhye prahārajanitacchaviḥ |
apayānakṛtotsāho nirutsāhaśca bhārata

दुर्योधनं रणे दृष्ट्वा लज्जमानो मुहुर्मुहुः ।
नापयासीत्तततः पार्थ सोऽभिमन्योर्महारणे

duryodhanaṃ raṇe dṛṣṭvā lajjamāno muhurmuhuḥ |
nāpayāsīttatataḥ pārtha so'bhimanyormahāraṇe

दृष्ट्वा द्रोणं वधोपायमभिमन्योश्च पृष्टवान् ।
श्रुत्वा द्रोणवचः क्रूरं ततश्चिच्छेद कार्मुकम्

dṛṣṭvā droṇaṃ vadhopāyamabhimanyośca pṛṣṭavān |
śrutvā droṇavacaḥ krūraṃ tataściccheda kārmukam

ततश्छिन्नायुधं तेन दृष्ट्वा पञ्च महारथाः ।
स चैव निकृतिप्राज्ञः प्राहिणोच्छरवृष्टिभिः

tataśchinnāyudhaṃ tena dṛṣṭvā pañca mahārathāḥ |
sa caiva nikṛtiprājñaḥ prāhiṇoccharavṛṣṭibhiḥ

प्रहसन्स तु दुष्टात्मा कर्णो राजा च कौरवः ।
यच्च कर्णोऽब्रवीत्कृष्णां सभायां परुषं वचः ।
प्रमुखे पाण्डवेयानां कुरूणां चैव पश्यताम्

prahasansa tu duṣṭātmā karṇo rājā ca kauravaḥ |
yacca karṇo'bravītkṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ |
pramukhe pāṇḍaveyānāṃ kurūṇāṃ caiva paśyatām

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः ।
पतिमन्यं पृथुश्रोणि वृणीष्व मृदुभाषिणि

vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ |
patimanyaṃ pṛthuśroṇi vṛṇīṣva mṛdubhāṣiṇi

एषा त्वं धृतराष्ट्रस्य दासीभूता निवेशनम् ।
प्रविशारालपक्ष्माक्षि न सन्ति पतयस्तव

eṣā tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya dāsībhūtā niveśanam |
praviśārālapakṣmākṣi na santi patayastava

न पाण्डवाः प्रभवन्ति तव कृष्णे कथञ्चन ।
दासभार्या च पाञ्चालि स्वयं दासी च शोभने

na pāṇḍavāḥ prabhavanti tava kṛṣṇe kathañcana |
dāsabhāryā ca pāñcāli svayaṃ dāsī ca śobhane

अद्य दुर्योधनो राजा पृथिव्यां नृपतिः स्मृतः ।
सर्वे चास्य महिपाला योगक्षेममुपासते

adya duryodhano rājā pṛthivyāṃ nṛpatiḥ smṛtaḥ |
sarve cāsya mahipālā yogakṣemamupāsate

पश्येदानीं यदा भद्रे निविष्टाः पाण्डवाः समम् ।
अन्योन्यं समुदीक्षन्ते धार्तराष्ट्रस्य तेजसा

paśyedānīṃ yadā bhadre niviṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samam |
anyonyaṃ samudīkṣante dhārtarāṣṭrasya tejasā

व्यक्तं षण्डतिला ह्येते नरके च निमज्जिताः ।
प्रेष्यवच्चापि राजानमुपस्थास्यन्ति कौरवम्

vyaktaṃ ṣaṇḍatilā hyete narake ca nimajjitāḥ |
preṣyavaccāpi rājānamupasthāsyanti kauravam

उक्तवान्स च पातात्मा तथा परमदुर्मतिः ।
पापः पापवचः कर्णः पश्यतस्ते धनञ्जय

uktavānsa ca pātātmā tathā paramadurmatiḥ |
pāpaḥ pāpavacaḥ karṇaḥ paśyataste dhanañjaya

अस्य पापस्य तद्वाक्यं सुवर्णविकृताः शराः ।
शमयन्ति शिलाधौता नाशयन्तोऽस्य जीवितम्

asya pāpasya tadvākyaṃ suvarṇavikṛtāḥ śarāḥ |
śamayanti śilādhautā nāśayanto'sya jīvitam

अद्य कर्णं रणे ग्रस्तं पश्यन्तु कुरवस्त्वया ।
स्वर्गावतरणे यत्नं स्वर्गद्वारगतं यथा

adya karṇaṃ raṇe grastaṃ paśyantu kuravastvayā |
svargāvataraṇe yatnaṃ svargadvāragataṃ yathā

अद्य ते समरे वीर्यं पश्यन्तु कुरुयोधिनः ।
सूतपुत्रे हते पार्थ जानन्तु त्वां महारथम्

adya te samare vīryaṃ paśyantu kuruyodhinaḥ |
sūtaputre hate pārtha jānantu tvāṃ mahāratham

अद्य काकवला गृध्रा वायसा जम्बुकास्तथा ।
विप्रकर्षन्तु गात्राणि सूतपुत्रस्य मारिष

adya kākavalā gṛdhrā vāyasā jambukāstathā |
viprakarṣantu gātrāṇi sūtaputrasya māriṣa

अद्याधिरथिराक्षिप्तो निहतश्च त्वया रणे ।
कुरूणां शोकमाधत्तां पाण्वानां मुदं तदा

adyādhirathirākṣipto nihataśca tvayā raṇe |
kurūṇāṃ śokamādhattāṃ pāṇvānāṃ mudaṃ tadā

अद्य त्वां प्रतिमर्दन्तु पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
यथा वृत्रवधे वृत्ते देवाः सर्वे शतक्रतुम्

adya tvāṃ pratimardantu pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
yathā vṛtravadhe vṛtte devāḥ sarve śatakratum

अद्य कर्णं रणे हत्वा प्राप्य चैवोत्तमं यशः ।
विशोको विज्वरः पार्थ भव बन्धुपुरस्कृतः

adya karṇaṃ raṇe hatvā prāpya caivottamaṃ yaśaḥ |
viśoko vijvaraḥ pārtha bhava bandhupuraskṛtaḥ

नरसिंहवपुः कृत्वा यथा शस्तो महासुरः ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो विष्णुना प्रभविष्णुना

narasiṃhavapuḥ kṛtvā yathā śasto mahāsuraḥ |
hiraṇyakaśipurdaityo viṣṇunā prabhaviṣṇunā

तथा त्वमपि राधेयं घोरां कृत्वा महातनुम् ।
जहि युद्धे महाबाहो त्रायस्व च भयात्स्वकान्

tathā tvamapi rādheyaṃ ghorāṃ kṛtvā mahātanum |
jahi yuddhe mahābāho trāyasva ca bhayātsvakān

कर्णं हाहाकृतं दीनं विषण्णं त्वच्छरार्दितम् ।
प्रपतन्तं महीं कर्णं पश्यन्तु वसुधाधिपाः

karṇaṃ hāhākṛtaṃ dīnaṃ viṣaṇṇaṃ tvaccharārditam |
prapatantaṃ mahīṃ karṇaṃ paśyantu vasudhādhipāḥ

तं च स्वशोणिते मग्नं शयानं पतितं भुवि ।
अपविद्धायुकधं कर्णमद्य पश्यन्तु बान्धवाः

taṃ ca svaśoṇite magnaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi |
apaviddhāyukadhaṃ karṇamadya paśyantu bāndhavāḥ

तच्चैवाद्य महत्कर्म गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
रथोपस्थे विशीर्येत ताराराज इवाम्बरात्

taccaivādya mahatkarma gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
rathopasthe viśīryeta tārārāja ivāmbarāt

आशु चाद्य शरास्तस्य सम्पतन्तो महाजवैः ।
त्वच्छरैः सन्निकृत्ताग्रा विशीर्यन्ते महीतले

āśu cādya śarāstasya sampatanto mahājavaiḥ |
tvaccharaiḥ sannikṛttāgrā viśīryante mahītale

त्वया चाद्य हते तस्य विक्रमे भरतर्षभ ।
विमुखाः सर्वराजानो भवन्तु गतजीविताः

tvayā cādya hate tasya vikrame bharatarṣabha |
vimukhāḥ sarvarājāno bhavantu gatajīvitāḥ

तथा चाधिरथौ याते प्रयान्तु कुरवो दिशः ।
मन्वानास्तं रथश्रेष्ठं सर्वलोकेषु धन्विनाम्

tathā cādhirathau yāte prayāntu kuravo diśaḥ |
manvānāstaṃ rathaśreṣṭhaṃ sarvalokeṣu dhanvinām

स वै चाद्य भयात्त्यक्त्वा धार्तराष्ट्रो महाचमूम् ।
दुर्योधनो भयोद्विग्नो द्रवतु स्वं निवेशनम्

sa vai cādya bhayāttyaktvā dhārtarāṣṭro mahācamūm |
duryodhano bhayodvigno dravatu svaṃ niveśanam

तथा चाद्य हतं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
क्षणेन निपतेद्भूमौ विसंज्ञो वै महीपतिः

tathā cādya hataṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
kṣaṇena nipatedbhūmau visaṃjño vai mahīpatiḥ

अद्य जानन्तु ते पार्थ विक्रमं सर्वयोधिनः ।
यदुवाच सभामध्ये परुषं भारत त्वयि

adya jānantu te pārtha vikramaṃ sarvayodhinaḥ |
yaduvāca sabhāmadhye paruṣaṃ bhārata tvayi

यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस्त्वयि ।
तान्यद्य भरतश्रेष्ठ नाशयन्तु शरास्तव

yāni cānyāni duṣṭātmā pāpāni kṛtavāṃstvayi |
tānyadya bharataśreṣṭha nāśayantu śarāstava

शान्तिं कुरु परिक्लेशा कृष्णायाः शत्रुपातन ।
हत्वा शत्रुं रणे श्लाघ्यं गर्जन्तमतिपौरुषम्

śāntiṃ kuru parikleśā kṛṣṇāyāḥ śatrupātana |
hatvā śatruṃ raṇe ślāghyaṃ garjantamatipauruṣam

अद्य चाधिरथिर्वेद्धस्तव बाणैः समन्ततः ।
मन्यतां त्वां नरव्याघ्र प्रवरं सर्वधन्विनाम्

adya cādhirathirveddhastava bāṇaiḥ samantataḥ |
manyatāṃ tvāṃ naravyāghra pravaraṃ sarvadhanvinām

गाण्डीवप्रसृतान्वाणानद्य गात्रस्पृशः शरान् ।
यातु कर्णो रणे पार्थ श्वाविच्छललतो यथा

gāṇḍīvaprasṛtānvāṇānadya gātraspṛśaḥ śarān |
yātu karṇo raṇe pārtha śvāvicchalalato yathā

तं कथं कर्णमासाद्य विद्रवेयुर्महारथाः ।
यस्त्वेकः सर्वपाञ्चालानहन्यहनि नाशयन् ।
कालवच्चरते वीर पाञ्चालानां रथव्रजे

taṃ kathaṃ karṇamāsādya vidraveyurmahārathāḥ |
yastvekaḥ sarvapāñcālānahanyahani nāśayan |
kālavaccarate vīra pāñcālānāṃ rathavraje

तमप्यासाद्य समरे मित्रार्थे मित्रवत्सल ।
तथा ज्वलन्तमस्त्रैश्च शूरं सर्वधनुष्मताम् ।
निर्दहन्तं समारूढं दुर्धर्षं द्रोणमञ्जसा

tamapyāsādya samare mitrārthe mitravatsala |
tathā jvalantamastraiśca śūraṃ sarvadhanuṣmatām |
nirdahantaṃ samārūḍhaṃ durdharṣaṃ droṇamañjasā

ते नित्यमुदिता जेतुं युधि शत्रुमरिन्दमाः ।
न चेदाधिरथेर्भीताः पाञ्चालाः स्युः पराङ्मुखाः

te nityamuditā jetuṃ yudhi śatrumarindamāḥ |
na cedādhiratherbhītāḥ pāñcālāḥ syuḥ parāṅmukhāḥ

तेषामापततां शूरः पाञ्चालानां तरस्विनाम् ।
आदत्तासूञ्शरैः कर्णः पतङ्गानामिवानलः

teṣāmāpatatāṃ śūraḥ pāñcālānāṃ tarasvinām |
ādattāsūñśaraiḥ karṇaḥ pataṅgānāmivānalaḥ

एते द्रवन्ति पाञ्चाला द्राव्यन्ते योधिभिर्ध्रुवम् ।
कर्णेन भरतश्रेष्ठ पश्यपश्य तथाकृतान्

ete dravanti pāñcālā drāvyante yodhibhirdhruvam |
karṇena bharataśreṣṭha paśyapaśya tathākṛtān

तान्समारोहतः शूरान्मित्रार्थे त्यक्तजीवितान् ।
निस्तारय महाबाहो कर्णास्त्रात्पावकोपमात्

tānsamārohataḥ śūrānmitrārthe tyaktajīvitān |
nistāraya mahābāho karṇāstrātpāvakopamāt

अस्त्रं हिरामात्कर्णेन भार्गवादृषिसत्तमात् ।
यदवाप्तं तदा घोरं तस्य रूपमुदीर्यते

astraṃ hirāmātkarṇena bhārgavādṛṣisattamāt |
yadavāptaṃ tadā ghoraṃ tasya rūpamudīryate

तापनं सर्वसैन्यस्य घोररूपं भयानकम् ।
यमाश्रित्य महासेना ज्वलते स्वेन तेजसा

tāpanaṃ sarvasainyasya ghorarūpaṃ bhayānakam |
yamāśritya mahāsenā jvalate svena tejasā

एते चरन्ति सङ्ग्रामे कर्णचापच्युताः शराः ।
प्रभया इह शत्रूणां घातयन्तो जनान्प्रभो

ete caranti saṅgrāme karṇacāpacyutāḥ śarāḥ |
prabhayā iha śatrūṇāṃ ghātayanto janānprabho

एते भ्रमन्ति पाञ्चाला उत्क्रयन्ति च मारिष ।
कर्णास्त्रं समरे प्राप्य दुर्निवार्यं महात्मभिः

ete bhramanti pāñcālā utkrayanti ca māriṣa |
karṇāstraṃ samare prāpya durnivāryaṃ mahātmabhiḥ

एष भीमो दृढक्रोधो वृतः पार्थ समन्ततः ।
सृञ्जयैर्योऽजयत्कर्णं पीड्यते निशितैः शरैः

eṣa bhīmo dṛḍhakrodho vṛtaḥ pārtha samantataḥ |
sṛñjayairyo'jayatkarṇaṃ pīḍyate niśitaiḥ śaraiḥ

पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव पाण्डवांश्चैव भारत ।
उपेक्षितो दहेत्कर्णो रोगो देहमिवान्तकः

pāñcālānsṛñjayāṃścaiva pāṇḍavāṃścaiva bhārata |
upekṣito dahetkarṇo rogo dehamivāntakaḥ

नान्यं त्वत्तो हि पश्यामि योधं यौधिष्ठिरे बले ।
यः समासाद्य राधेयं स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहान्

nānyaṃ tvatto hi paśyāmi yodhaṃ yaudhiṣṭhire bale |
yaḥ samāsādya rādheyaṃ svastimānāvrajedgṛhān

तमद्य निशितैर्बाणैर्निहत्य भरतर्षभ ।
यथा प्रतिज्ञां त्व पार्थ तीर्त्वा कीर्तिमवाप्स्यसि

tamadya niśitairbāṇairnihatya bharatarṣabha |
yathā pratijñāṃ tva pārtha tīrtvā kīrtimavāpsyasi

त्वं हि शक्तो रणे कर्णं विजेतुं सह पार्थिवैः ।
नान्यो युधि युधां श्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

tvaṃ hi śakto raṇe karṇaṃ vijetuṃ saha pārthivaiḥ |
nānyo yudhi yudhāṃ śreṣṭha satyametadbravīmi te

एतत्कृत्वा महत्कार्म हत्वा कर्णं महारथम् ।
कृतार्थः सफलः पार्थ सुखी भव नरोत्तम

etatkṛtvā mahatkārma hatvā karṇaṃ mahāratham |
kṛtārthaḥ saphalaḥ pārtha sukhī bhava narottama