अध्याय 82: युधिष्ठिर का प्रातःकर्म और श्रीकृष्ण का आगमन

तयोः संवदतोरेव कृष्णदारुकयोस्तथा ।
साऽत्यगाद्रजनी राजन्नथ राजा स्म बोध्यते

tayoḥ saṃvadatoreva kṛṣṇadārukayostathā |
sā'tyagādrajanī rājannatha rājā sma bodhyate

पठन्ति पाणिध्वनिका मागधाः स्तवगायकाः ।
वैतालिकाश्च सूताश्च तुष्टुवुः पुरुषर्षभम्

paṭhanti pāṇidhvanikā māgadhāḥ stavagāyakāḥ |
vaitālikāśca sūtāśca tuṣṭuvuḥ puruṣarṣabham

नर्तकाश्चाप्यनृत्यन्त जगुर्गीतानि गायकाः ।
कुरुवंशस्तवार्थानि मधुरं रक्तकण्ठिनः

nartakāścāpyanṛtyanta jagurgītāni gāyakāḥ |
kuruvaṃśastavārthāni madhuraṃ raktakaṇṭhinaḥ

मृदङ्गा झर्झरा भेर्यः पणवानकगोमुखाः ।
आडम्बराश्च शङ्खाश्च दुन्दुभ्यश्च महास्वनाः

mṛdaṅgā jharjharā bheryaḥ paṇavānakagomukhāḥ |
āḍambarāśca śaṅkhāśca dundubhyaśca mahāsvanāḥ

एवमेतानि सर्वाणि तथान्यान्यपि भारत ।
वादयन्ति स्म संहृष्टाः कुशलाः साधुशिक्षिताः

evametāni sarvāṇi tathānyānyapi bhārata |
vādayanti sma saṃhṛṣṭāḥ kuśalāḥ sādhuśikṣitāḥ

स मेघसमनिर्घोषो महाञ्शब्दोऽस्पृशद्दिवम् ।
पार्थिवप्रवरं सुप्तं युधिष्ठिरमबोधयत्

sa meghasamanirghoṣo mahāñśabdo'spṛśaddivam |
pārthivapravaraṃ suptaṃ yudhiṣṭhiramabodhayat

प्रतिबुद्धः सुखं सुप्तो महार्हे शयनोत्तमे ।
उत्थायावश्यकार्यार्थं ययौ स्नानगृहं नृपः

pratibuddhaḥ sukhaṃ supto mahārhe śayanottame |
utthāyāvaśyakāryārthaṃ yayau snānagṛhaṃ nṛpaḥ

ततः शुक्लाम्बराः स्नातास्तरुणाः शतमष्ट च ।
स्नापकाः काञ्चनैः कुम्भैः पूर्णैः समुपतस्थिरे

tataḥ śuklāmbarāḥ snātāstaruṇāḥ śatamaṣṭa ca |
snāpakāḥ kāñcanaiḥ kumbhaiḥ pūrṇaiḥ samupatasthire

भद्रासने सूपविष्टः परिधायाम्बरं लघु ।
सस्नौ चन्दनसंयुक्तैः पानीयैरभिमन्त्रितैः

bhadrāsane sūpaviṣṭaḥ paridhāyāmbaraṃ laghu |
sasnau candanasaṃyuktaiḥ pānīyairabhimantritaiḥ

उत्सादितः कषायेण बलवद्भिः सुशिक्षितैः ।
आप्लुतः साधिवासेन जलेन ससुगन्धिना

utsāditaḥ kaṣāyeṇa balavadbhiḥ suśikṣitaiḥ |
āplutaḥ sādhivāsena jalena sasugandhinā

राजहंसनिभं प्राप्य उष्णीषं शिथिलार्पितम् ।
जलक्षयनिमित्तं वै वेष्टयामास मूर्धनि

rājahaṃsanibhaṃ prāpya uṣṇīṣaṃ śithilārpitam |
jalakṣayanimittaṃ vai veṣṭayāmāsa mūrdhani

हरिणा चन्दनेनाङ्गमुपलिप्य महाभुजः ।
स्रग्वी चाक्लिष्टवसनः प्राङ्मुखः प्राञ्जलिः स्थितः

hariṇā candanenāṅgamupalipya mahābhujaḥ |
sragvī cākliṣṭavasanaḥ prāṅmukhaḥ prāñjaliḥ sthitaḥ

कृत्वेन्द्रियाणामैकाग्र्यं मनसश्च महामनाः ।
जजाप जप्यं कौन्तेयः सतां मार्गमनुष्ठितः ।
तत्राग्निशरणं दीप्तं प्रविवेश विनीतवत्

kṛtvendriyāṇāmaikāgryaṃ manasaśca mahāmanāḥ |
jajāpa japyaṃ kaunteyaḥ satāṃ mārgamanuṣṭhitaḥ |
tatrāgniśaraṇaṃ dīptaṃ praviveśa vinītavat

समिद्भिः स पवित्राभिरग्निमाहुतिभिस्तथा ।
मन्त्रपूताभिरर्चित्वा निश्चक्राम गृहात्ततः

samidbhiḥ sa pavitrābhiragnimāhutibhistathā |
mantrapūtābhirarcitvā niścakrāma gṛhāttataḥ

द्वितीयां पुरुषव्याघ्रः कक्ष्यां निर्गम्य पार्थिवः ।
ततो वेदविदो वृद्धानपश्यद्ब्राह्मणर्षभान्

dvitīyāṃ puruṣavyāghraḥ kakṣyāṃ nirgamya pārthivaḥ |
tato vedavido vṛddhānapaśyadbrāhmaṇarṣabhān

दान्तान्वेदव्रतस्नातान्स्नातानवभृथेषु च ।
सहस्रानुचरान्सौरान्सहस्रं चाष्ट चापरान्

dāntānvedavratasnātānsnātānavabhṛtheṣu ca |
sahasrānucarānsaurānsahasraṃ cāṣṭa cāparān

अक्षतैः सुमनोभिश्च वाचयित्वा महाभुजः ।
तान्द्विजान्मधुसर्पिर्भ्यां फलैः श्रेष्ठैः सुमङ्गलैः

akṣataiḥ sumanobhiśca vācayitvā mahābhujaḥ |
tāndvijānmadhusarpirbhyāṃ phalaiḥ śreṣṭhaiḥ sumaṅgalaiḥ

प्रादात्काञ्चनमेकैकं निष्कं विप्राय पाण्डवः ।
अलङ्कृतं चाश्वशतं वासांसीष्टाश्च दक्षिणाः

prādātkāñcanamekaikaṃ niṣkaṃ viprāya pāṇḍavaḥ |
alaṅkṛtaṃ cāśvaśataṃ vāsāṃsīṣṭāśca dakṣiṇāḥ

तथा गाः कपिला दोग्ध्रीः सवत्साः पाण्डुनन्दनः ।
हेमशृङ्गा रौप्यखुरा दत्त्वा तेभ्यः प्रदक्षिणम्

tathā gāḥ kapilā dogdhrīḥ savatsāḥ pāṇḍunandanaḥ |
hemaśṛṅgā raupyakhurā dattvā tebhyaḥ pradakṣiṇam

स्वस्तिकान्वर्धमानांश्च नन्द्यावर्तांश्च काञ्चनान् ।
माल्यं च जलकुम्भांश्च ज्वलितं च हुताशनम्

svastikānvardhamānāṃśca nandyāvartāṃśca kāñcanān |
mālyaṃ ca jalakumbhāṃśca jvalitaṃ ca hutāśanam

पूर्णान्यक्षतपात्राणि रुचकं रोचनास्तथा ।
स्वलङ्कृताः शुभाः कन्या दधिसर्पिर्मधूदकम्

pūrṇānyakṣatapātrāṇi rucakaṃ rocanāstathā |
svalaṅkṛtāḥ śubhāḥ kanyā dadhisarpirmadhūdakam

मङ्गल्यान्पक्षिणश्चैव यच्चान्यदपि पूजितम् ।
दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च कौन्तेयो बाह्यां कक्ष्यां ततोऽगमत्

maṅgalyānpakṣiṇaścaiva yaccānyadapi pūjitam |
dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca kaunteyo bāhyāṃ kakṣyāṃ tato'gamat

ततस्तस्यां नहाबाहोस्तिष्ठतः परिचारकाः ।
सौवर्णं सर्वतोभद्रं मुक्तावैदूर्यमण्डितम्

tatastasyāṃ nahābāhostiṣṭhataḥ paricārakāḥ |
sauvarṇaṃ sarvatobhadraṃ muktāvaidūryamaṇḍitam

परार्ध्यास्तरणास्तीर्णं सोत्तरच्छदमृद्धिमत् ।
विश्वकर्मकृतं दिव्यमुपजह्रुर्वरासनम्

parārdhyāstaraṇāstīrṇaṃ sottaracchadamṛddhimat |
viśvakarmakṛtaṃ divyamupajahrurvarāsanam

तत्र तस्योपविष्टस्य भूषणानि महात्मनः ।
उपाजह्रुर्महार्हाणि प्रेप्याः शुभ्राणि सर्वशः

tatra tasyopaviṣṭasya bhūṣaṇāni mahātmanaḥ |
upājahrurmahārhāṇi prepyāḥ śubhrāṇi sarvaśaḥ

युक्ताभरणवेषस्य कौन्तेयस्य महात्मनः ।
रूपमासीन्महाराज द्विषतां शोकवर्धनम्

yuktābharaṇaveṣasya kaunteyasya mahātmanaḥ |
rūpamāsīnmahārāja dviṣatāṃ śokavardhanam

चामरैश्चन्द्ररश्म्याभैर्हेमदण्डैः सुशोभनैः ।
दोधूयमानैः शुशुभे विद्युद्भिरिव तोयदः

cāmaraiścandraraśmyābhairhemadaṇḍaiḥ suśobhanaiḥ |
dodhūyamānaiḥ śuśubhe vidyudbhiriva toyadaḥ

संस्तूयमानः सूत्रैश्च वन्द्यमानश्च वन्दिभिः ।
उपगीयमानो गन्धर्वैरास्ते स्म कुरुनन्दनः

saṃstūyamānaḥ sūtraiśca vandyamānaśca vandibhiḥ |
upagīyamāno gandharvairāste sma kurunandanaḥ

ततो मुहूर्तमासीच्च वन्दिनां निनदो महान् ।
रथानां नेमिघोषश्च खुरघोषश्च वाजिनाम्

tato muhūrtamāsīcca vandināṃ ninado mahān |
rathānāṃ nemighoṣaśca khuraghoṣaśca vājinām

हादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च ।
नराणां पदशब्दैश्च कम्पतीव स्म मेदिनी

hādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca |
narāṇāṃ padaśabdaiśca kampatīva sma medinī

ततः शुद्धान्तमासाद्य जानुभ्यां भूतले स्थितः ।
शिरसा वन्दनीयं तमभिवाद्य जनेश्वरम्

tataḥ śuddhāntamāsādya jānubhyāṃ bhūtale sthitaḥ |
śirasā vandanīyaṃ tamabhivādya janeśvaram

कुण्डली बद्धनिस्त्रिंशः सन्नद्धकवचो युवा ।
अभिप्रणम्य शिरसा द्वास्थो धर्मात्मजाय वै

kuṇḍalī baddhanistriṃśaḥ sannaddhakavaco yuvā |
abhipraṇamya śirasā dvāstho dharmātmajāya vai

न्यवेदयद्धृषीकेशमुपयान्तं महात्मने ।
सोऽब्रवीत्पुरुषव्याघ्रः स्वागतेनैव माधवः

nyavedayaddhṛṣīkeśamupayāntaṃ mahātmane |
so'bravītpuruṣavyāghraḥ svāgatenaiva mādhavaḥ

प्रवेश्यतां समीपं मे किमर्थं प्रविलम्बसे ।
आसनं च मधुघ्नाय दीयतां परमार्चितम् ।
ततः प्रवेश्य वार्ष्णेयमुपवेश्य वरासने

praveśyatāṃ samīpaṃ me kimarthaṃ pravilambase |
āsanaṃ ca madhughnāya dīyatāṃ paramārcitam |
tataḥ praveśya vārṣṇeyamupaveśya varāsane

सत्कृत्य सत्कृतस्तेन पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

satkṛtya satkṛtastena paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ