अध्याय 71: युधिष्ठिर अर्जुन को धिक्कारकर गाण्डीव माँगते हैं

वैकर्तनं कुशलिनं निशम्य
क्रुद्धः पार्थः फल्गूनस्यामितौजाः ।
धनञ्जयं वाक्यमुवाच राजा
युधिष्ठिरः कर्णशराभितप्तः

vaikartanaṃ kuśalinaṃ niśamya
kruddhaḥ pārthaḥ phalgūnasyāmitaujāḥ |
dhanañjayaṃ vākyamuvāca rājā
yudhiṣṭhiraḥ karṇaśarābhitaptaḥ

इमां च वसतिं हित्वा भयात्कर्णेन फल्गुन ।
अहं च भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

imāṃ ca vasatiṃ hitvā bhayātkarṇena phalguna |
ahaṃ ca bhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavau

वासुदेवेन सहिता वयं कर्णेन निर्जिताः ।
पुनरेव वनं गत्वा तपश्चर्यां च कुर्महे ।
अथवा धार्तराष्ट्राणां परिचर्यां चरामहे

vāsudevena sahitā vayaṃ karṇena nirjitāḥ |
punareva vanaṃ gatvā tapaścaryāṃ ca kurmahe |
athavā dhārtarāṣṭrāṇāṃ paricaryāṃ carāmahe

इत्येवमुक्त्वा बीभत्सुं रोषात्संरक्तलोचनः ।
अब्रवीत्पुनरेवात्र धर्मराजो युधिष्ठिरः

ityevamuktvā bībhatsuṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ |
abravītpunarevātra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

इदं यदि द्वैतवने तु सूक्तं
कर्णं नियोद्धुं न सहे नृपेति ।
वयं ततः प्राप्तकालं यथाव--
त्कृत्वाऽभ्युपेक्षाम तथैव राज्यम्

idaṃ yadi dvaitavane tu sūktaṃ
karṇaṃ niyoddhuṃ na sahe nṛpeti |
vayaṃ tataḥ prāptakālaṃ yathāva--
tkṛtvā'bhyupekṣāma tathaiva rājyam

मयि प्रतिश्रुत्य वधं हि तस्य
बलस्य चार्धस्य तथैव युद्धे ।
आनीय मां शत्रुमध्ये स कस्मा--
त्समुन्नाम्य स्थण्डिले प्रत्यपिंष्ठाः

mayi pratiśrutya vadhaṃ hi tasya
balasya cārdhasya tathaiva yuddhe |
ānīya māṃ śatrumadhye sa kasmā--
tsamunnāmya sthaṇḍile pratyapiṃṣṭhāḥ

अन्वास्य सत्येन यदात्थ पार्थ
सत्यं शपन्वासुदेवेन सार्धम् ।
तन्नः सत्यमफलं ह्यकार्षीः
फलस्य काले चाच्छिन्नः पुष्पवृक्षम्

anvāsya satyena yadāttha pārtha
satyaṃ śapanvāsudevena sārdham |
tannaḥ satyamaphalaṃ hyakārṣīḥ
phalasya kāle cācchinnaḥ puṣpavṛkṣam

प्रच्छादितस्त्वं बालिश दुर्यशोभि--
रनर्थवाक्योऽस्यर्जुन नैव साधुः ।
त्यक्त्वा भीमं सर्वभीमेषु भीमं
संयोजितस्त्वं सूतपुत्रं निहन्तुम्

pracchāditastvaṃ bāliśa duryaśobhi--
ranarthavākyo'syarjuna naiva sādhuḥ |
tyaktvā bhīmaṃ sarvabhīmeṣu bhīmaṃ
saṃyojitastvaṃ sūtaputraṃ nihantum

यत्तद्वृथा वागुवाचान्तरिक्षे
सप्ताह्नि जाते त्वयि मन्दबुद्धौ ।
अपापीयान्वासवात्कुन्तिजातो
बहून्सङ्ग्रामानयमेव जेता

yattadvṛthā vāguvācāntarikṣe
saptāhni jāte tvayi mandabuddhau |
apāpīyānvāsavātkuntijāto
bahūnsaṅgrāmānayameva jetā

अयं जेता पाण्डवो देवसङ्घान्
सर्वाणि भूतान्यपि चोत्तमौजाः ।
अयं जेता मद्रकलिङ्गजाता--
न्दैत्यांश्च रक्षांसि समागतानि

ayaṃ jetā pāṇḍavo devasaṅghān
sarvāṇi bhūtānyapi cottamaujāḥ |
ayaṃ jetā madrakaliṅgajātā--
ndaityāṃśca rakṣāṃsi samāgatāni

भूमिं च सर्वां निखिलेन जेता
कुरूंश्च जेता स्वगणांश्च जेता ।
अस्मात्परो नो भविता धनुर्धरो
नैष्यन्न भूतः कश्चिदेनं विजेता

bhūmiṃ ca sarvāṃ nikhilena jetā
kurūṃśca jetā svagaṇāṃśca jetā |
asmātparo no bhavitā dhanurdharo
naiṣyanna bhūtaḥ kaścidenaṃ vijetā

इच्छन्नयं सर्वभूतानि कुर्या--
द्वशी वशे सर्वसमाप्तविद्यः ।
कान्त्या शशाङ्कस्य जवेन वायोः
स्यैर्येण मेरोः क्षमया पृथिव्याः

icchannayaṃ sarvabhūtāni kuryā--
dvaśī vaśe sarvasamāptavidyaḥ |
kāntyā śaśāṅkasya javena vāyoḥ
syairyeṇa meroḥ kṣamayā pṛthivyāḥ

अग्नेश्च तापे धनदस्य लक्ष्म्या
शौर्येण शक्रस्य जयेन विष्णोः ।
तुल्यो महात्मा तव कुन्ति पुत्रो
जातोऽदितेर्विष्णुरिवामितौजाः

agneśca tāpe dhanadasya lakṣmyā
śauryeṇa śakrasya jayena viṣṇoḥ |
tulyo mahātmā tava kunti putro
jāto'diterviṣṇurivāmitaujāḥ

स्वेषां जयाय द्विषतां वधाय
जातो महात्मा तव नन्दिकर्ता ।
इत्यन्तरिक्षे शतशृङ्गमूर्ध्नि
तपस्विनां शृण्वतां वागुवाच

sveṣāṃ jayāya dviṣatāṃ vadhāya
jāto mahātmā tava nandikartā |
ityantarikṣe śataśṛṅgamūrdhni
tapasvināṃ śṛṇvatāṃ vāguvāca

एवंविधस्त्वं न च भूतस्तथाद्य
देवाश्च नूनमनृतं वदन्ति

evaṃvidhastvaṃ na ca bhūtastathādya
devāśca nūnamanṛtaṃ vadanti

तथा परेषामृषिसत्तमानां
श्रुत्वा गिरः पूजयतां सदा त्वाम् ।
न सन्नतिं यामि सुयोधनस्य
न त्वां जानाम्याधिरथेर्भयार्तम्

tathā pareṣāmṛṣisattamānāṃ
śrutvā giraḥ pūjayatāṃ sadā tvām |
na sannatiṃ yāmi suyodhanasya
na tvāṃ jānāmyādhiratherbhayārtam

त्वष्ट्रा कृतं वाहमकूजनाक्षं
शुभं समास्थाय कपिध्वजं तम् ।
खङ्गं गृहीत्वा हेमचित्रावनद्वं
धनुर्वरं गाण्डिवं तालमात्रम् ।
त्वं वासुदेवेनोह्यमानः कथं नु
कर्णाद्भीतो व्यपयातोऽसि पार्थ

tvaṣṭrā kṛtaṃ vāhamakūjanākṣaṃ
śubhaṃ samāsthāya kapidhvajaṃ tam |
khaṅgaṃ gṛhītvā hemacitrāvanadvaṃ
dhanurvaraṃ gāṇḍivaṃ tālamātram |
tvaṃ vāsudevenohyamānaḥ kathaṃ nu
karṇādbhīto vyapayāto'si pārtha

पूर्वं यदुक्तं हि सुयोधनेन
न फल्गुनः प्रमुखे स्थास्यतीति ।
कर्णस्य युद्धे हि महाबलस्य
मौर्ख्यात्तु तन्नावबुद्धं मयाऽसीत्

pūrvaṃ yaduktaṃ hi suyodhanena
na phalgunaḥ pramukhe sthāsyatīti |
karṇasya yuddhe hi mahābalasya
maurkhyāttu tannāvabuddhaṃ mayā'sīt

तेनाद्य तप्स्ये भृशमप्रमेयं
यन्मित्रवर्गो नरकं प्रविष्टः ।
तदैव वाच्योऽस्मि ननु त्वयाऽहं
न योत्स्येऽहं सूतपुत्रं कथञ्चित्

tenādya tapsye bhṛśamaprameyaṃ
yanmitravargo narakaṃ praviṣṭaḥ |
tadaiva vācyo'smi nanu tvayā'haṃ
na yotsye'haṃ sūtaputraṃ kathañcit

ततो नाहं सृञ्जयान्केकयांश्च
समानयेयं सुहृदो रणाय

tato nāhaṃ sṛñjayānkekayāṃśca
samānayeyaṃ suhṛdo raṇāya

एवं गते किं च मयाऽद्य शक्यं
कार्यं कर्तुं निग्रहे सूतजस्य ।
तथैव राज्ञश्च सुयोधनस्य
ये वापि मां योद्धुकामाः समेताः

evaṃ gate kiṃ ca mayā'dya śakyaṃ
kāryaṃ kartuṃ nigrahe sūtajasya |
tathaiva rājñaśca suyodhanasya
ye vāpi māṃ yoddhukāmāḥ sametāḥ

धिगस्तु मज्जीवितमद्य कृष्ण
योऽहं वशं सूतपुत्रस्य यातः ।
मध्ये कुरूणां समुयोधनानां
ये चाप्यन्ये योद्धुकामाः समेताः

dhigastu majjīvitamadya kṛṣṇa
yo'haṃ vaśaṃ sūtaputrasya yātaḥ |
madhye kurūṇāṃ samuyodhanānāṃ
ye cāpyanye yoddhukāmāḥ sametāḥ

एकः स मे भीमसेनोऽद्यं नाथो
येनाभिपन्नोऽस्मि रणे महाभये ।
विमोच्य मां चापि रुपान्वितस्ततः
शरेण तीक्ष्णेन बिभेद कर्णम्

ekaḥ sa me bhīmaseno'dyaṃ nātho
yenābhipanno'smi raṇe mahābhaye |
vimocya māṃ cāpi rupānvitastataḥ
śareṇa tīkṣṇena bibheda karṇam

त्यक्त्वा प्राणान्समरे भीमसेन--
श्चक्रे युद्धं कुरुमुख्यैः समेतैः ।
गदाग्रहस्तो रुधिरोक्षिताङ्ग--
श्चरन्रणे काल इवान्तकाले

tyaktvā prāṇānsamare bhīmasena--
ścakre yuddhaṃ kurumukhyaiḥ sametaiḥ |
gadāgrahasto rudhirokṣitāṅga--
ścaranraṇe kāla ivāntakāle

असौ हि भीमस्य महानिनादो
मुहुर्महुः श्रूयते धार्तराष्ट्रैः ।
यदि स्म जीवेत्समरे निहन्ता
महारथानां प्रवरो नरोत्तमः

asau hi bhīmasya mahāninādo
muhurmahuḥ śrūyate dhārtarāṣṭraiḥ |
yadi sma jīvetsamare nihantā
mahārathānāṃ pravaro narottamaḥ

तवाभिमन्युस्तनयोऽद्य पार्थ
न चास्मि गन्ता समरे पराभवम् ।
अथापि जीवेत्समरे घटोत्कच--
स्तथाऽपि नाहं समरे पराङ्युखः

tavābhimanyustanayo'dya pārtha
na cāsmi gantā samare parābhavam |
athāpi jīvetsamare ghaṭotkaca--
stathā'pi nāhaṃ samare parāṅyukhaḥ

भीमस्य पुत्रः समराग्रयायी
महास्त्रविन्नापि तवानुरूपः ।
यं तं xxxसाद्य रिपोर्वलं नो
निमीलिताक्षं भयविप्लुतं भवेत्

bhīmasya putraḥ samarāgrayāyī
mahāstravinnāpi tavānurūpaḥ |
yaṃ taṃ xxxsādya riporvalaṃ no
nimīlitākṣaṃ bhayaviplutaṃ bhavet

xxxxxनिशि युद्धमेक--
स्त्यक्सा रणं यत्व भयाद्रवन्ते

xxxxxniśi yuddhameka--
styaksā raṇaṃ yatva bhayādravante

स चेत्समासाद्य महानुभावः
कर्णं रणे बाणगणैः प्रमोह्यः ।
धैर्ये स्थितेनापि च सूतजेन
शक्या हतो वासवदत्तया तया

sa cetsamāsādya mahānubhāvaḥ
karṇaṃ raṇe bāṇagaṇaiḥ pramohyaḥ |
dhairye sthitenāpi ca sūtajena
śakyā hato vāsavadattayā tayā

ममैव भाग्यानि पुरा कृतानि
पापानि नूनं फलवन्ति युद्धे ।
तृणं च कृत्वा समरे भवन्तं
ततोऽहमेवं निकृतो दुरात्मना ।
वैकर्तनेनैव तथा कृतोऽहं
यथा ह्यशक्तः क्रियते त्वबान्धवः

mamaiva bhāgyāni purā kṛtāni
pāpāni nūnaṃ phalavanti yuddhe |
tṛṇaṃ ca kṛtvā samare bhavantaṃ
tato'hamevaṃ nikṛto durātmanā |
vaikartanenaiva tathā kṛto'haṃ
yathā hyaśaktaḥ kriyate tvabāndhavaḥ

आपद्ग्रतं यश्च नरो विमोक्षये--
त्स बान्धवः स्नेहयुतः सुहृच्च ।
एवं पुराणा ऋषयो वदन्ति
धर्मः सदा सद्भिरनुष्ठितश्च

āpadgrataṃ yaśca naro vimokṣaye--
tsa bāndhavaḥ snehayutaḥ suhṛcca |
evaṃ purāṇā ṛṣayo vadanti
dharmaḥ sadā sadbhiranuṣṭhitaśca

खङ्गं विभ्रज्जातरूपत्सरुं च
धनुर्वेदं गाण्डिवं तालमात्रम् ।
स केशवेनोह्यमानः कथं नु
कर्णात्पार्थस्त्वमपैतुं समैषीः

khaṅgaṃ vibhrajjātarūpatsaruṃ ca
dhanurvedaṃ gāṇḍivaṃ tālamātram |
sa keśavenohyamānaḥ kathaṃ nu
karṇātpārthastvamapaituṃ samaiṣīḥ

स गाण्डीवं केशवाय प्रदाय
यन्ता भवेस्त्वं यदि केशवस्य ।
ततस्तरेत्केशवः कर्णमुग्रं
मरुत्सस्वो वृत्रमिवात्तवज्रः

sa gāṇḍīvaṃ keśavāya pradāya
yantā bhavestvaṃ yadi keśavasya |
tatastaretkeśavaḥ karṇamugraṃ
marutsasvo vṛtramivāttavajraḥ

मासेऽपतिष्यो यदि पञ्चमे त्वं
न वा गर्भो यद्यभवः पृथायाः ।
मत्तः श्रेयान्राजपुत्रोऽभविष्य--
न्न ते यशः फल्गुन इत्यपेयात्

māse'patiṣyo yadi pañcame tvaṃ
na vā garbho yadyabhavaḥ pṛthāyāḥ |
mattaḥ śreyānrājaputro'bhaviṣya--
nna te yaśaḥ phalguna ityapeyāt