अध्याय 1: संजय धृतराष्ट्र को कर्णवध का समाचार देते हैं

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(वैशम्पायन उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
शिबिराद्धास्तिनपुरं प्राप्य भारत सञ्जयः ।
प्रविवेश महाबाहुर्धृतराष्ट्रनिवेशनम्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(vaiśampāyana uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
śibirāddhāstinapuraṃ prāpya bhārata sañjayaḥ |
praviveśa mahābāhurdhṛtarāṣṭraniveśanam

शोकेनापहतः सूतो विलपन्भृशदुःखितः ।
चिन्तयन्निधनं घोरं सूतपुत्रस्य पाण्डवैः

śokenāpahataḥ sūto vilapanbhṛśaduḥkhitaḥ |
cintayannidhanaṃ ghoraṃ sūtaputrasya pāṇḍavaiḥ

अन्तःपुरं प्रविश्यैव सञ्जयो राजसत्तमम् ।
अश्रुपूर्णो भृशं त्रस्तो राजानमुपजग्मिवान्

antaḥpuraṃ praviśyaiva sañjayo rājasattamam |
aśrupūrṇo bhṛśaṃ trasto rājānamupajagmivān

उपस्थाय च राजानं विनिश्वस्य च सूतजः ।
नातिहृष्टमना राजन्निदं वचनमब्रवीत्

upasthāya ca rājānaṃ viniśvasya ca sūtajaḥ |
nātihṛṣṭamanā rājannidaṃ vacanamabravīt

सञ्चयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो वैकर्तनः कर्णः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

sañcayo'haṃ mahārāja namaste bharatarṣabha |
hato vaikartanaḥ karṇaḥ kṛtvā karma suduṣkaram

चेदिकाशिकरूशानां मत्स्यानां सोमकैः सह ।
कृत्वाऽसौ कदनं शेते वातनुन्न इव द्रुमः

cedikāśikarūśānāṃ matsyānāṃ somakaiḥ saha |
kṛtvā'sau kadanaṃ śete vātanunna iva drumaḥ

गोष्ठमध्येव ऋषभो गोव्रजैः परिवारितः ।
व्यालेन निहतो यद्वत्तथाऽसौ निहतः परैः

goṣṭhamadhyeva ṛṣabho govrajaiḥ parivāritaḥ |
vyālena nihato yadvattathā'sau nihataḥ paraiḥ

निराशान्पाण्डवान्कृत्वा दृढं राजन्ससात्यकान् ।
पाञ्चालानां रथांश्चैव विनिहत्य सहस्रशः

nirāśānpāṇḍavānkṛtvā dṛḍhaṃ rājansasātyakān |
pāñcālānāṃ rathāṃścaiva vinihatya sahasraśaḥ

जित्वा शूरान्महेष्वासान्विद्राव्य च दिशोदश ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पाण्डवेन किरीटिना

jitvā śūrānmaheṣvāsānvidrāvya ca diśodaśa |
hato vaikartanaḥ karṇaḥ pāṇḍavena kirīṭinā

वैरस्य गत आनृण्यं दुर्गमस्य दुरात्मभिः ।
हत्वा कर्णं महाराज विशल्यः पाण्डवोऽभवत्

vairasya gata ānṛṇyaṃ durgamasya durātmabhiḥ |
hatvā karṇaṃ mahārāja viśalyaḥ pāṇḍavo'bhavat

शोषणं सागराणां वा पतनं वा विवस्वतः ।
विशीर्णत्वं यथा मेरोस्तथा कर्णस्य पातनम्

śoṣaṇaṃ sāgarāṇāṃ vā patanaṃ vā vivasvataḥ |
viśīrṇatvaṃ yathā merostathā karṇasya pātanam

योधाश्च बहवो राजन्हतास्तत्र जयैषिणः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः

yodhāśca bahavo rājanhatāstatra jayaiṣiṇaḥ |
rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ

रथौघाश्च नरौघाश्च हता राजन्सहस्रशः ।
वारणा निहतास्तत्र वाजिनश्च महाहवे

rathaughāśca naraughāśca hatā rājansahasraśaḥ |
vāraṇā nihatāstatra vājinaśca mahāhave

क्षत्रियाश्च महाराज सेनयोरुभयोर्हताः ।
परस्परं वै वीक्ष्यात्र परस्परकृतागसः

kṣatriyāśca mahārāja senayorubhayorhatāḥ |
parasparaṃ vai vīkṣyātra parasparakṛtāgasaḥ

किञ्चिच्छेषान्परान्कृत्वा तीर्त्वा पाण्डववाहिनीम् ।
पार्थवेलां समासाद्य हतो वैकर्तनो वृषा

kiñciccheṣānparānkṛtvā tīrtvā pāṇḍavavāhinīm |
pārthavelāṃ samāsādya hato vaikartano vṛṣā

जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृप ।
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे

jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ nṛpa |
tīrṇaṃ tatpāṇḍavai rājanyatpurā nāvabudhyase

प्रोच्यमानं महाराज बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महाभयम्

procyamānaṃ mahārāja bandhubhirhitabuddhibhiḥ |
tadidaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ tvāṃ mahābhayam

पुत्राणां राज्यकामेन त्वया राजन्हितैषिणा ।
चरितान्यहितान्येव तेषां ते फलमागतम्

putrāṇāṃ rājyakāmena tvayā rājanhitaiṣiṇā |
caritānyahitānyeva teṣāṃ te phalamāgatam

हतो दुःशासनो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन तु ।
प्रतिज्ञा भीमसेनेन निस्तीर्णा सा चमूमुखे

hato duḥśāsano rājanyathoktaṃ pāṇḍavena tu |
pratijñā bhīmasenena nistīrṇā sā camūmukhe

पीतं च क्षतजं तस्य धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
पाण्डवेन महाराज कर्म कृत्वा सुदुष्करम्*'

pītaṃ ca kṣatajaṃ tasya dhārtarāṣṭrasya saṃyuge |
pāṇḍavena mahārāja karma kṛtvā suduṣkaram*'

एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम् ।
विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः

etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
śokasyāntamapaśyanvai hataṃ matvā suyodhanam |
vihvalaḥ patito bhūmau naṣṭacetā iva dvipaḥ

तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे ।
आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम

tasminnipatite bhūmau vihvale rājasattame |
ārtanādo mahānāsītstrīṇāṃ bharatasattama

श शब्दः पृथिवीं कृत्स्नां पूरयामास सर्वशः

śa śabdaḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayāmāsa sarvaśaḥ

शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ।
रुरुदुर्दुःखशोकार्ता भृशमुद्विग्नचेतसः

śokārṇave mahāghore nimagnā bharatastriyaḥ |
rurudurduḥkhaśokārtā bhṛśamudvignacetasaḥ

राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ ।
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तः पुराणि च

rājānaṃ ca samāsādya gāndhārī bharatarṣabha |
niḥsaṃjñā patitā bhūmau sarvāṇyantaḥ purāṇi ca

ततस्ताः स़ञ्जयो राजन्समाश्वासयदातुराः ।
मुह्यामानाः सुबहुशो मुञ्चन्तीर्वारि नेत्रजम्

tatastāḥ sa़ñjayo rājansamāśvāsayadāturāḥ |
muhyāmānāḥ subahuśo muñcantīrvāri netrajam

समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः ।
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः

samāśvastāḥ striyastāstu vepamānā muhurmuhuḥ |
kadalya iva vātena dhūyamānāḥ samantataḥ

राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम्

rājānaṃ viduraścāpi prajñācakṣuṣamīśvaram |
āśvāsayāmāsa tadā siñcaṃstoyena kauravam

स लब्ध्वा सनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृपः ।
उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्णीं विशाम्पते

sa labdhvā sanakaiḥ saṃjñāṃ tāśca dṛṣṭvā striyo nṛpaḥ |
unmatta iva rājendra sthitastūṣṇīṃ viśāmpate

ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वस्य च पुनःपुनः ।
स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहुमेने च पाण्डवान्

tato dhyātvā ciraṃ kālaṃ niḥśvasya ca punaḥpunaḥ |
svānputrāngarhayāmāsa bahumene ca pāṇḍavān

गर्हयंश्चात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च ।
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः

garhayaṃścātmano buddhiṃ śakuneḥ saubalasya ca |
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ vepamāno muhurmuhuḥ

संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत सञ्जयम्

saṃstabhya ca mano bhūyo rājā dhairyasamanvitaḥ |
punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchata sañjayam

न त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं सञ्जय तन्मया

na tvayā kathitaṃ vākyaṃ śrutaṃ sañjaya tanmayā

कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् ।
जये निराशः पुत्रो मे सततं जयकामुकः ।
ब्रूहि सञ्जय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम्

kaccidduryodhanaḥ sūta na gato vai yamakṣayam |
jaye nirāśaḥ putro me satataṃ jayakāmukaḥ |
brūhi sañjaya tattvena punaruktāṃ kathāmimām

एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय ।
हतो वैकर्तनो राजन्सहपुत्रैर्महारथः ।
भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः

evamukto'bravītsūto rājānaṃ janamejaya |
hato vaikartano rājansahaputrairmahārathaḥ |
bhrātṛbhiśca maheṣvāsaiḥ sūtaputraistanutyajaiḥ

दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना ।
पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे

duḥśāsanaśca nihataḥ pāṇḍavena yaśasvinā |
pītaṃ ca rudhiraṃ kopādbhīmasenena saṃyuge

एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दह्यमानोऽब्रवीत्सूतं मुहूर्तं तिष्ठ सञ्जय ।
व्याकुलं मे मनस्तात मा तावत्किंचिदुच्यताम्

etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
dahyamāno'bravītsūtaṃ muhūrtaṃ tiṣṭha sañjaya |
vyākulaṃ me manastāta mā tāvatkiṃciducyatām

राजापि नाब्रवीत्किञ्चित्सञ्जयो विदुरस्तथा ।
तूष्णीम्भूतस्तदा सोऽथ बभूव जगतीपतिः

rājāpi nābravītkiñcitsañjayo vidurastathā |
tūṣṇīmbhūtastadā so'tha babhūva jagatīpatiḥ

[नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्

[nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet

ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन्

tato droṇe hate rājanduryodhanamukhā nṛpāḥ |
bhṛśamudvignamanaso droṇaputramupāgaman

ते द्रोणमनुशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः ।
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्

te droṇamanuśocantaḥ kaśmalābhihataujasaḥ |
paryupāsanta śokārtāstataḥ śāradvatīsutam

ते मुहूर्तं समाश्वस्य हेतुभिः शास्त्रसम्मितैः ।
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे

te muhūrtaṃ samāśvasya hetubhiḥ śāstrasammitaiḥ |
rātryāgame mahīpālāḥ svāni veśmāni bhejire

ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् ।
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं दुःखशोकसमन्विताः

te veśmasvapi kauravya pṛthvīśā nāpnuvansukham |
cintayantaḥ kṣayaṃ tīvraṃ duḥkhaśokasamanvitāḥ

विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः ।
दुःशासनश्च शकुनिः सौबलश्च महाबलः

viśeṣataḥ sūtaputro rājā caiva suyodhanaḥ |
duḥśāsanaśca śakuniḥ saubalaśca mahābalaḥ

उषितास्ते निशां तां तु दुर्योधननिवेशने ।
चिन्तयन्तः परिक्लेशान्पाण्डवानां महात्मनाम्

uṣitāste niśāṃ tāṃ tu duryodhananiveśane |
cintayantaḥ parikleśānpāṇḍavānāṃ mahātmanām

यत्तद्द्यूते परिक्लिष्टा कृष्णा चानायिता सभाम् ।
तत्स्मरन्तोऽनुशोचन्तो भृशमुद्विग्नचतेतसः

yattaddyūte parikliṣṭā kṛṣṇā cānāyitā sabhām |
tatsmaranto'nuśocanto bhṛśamudvignacatetasaḥ

तथा तु सञ्चिन्तयतां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् ।
दुःखेन क्षणदा राजञ्जगामाब्दशतोपमा

tathā tu sañcintayatāṃ tānkleśāndyūtakāritān |
duḥkhena kṣaṇadā rājañjagāmābdaśatopamā

ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा

tataḥ prabhāte vimale sthitā diṣṭasya śāsane |
cakrurāvaśyakaṃ sarve vidhidṛṣṭena karmaṇā

ते कृत्वाऽवश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत ।
योगमाज्ञापयामासुर्युद्वाय च विनिर्ययुः

te kṛtvā'vaśyakāryāṇi samāśvasya ca bhārata |
yogamājñāpayāmāsuryudvāya ca viniryayuḥ

कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः ।
पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः

karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā kṛtakautukamaṅgalāḥ |
pūjayitvā dvijaśreṣṭhāndadhipātraghṛtākṣataiḥ

गोभिरश्वैश्च निष्कैश्च वासोभिश्च महाधनैः ।
वन्द्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः

gobhiraśvaiśca niṣkaiśca vāsobhiśca mahādhanaiḥ |
vandyamānā jayāśīrbhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

तथैव पाण्डवा राजन्कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
शिबिरान्निर्ययुस्तूर्णं युद्वाय कृतनिश्चयाः

tathaiva pāṇḍavā rājankṛtapūrvāhṇikakriyāḥ |
śibirānniryayustūrṇaṃ yudvāya kṛtaniścayāḥ

ततः प्रववृते युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परजयैषिणाम्

tataḥ pravavṛte yudvaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca parasparajayaiṣiṇām

तयोर्द्वौ दिवसौ युद्वं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
कर्णे सेनापतौ राजन्बभूवाद्भुतदर्शनम्

tayordvau divasau yudvaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ |
karṇe senāpatau rājanbabhūvādbhutadarśanam

ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः

tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe vṛṣaḥ |
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ phalgunena nipātitaḥ

ततस्तु सञ्जयः सर्वं गत्वा नागपुरं द्रुतम् ।
आचष्ट धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले

tatastu sañjayaḥ sarvaṃ gatvā nāgapuraṃ drutam |
ācaṣṭa dhṛtarāṣṭrāya yadvṛttaṃ kurujāṅgale

आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं चापि महारथम् ।
आजगाम परामार्तिं वृद्वो राजाऽम्बिकासुतः

āpageyaṃ hataṃ śrutvā droṇaṃ cāpi mahāratham |
ājagāma parāmārtiṃ vṛdvo rājā'mbikāsutaḥ

स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् ।
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः

sa śrutvā nihataṃ karṇaṃ duryodhanahitaiṣiṇam |
kathaṃ dvijavara prāṇānadhārayata duḥkhitaḥ

यस्मिञ्जयाशां पुत्राणां सममन्यत पार्थिवः ।
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत्

yasmiñjayāśāṃ putrāṇāṃ samamanyata pārthivaḥ |
tasminhate sa kauravyaḥ kathaṃ prāṇānadhārayat

दुर्मरं तदहं मन्ये नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः

durmaraṃ tadahaṃ manye nṛṇāṃ kṛcchre'pi vartatām |
yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā nātyajajjīvitaṃ nṛpaḥ

तथा शान्तनवं वृद्वं ब्रह्मन्बाह्लीकमेव च ।
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च

tathā śāntanavaṃ vṛdvaṃ brahmanbāhlīkameva ca |
droṇaṃ ca somadattaṃ ca bhūriśravasameva ca

तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रान्पौत्रांश्च पातितान् ।
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज

tathaiva cānyānsuhṛdaḥ putrānpautrāṃśca pātitān |
śrutvā yannājahātprāṇāṃstanmanye duṣkaraṃ dvija

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्

etanme sarvamācakṣva vistareṇa mahāmune |
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat

हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा ।
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे

hate karṇe mahārāja niśi gāvalgaṇistadā |
dīno yayau nāgapuramaśvairvātasamairjave

स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नचेतनः ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्

sa hāstinapuraṃ gatvā bhṛśamudvignacetanaḥ |
jagāma dhṛtarāṣṭrasya kṣayaṃ prakṣīṇabāndhavam

स तमुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् ।
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह

sa tamudvīkṣya rājānaṃ kaśmalābhihataujasam |
vavande prāñjalirbhūtvā mūrdhnā pādau nṛpasya ha

सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे

sampūjya ca yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim |
hā kaṣṭamiti coktvā sa tato vacanamādade

सञ्जयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् ।
स्वदोषैरापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यति

sañjayo'haṃ kṣitipate kaccidāste sukhaṃ bhavān |
svadoṣairāpadaṃ prāpya kaccinnādya vimuhyati

हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः ।
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्

hitānyuktāni viduradroṇagāṅgeyakeśavaiḥ |
agṛhītānyanusmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām

रामनारदकण्वाद्यैर्हितमुक्तं सभातले ।
न गृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्

rāmanāradakaṇvādyairhitamuktaṃ sabhātale |
na gṛhītamanusmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām

सुहृदस्त्वद्विते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः ।
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्

suhṛdastvadvite yuktānbhīṣmadroṇamukhānparaiḥ |
nihatānyudhi saṃsmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām

तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताजलिम् ।
सुदीर्घमथ निःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्

tamevaṃvādinaṃ rājā sūtaputraṃ kṛtājalim |
sudīrghamatha niḥśvasya duḥkhārta idamabravīt

आपगेये हते शूरे दिव्यास्त्रवति सञ्जय ।
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः

āpageye hate śūre divyāstravati sañjaya |
droṇe ca parameṣvāse bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ

यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव तु ।
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसम्भवः

yo rathānāṃ sahasrāṇi daṃśitānāṃ daśaiva tu |
ahanyahani tejasvī nijaghne vasusambhavaḥ

तं हतं यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना ।
पाण्डवेयाभिगुप्तेन श्रुत्वा मे व्यथितं मनः

taṃ hataṃ yajñasenasya putreṇeha śikhaṇḍinā |
pāṇḍaveyābhiguptena śrutvā me vyathitaṃ manaḥ

भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महाहवे ।
साक्षाद्रामणे यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः

bhārgavaḥ pradadau yasmai paramāstraṃ mahāhave |
sākṣādrāmaṇe yo bālye dhanurveda upākṛtaḥ

यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महारथाः ।
महारथत्वं सम्प्राप्तास्तथाऽन्ये वसुधाधिपाः

yasya prasādātkaunteyā rājaputrā mahārathāḥ |
mahārathatvaṃ samprāptāstathā'nye vasudhādhipāḥ

तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
सत्यसन्धं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः

taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃyuge |
satyasandhaṃ maheṣvāsaṃ bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ

ययोर्लोके पुमानस्त्रे न समोऽस्ति चतुर्विधे ।
तौ द्रोणभीष्मौ श्रुत्वा तु हतौ मे व्यथितं मनः

yayorloke pumānastre na samo'sti caturvidhe |
tau droṇabhīṣmau śrutvā tu hatau me vyathitaṃ manaḥ

त्रैलोक्ये यस्य चास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः ।
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः

trailokye yasya cāstreṣu na pumānvidyate samaḥ |
taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā kimakurvata māmakāḥ

संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम्

saṃśaptakānāṃ ca bale pāṇḍavena mahātmanā |
dhanañjayena vikramya gamite yamasādanam

नारायणास्त्रे च हते द्रोणपुत्रस्य धीमतः ।
विप्रद्रुतानहं मन्येनिमग्नाञ्शोकसागरे ।

nārāyaṇāstre ca hate droṇaputrasya dhīmataḥ |
vipradrutānahaṃ manyenimagnāñśokasāgare |

प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ॥
दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः ।

plavamānānhate droṇe sannanaukānivārṇave ||
duryodhanasya karṇasya bhojasya kṛtavarmaṇaḥ |

मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च ॥
मत्पुत्रस्य च शेषस्य तथाऽन्येषां च सञ्जय ।

madrarājasya śalyasya drauṇeścaiva kṛpasya ca ||
matputrasya ca śeṣasya tathā'nyeṣāṃ ca sañjaya |

विप्रद्रुतेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ॥
एतत्सर्वं यथावृत्तं तथा गावल्गणे मम ।

vipradruteṣvanīkeṣu mukhavarṇo'bhavatkatham ||
etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ tathā gāvalgaṇe mama |

आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च विक्रमम्

ācakṣva pāṇḍaveyānāṃ māmakānāṃ ca vikramam

तवापराधाद्यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष ।
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः

tavāparādhādyadvṛttaṃ kauraveyeṣu māriṣa |
tacchrutvā mā vyathāṃ kārṣīrdiṣṭe na vyathate budhaḥ

यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति ।
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्यथते बुधः

yasmādabhāvī bhāvī vā bhavedartho naraṃ prati |
aprāptau tasya vā prāptau na kaścidyathate budhaḥ

न व्यथाऽभ्यधिका काचिद्विद्यते मम सञ्जय ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्य यथेच्छकम्

na vyathā'bhyadhikā kācidvidyate mama sañjaya |
diṣṭametatpurā manye kathayasya yathecchakam

हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः ।
बभूवुरस्वस्थमुखा विषण्णा गतचेतसः

hate droṇe maheṣvāse tava putrā mahārathāḥ |
babhūvurasvasthamukhā viṣaṇṇā gatacetasaḥ

अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशाम्पते ।
अवेक्षमाणाः शोकार्ता नाभ्यभाषन्परस्परम्

avāṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ sarva eva viśāmpate |
avekṣamāṇāḥ śokārtā nābhyabhāṣanparasparam

तान्दृष्ट्वा व्यथिताकारान्सैन्यानि तव भारत ।
ऊर्ध्वमेव निरैक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः

tāndṛṣṭvā vyathitākārānsainyāni tava bhārata |
ūrdhvameva niraikṣanta duḥkhatrastānyanekaśaḥ

शस्त्राण्येषां तु राजेन्द्र शोणिताक्तानि सर्वशः ।
प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्ट्वा द्रोणं हतं युधि

śastrāṇyeṣāṃ tu rājendra śoṇitāktāni sarvaśaḥ |
prābhraśyanta karāgrebhyo dṛṣṭvā droṇaṃ hataṃ yudhi

तानि बद्वान्यरिष्टानि लम्बमानानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि

tāni badvānyariṣṭāni lambamānāni bhārata |
adṛśyanta mahārāja nakṣatrāṇi yathā divi

तथा तु स्तिमितं दृष्ट्वा गतसत्वमवस्थितम् ।
बलं तव महाराज राजा दुर्योधनोऽब्रवीत्

tathā tu stimitaṃ dṛṣṭvā gatasatvamavasthitam |
balaṃ tava mahārāja rājā duryodhano'bravīt

भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि ।
पाण्डवेयाः समाहूता युद्वं चेदं प्रवर्तितम्

bhavatāṃ bāhuvīryaṃ hi samāśritya mayā yudhi |
pāṇḍaveyāḥ samāhūtā yudvaṃ cedaṃ pravartitam

तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते ।
युध्यमानाश्च समरे योधा वध्यन्ति सर्वशः

tadidaṃ nihate droṇe viṣaṇṇamiva lakṣyate |
yudhyamānāśca samare yodhā vadhyanti sarvaśaḥ

जयो वाऽपि वधो वाऽपि युध्यमानस्य संयुगे ।
भवेत्किमत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतोमुखाः

jayo vā'pi vadho vā'pi yudhyamānasya saṃyuge |
bhavetkimatra citraṃ vai yudhyadhvaṃ sarvatomukhāḥ

पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि ।
प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम्

paśyadhvaṃ ca mahātmānaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ yudhi |
pracarantaṃ maheṣvāsaṃ divyairastrairmahābalam

यस्य वै युधि सन्त्रासात्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
निवर्तते सदा मन्दः सिंहात्क्षुद्रमृगो यथा

yasya vai yudhi santrāsātkuntīputro dhanañjayaḥ |
nivartate sadā mandaḥ siṃhātkṣudramṛgo yathā

येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशितः

yena nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ |
mānuṣeṇaiva yuddhena tāmavasthāṃ praveśitaḥ

येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः ।
अमोघया रणे शक्त्या निहतो भैरवं नदन्

yena divyāstravicchūro māyāvī sa ghaṭotkacaḥ |
amoghayā raṇe śaktyā nihato bhairavaṃ nadan

तस्य दुर्वारवीर्यस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
बाह्वोर्द्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे

tasya durvāravīryasya satyasandhasya dhīmataḥ |
bāhvordraviṇamakṣayyamadya drakṣyatha saṃyuge

द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चोभयोः ।
पश्यन्तु पाण्डुपुत्रास्ते विष्णुवासवयोरिव

droṇaputrasya vikrāntaṃ rādheyasyaiva cobhayoḥ |
paśyantu pāṇḍuputrāste viṣṇuvāsavayoriva

सर्व एव भवन्तश्च शक्ताः प्रत्येकशोऽपि वा ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किसु संहताः ।
वीर्यवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम्

sarva eva bhavantaśca śaktāḥ pratyekaśo'pi vā |
pāṇḍuputrānraṇe hantuṃ sasainyānkisu saṃhatāḥ |
vīryavantaḥ kṛtāstrāśca drakṣyathādya parasparam

एवमुक्त्वा ततः कर्णं चक्रे सेनापतिं तदा ।
तव पुत्रो महावीर्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ

evamuktvā tataḥ karṇaṃ cakre senāpatiṃ tadā |
tava putro mahāvīryo bhrātṛbhiḥ sahito'nagha

सैनापत्यमथावाप्य कर्णो राजन्महारथः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः प्रायुध्यत रणोत्कटः

saināpatyamathāvāpya karṇo rājanmahārathaḥ |
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ prāyudhyata raṇotkaṭaḥ

ससृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च मारिष ।
केकयानां विदेहानां चकार कदनं महत्

sasṛñjayānāṃ sarveṣāṃ pāñcālānāṃ ca māriṣa |
kekayānāṃ videhānāṃ cakāra kadanaṃ mahat

तस्येषुधाराः शतशः प्रादुरासञ्छरासनात् ।
अग्रे पुङ्खेषु संसक्ता यथा भ्रमरपङ्क्तयः

tasyeṣudhārāḥ śataśaḥ prādurāsañcharāsanāt |
agre puṅkheṣu saṃsaktā yathā bhramarapaṅktayaḥ

स पीडयित्वा पाञ्चालान्पाण्डवांश्च तरस्विनः ।
हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातितः

sa pīḍayitvā pāñcālānpāṇḍavāṃśca tarasvinaḥ |
hatvā sahasraśo yodhānarjunena nipātitaḥ