अध्याय 76: अर्जुन के प्रस्थान पर शुभ शकुन, श्रीकृष्ण का उत्साहवर्धन

प्रसाद्य धर्मराजानं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
सम्पूज्य देवताः सर्व ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ।
सुमङ्गलं स्वस्त्ययनमारुरोह रथोत्तमम्

prasādya dharmarājānaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā |
sampūjya devatāḥ sarva brāhmaṇānsvasti vācya ca |
sumaṅgalaṃ svastyayanamāruroha rathottamam

तस्य राजा महाप्राज्ञो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
आशिषोऽयुङ्क्त परमाः युक्तं कर्णरथं प्रति

tasya rājā mahāprājño dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
āśiṣo'yuṅkta paramāḥ yuktaṃ karṇarathaṃ prati

तमायान्तं महेष्वासं दृष्ट्वा भूतानि भारत ।
निहतं मेनिरे कर्णं पाण्डवेन महात्मना

tamāyāntaṃ maheṣvāsaṃ dṛṣṭvā bhūtāni bhārata |
nihataṃ menire karṇaṃ pāṇḍavena mahātmanā

बभूवुर्विमलाः सर्वा दिशो राजन्समन्ततः ।
चाषाश्च शतपत्राश्च क्रौञ्चाश्चैव जनेश्वर ।
प्रदक्षिणमकुर्वन्त तदा वै पाण्डुनन्दनम्

babhūvurvimalāḥ sarvā diśo rājansamantataḥ |
cāṣāśca śatapatrāśca krauñcāścaiva janeśvara |
pradakṣiṇamakurvanta tadā vai pāṇḍunandanam

बहवः पक्षिणो राजन्पुन्नामानः शुभाः शिवाः ।
त्वरयन्तोऽर्जुनं युद्धे हृष्टरूपा ववाशिरे

bahavaḥ pakṣiṇo rājanpunnāmānaḥ śubhāḥ śivāḥ |
tvarayanto'rjunaṃ yuddhe hṛṣṭarūpā vavāśire

कङ्का गृध्रा बकाः श्येना वायसाश्च विशाम्पते ।
अग्रतस्तस्य गच्छन्ति भक्ष्यहेतोर्भयानकाः

kaṅkā gṛdhrā bakāḥ śyenā vāyasāśca viśāmpate |
agratastasya gacchanti bhakṣyahetorbhayānakāḥ

निमित्तानि च धन्यानि पाण्डवस्य शशंसिरे ।
विनाशमरिसैन्यानां कर्णस्य च वधं तथा

nimittāni ca dhanyāni pāṇḍavasya śaśaṃsire |
vināśamarisainyānāṃ karṇasya ca vadhaṃ tathā

प्रयातस्याथ पार्थस्य महान्स्वेदो व्यजायत ।
चिन्ता च विपुला जज्ञे कथं चेदं भविष्यति

prayātasyātha pārthasya mahānsvedo vyajāyata |
cintā ca vipulā jajñe kathaṃ cedaṃ bhaviṣyati

विषण्णं तु ततो ज्ञात्वा सव्यसाचिनमच्युतः ।
सञ्चोदयति तेजस्वी मधुहा वानरध्वजम्

viṣaṇṇaṃ tu tato jñātvā savyasācinamacyutaḥ |
sañcodayati tejasvī madhuhā vānaradhvajam

ततो गाण्डीवधन्वानमब्रवीन्मधुसूदनः ।
दृष्ट्वा पार्थं तथायान्तं चिन्तापरिगतं तदा

tato gāṇḍīvadhanvānamabravīnmadhusūdanaḥ |
dṛṣṭvā pārthaṃ tathāyāntaṃ cintāparigataṃ tadā

गाण्डीवधन्वन्सङ्ग्रामे ये त्वया धनुषा जिताः ।
न तेषां मानुषो जेता त्वदन्य इह विद्यते

gāṇḍīvadhanvansaṅgrāme ye tvayā dhanuṣā jitāḥ |
na teṣāṃ mānuṣo jetā tvadanya iha vidyate

एते हि बहवः शूराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ।
त्वां प्राप्य समरे शूरं प्रयाताः परमां गतिम्

ete hi bahavaḥ śūrāḥ śakratulyaparākramāḥ |
tvāṃ prāpya samare śūraṃ prayātāḥ paramāṃ gatim

को हि द्रोणं च भीष्मं च भगदत्तं च मारिष ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजं च सुदक्षिणम्

ko hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca bhagadattaṃ ca māriṣa |
vindānuvindāvāvantyau kāmbhojaṃ ca sudakṣiṇam

श्रुतायुं चाश्रुतायुं च शतायुं च महारथम् ।
प्रत्युद्गम्य भवेत्क्षेमी यो न स्यात्त्वद्विधः प्रभुः

śrutāyuṃ cāśrutāyuṃ ca śatāyuṃ ca mahāratham |
pratyudgamya bhavetkṣemī yo na syāttvadvidhaḥ prabhuḥ

तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि लाघवं बलमेव च ।
असम्मोहश्च युद्धेषु विज्ञानस्य च सन्नतिः ।
वेधः पातश्च लक्षेषु योगश्चैव तथार्जुन

tava hyastrāṇi divyāni lāghavaṃ balameva ca |
asammohaśca yuddheṣu vijñānasya ca sannatiḥ |
vedhaḥ pātaśca lakṣeṣu yogaścaiva tathārjuna

भवान्देवान्सगन्धर्वान्हन्यात्सर्वांश्च राक्षसान् ।
पृथिव्यां तु रणे पार्थ न योद्धा त्वत्समः पुमान्

bhavāndevānsagandharvānhanyātsarvāṃśca rākṣasān |
pṛthivyāṃ tu raṇe pārtha na yoddhā tvatsamaḥ pumān

धनुर्गृह्मन्ति ये केचित्क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ।
आत्मनस्तु समं तेषां न पश्यामि शृणोमि च

dhanurgṛhmanti ye kecitkṣatriyā yuddhadurmadāḥ |
ātmanastu samaṃ teṣāṃ na paśyāmi śṛṇomi ca

ब्रह्मणा हि प्रजाः सृष्टा गाण्डीवं च महद्धनुः ।
येन त्वं युध्यसे पार्थ तस्मान्नास्ति त्वया समः

brahmaṇā hi prajāḥ sṛṣṭā gāṇḍīvaṃ ca mahaddhanuḥ |
yena tvaṃ yudhyase pārtha tasmānnāsti tvayā samaḥ

अवश्यं तु मया वाच्यं यत्पथ्यं तव पाण्डव ।
मावमंस्था महाबाहो कर्णमाहवशोभिनम्

avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yatpathyaṃ tava pāṇḍava |
māvamaṃsthā mahābāho karṇamāhavaśobhinam

कर्णो हि बलवान्दृप्तः कृतास्त्रश्च महारथः ।
कृती च चित्रयोधी च देशकालस्य कोविदः

karṇo hi balavāndṛptaḥ kṛtāstraśca mahārathaḥ |
kṛtī ca citrayodhī ca deśakālasya kovidaḥ

बहुनात्र किमुक्तेन संक्षेपाच्छृणु पाण्डव ।
त्वत्समं त्वद्विशिष्टं वा कर्णं मन्ये महारथम् ।
परमं यत्नमास्थाय त्वया वध्यो महाहवे

bahunātra kimuktena saṃkṣepācchṛṇu pāṇḍava |
tvatsamaṃ tvadviśiṣṭaṃ vā karṇaṃ manye mahāratham |
paramaṃ yatnamāsthāya tvayā vadhyo mahāhave

तेजसा वह्निसदृशो वायुवेगसमो जवे ।
अन्तकप्रतिमः क्रोधे सिंहसंहननो बली

tejasā vahnisadṛśo vāyuvegasamo jave |
antakapratimaḥ krodhe siṃhasaṃhanano balī

अष्टरत्निर्महाबाहुर्व्यूढोरस्कः सुदुर्जयः ।
अभिमानी च शूरश्च प्रवीरः प्रियदर्शनः

aṣṭaratnirmahābāhurvyūḍhoraskaḥ sudurjayaḥ |
abhimānī ca śūraśca pravīraḥ priyadarśanaḥ

सर्वयोधगुणैर्युक्तो मित्राणामभयङ्करः ।
सततं पाण्डवद्वेषी धार्तराष्ट्रहिते रतः

sarvayodhaguṇairyukto mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ |
satataṃ pāṇḍavadveṣī dhārtarāṣṭrahite rataḥ

सर्वैरवध्यो राधेयो देवैरपि सवासवैः ।
ऋते त्वामिति मे बुद्धिस्तदद्य जहि सूतजम् ॥
देवैरपि हि संयत्तैर्बिभ्रद्भिर्मांसशोणितम् ।
अशक्यः स रथो जेतुं सर्वैरपि युयुत्सुभिः

sarvairavadhyo rādheyo devairapi savāsavaiḥ |
ṛte tvāmiti me buddhistadadya jahi sūtajam ||
devairapi hi saṃyattairbibhradbhirmāṃsaśoṇitam |
aśakyaḥ sa ratho jetuṃ sarvairapi yuyutsubhiḥ

दुरात्मानं पापवृत्तं नृशंसं
दुष्टप्रज्ञं पाण्डवेयेषु नित्यम् ।
हीनस्वार्थं पाण्डवेयैर्विरोधे
हत्वा कर्णं निश्चितार्थो भवाद्य

durātmānaṃ pāpavṛttaṃ nṛśaṃsaṃ
duṣṭaprajñaṃ pāṇḍaveyeṣu nityam |
hīnasvārthaṃ pāṇḍaveyairvirodhe
hatvā karṇaṃ niścitārtho bhavādya

तं सूतपुत्रं रथिनां वरिष्ठं
निष्कालिकं कालवशं नयाद्य ।
तं सूतपुत्रं रथिनां वरिष्ठं
हत्वा प्रीतिं धर्मराजे कुरुष्व

taṃ sūtaputraṃ rathināṃ variṣṭhaṃ
niṣkālikaṃ kālavaśaṃ nayādya |
taṃ sūtaputraṃ rathināṃ variṣṭhaṃ
hatvā prītiṃ dharmarāje kuruṣva

जानामि ते पार्थं वीर्यं यथाव--
द्दुर्वारणीयं च सुरासुरैश्च ।
सदावजानाति हि पाण्डुपुत्रा--
नसौ दर्पात्सूतपुत्रो दुरात्मा

jānāmi te pārthaṃ vīryaṃ yathāva--
ddurvāraṇīyaṃ ca surāsuraiśca |
sadāvajānāti hi pāṇḍuputrā--
nasau darpātsūtaputro durātmā

आत्मानं मन्यते वीरं येन पापः सुयोधनः ।
तमद्य मूलं पापानां जहि सौतिं धनञ्जय

ātmānaṃ manyate vīraṃ yena pāpaḥ suyodhanaḥ |
tamadya mūlaṃ pāpānāṃ jahi sautiṃ dhanañjaya

खङ्गजिह्वं धनुरास्यं शरदंष्ट्रं तरस्विनम् ।
दृप्तं पुरुषशार्दूलं जहि कर्णं धनञ्जय

khaṅgajihvaṃ dhanurāsyaṃ śaradaṃṣṭraṃ tarasvinam |
dṛptaṃ puruṣaśārdūlaṃ jahi karṇaṃ dhanañjaya

अहं त्वामनुजानामि वीर्येण च बलेन च ।
जहि कर्णं रणे शूरं मातङ्गमिव केसरी

ahaṃ tvāmanujānāmi vīryeṇa ca balena ca |
jahi karṇaṃ raṇe śūraṃ mātaṅgamiva kesarī

यस्य वीर्येण वीर्यं ते धार्तराष्ट्रोऽवमन्यते ।
तमद्य पार्थ सङ्ग्रामे कर्णं वैकर्तनं जहि

yasya vīryeṇa vīryaṃ te dhārtarāṣṭro'vamanyate |
tamadya pārtha saṅgrāme karṇaṃ vaikartanaṃ jahi