अध्याय 80: स्वप्न में अर्जुन और श्रीकृष्ण महादेव के पास

धार्तराष्ट्रस्य तं मन्त्रं स्मरन्नेव धनञ्जयः ।
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्मुमोहाचिन्त्यविक्रमः

dhārtarāṣṭrasya taṃ mantraṃ smaranneva dhanañjayaḥ |
pratijñāmātmano rakṣanmumohācintyavikramaḥ

तं तु शोकेन सन्तप्तं स्वप्ने कपिवरध्वजम् ।
आससाद महातेजा ध्यायन्तं गरुडध्वजः

taṃ tu śokena santaptaṃ svapne kapivaradhvajam |
āsasāda mahātejā dhyāyantaṃ garuḍadhvajaḥ

प्रत्युत्थानं च कृष्णस्य सर्वावस्थासु फल्गुनः ।
न लोपयति धर्मात्मा भक्त्या प्रेम्णा च सर्वदा

pratyutthānaṃ ca kṛṣṇasya sarvāvasthāsu phalgunaḥ |
na lopayati dharmātmā bhaktyā premṇā ca sarvadā

प्रत्युत्थाय च गोविन्दं स्वं तस्मै चासनं ददौ ।
न चासने स्वयं बुद्धिं बीभत्सुर्व्यदधात्तदा

pratyutthāya ca govindaṃ svaṃ tasmai cāsanaṃ dadau |
na cāsane svayaṃ buddhiṃ bībhatsurvyadadhāttadā

ततः कृष्णो महातेजा जानँल्लोकस्य निश्चयम् ।
कुन्तीपुत्रमिदं वाक्यमासीनः स्थितमब्रवीत्

tataḥ kṛṣṇo mahātejā jānam̐llokasya niścayam |
kuntīputramidaṃ vākyamāsīnaḥ sthitamabravīt

मा विषादे मनः पार्थ कृथाः कालो हि दुर्जयः ।
कालः सर्वाणि भूतानि नियच्छति भवाभवे

mā viṣāde manaḥ pārtha kṛthāḥ kālo hi durjayaḥ |
kālaḥ sarvāṇi bhūtāni niyacchati bhavābhave

किमर्थं च विषादस्ते तद्ब्रूहि द्विपदां वर ।
न शोच्यं विदुषां श्रेष्ठ शोकः कार्यविनाशनः

kimarthaṃ ca viṣādaste tadbrūhi dvipadāṃ vara |
na śocyaṃ viduṣāṃ śreṣṭha śokaḥ kāryavināśanaḥ

यत्तु कार्यं भवेत्कार्यं कर्मणा तत्समाचर ।
हीनचेष्टस्य यः शोकः स हि शत्रुर्धनञ्जय

yattu kāryaṃ bhavetkāryaṃ karmaṇā tatsamācara |
hīnaceṣṭasya yaḥ śokaḥ sa hi śatrurdhanañjaya

शोचन्नन्दयते शत्रून्कर्शयत्यपि बान्धवान् ।
क्षीयते च नरस्तस्मान्न त्वं शोचितुमर्हसि

śocannandayate śatrūnkarśayatyapi bāndhavān |
kṣīyate ca narastasmānna tvaṃ śocitumarhasi

इत्युक्तो वासुदेवेन बीभत्सुरपराजितः ।
आबभाषे तदा विद्वानिदं वचनमर्थवत्

ityukto vāsudevena bībhatsuraparājitaḥ |
ābabhāṣe tadā vidvānidaṃ vacanamarthavat

मया प्रतिज्ञा महती जयद्रथवधे कृता ।
श्वोऽस्मि हन्ता दुरात्मानं पुत्रघ्नमिति केशव

mayā pratijñā mahatī jayadrathavadhe kṛtā |
śvo'smi hantā durātmānaṃ putraghnamiti keśava

मत्प्रतिज्ञाविघातार्थं धार्तराष्ट्रैः किलाच्युत ।
पृष्ठतः सैन्धवः कार्यः सर्वैर्गुप्तो महारथैः

matpratijñāvighātārthaṃ dhārtarāṣṭraiḥ kilācyuta |
pṛṣṭhataḥ saindhavaḥ kāryaḥ sarvairgupto mahārathaiḥ

दश चैका च ताः कृष्ण अक्षौहिण्यः सुदुर्जयाः ।
हतावशेषास्तत्रेमा हन्त माधव सङ्ख्यया

daśa caikā ca tāḥ kṛṣṇa akṣauhiṇyaḥ sudurjayāḥ |
hatāvaśeṣāstatremā hanta mādhava saṅkhyayā

ताभिः परिवृतः सङ्ख्ये सर्वैश्चैव महारथैः ।
कथं शक्येत सन्द्रष्टुं दुरात्मा कृष्ण सैन्धवः

tābhiḥ parivṛtaḥ saṅkhye sarvaiścaiva mahārathaiḥ |
kathaṃ śakyeta sandraṣṭuṃ durātmā kṛṣṇa saindhavaḥ

प्रतिज्ञापारणं चापि न भविष्यति केशव ।
प्रतिज्ञायां च हीनायां कथं जीवति मद्विधः

pratijñāpāraṇaṃ cāpi na bhaviṣyati keśava |
pratijñāyāṃ ca hīnāyāṃ kathaṃ jīvati madvidhaḥ

दुःखापायस्य मे वीर विकाङ्क्षा परिवर्तते ।
द्रुतं च याति सविता तत एतद्ब्रवीम्यहम्

duḥkhāpāyasya me vīra vikāṅkṣā parivartate |
drutaṃ ca yāti savitā tata etadbravīmyaham

शोकस्थानं तु तच्छ्रुत्वा पार्थस्य द्विजकेतनः ।
संस्पृश्याम्भस्ततः कृष्णः प्राङ्मुखः समवस्थितः

śokasthānaṃ tu tacchrutvā pārthasya dvijaketanaḥ |
saṃspṛśyāmbhastataḥ kṛṣṇaḥ prāṅmukhaḥ samavasthitaḥ

इदं वाक्यं महातेजा बभाषे पुष्करेक्षणः ।
हितार्थं पाण्डुपुत्रस्य सैन्धवस्य वधे कृती

idaṃ vākyaṃ mahātejā babhāṣe puṣkarekṣaṇaḥ |
hitārthaṃ pāṇḍuputrasya saindhavasya vadhe kṛtī

पार्थ पाशुपतं नाम परमास्त्रं सनातनम् ।
येन सर्वान्मृधे देत्याञ्जघ्ने देवो महेश्वरः

pārtha pāśupataṃ nāma paramāstraṃ sanātanam |
yena sarvānmṛdhe detyāñjaghne devo maheśvaraḥ

यदि तद्विदितं तेऽद्य श्वो हन्ताऽसि जयद्रथम् ।
अथ ज्ञातं प्रपद्यस्य मनसा वृषभध्वजम्

yadi tadviditaṃ te'dya śvo hantā'si jayadratham |
atha jñātaṃ prapadyasya manasā vṛṣabhadhvajam

तं देवं मनसा ध्यात्वा जोषमास्स्व धनञ्जय ।
ततस्तस्य प्रसादात्त्वं भक्त्या प्राप्स्यसि तन्महत्

taṃ devaṃ manasā dhyātvā joṣamāssva dhanañjaya |
tatastasya prasādāttvaṃ bhaktyā prāpsyasi tanmahat

ततः कृष्णवचः श्रुत्वा संस्पृश्याम्भो धनञ्जयः ।
भूमावासीन एकाग्रो जगाम मनसा भवम्

tataḥ kṛṣṇavacaḥ śrutvā saṃspṛśyāmbho dhanañjayaḥ |
bhūmāvāsīna ekāgro jagāma manasā bhavam

ततः प्रणिहितो ब्राह्मे मुहूर्ते शुभलक्षणे ।
आत्मानमर्जुनोऽपश्यद्गने सहकेशवम्

tataḥ praṇihito brāhme muhūrte śubhalakṣaṇe |
ātmānamarjuno'paśyadgane sahakeśavam

पुण्यं हिमवतः पादं मणिमन्तं च पर्वतम् ।
ज्योतिर्भिश्च समाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्

puṇyaṃ himavataḥ pādaṃ maṇimantaṃ ca parvatam |
jyotirbhiśca samākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam

वायुवेगगतिः पार्थः खं भेजे सहकेशवः ।
केशवेन गृहीतः स दक्षिणे विभुना भुजे

vāyuvegagatiḥ pārthaḥ khaṃ bheje sahakeśavaḥ |
keśavena gṛhītaḥ sa dakṣiṇe vibhunā bhuje

प्रेक्षमाणो बहून्भावाञ्जगामाद्भुतदर्शनान् ।
उदीच्यां दिशि धर्मात्मा सोपश्यच्छ्वेतपर्वतम्

prekṣamāṇo bahūnbhāvāñjagāmādbhutadarśanān |
udīcyāṃ diśi dharmātmā sopaśyacchvetaparvatam

कुबेरस्य विराहे च नलिनीं पद्मभूषिताम् ।
सरिच्छ्रेष्ठां च तां गङ्गां वीक्षमाणो बहूदकाम्

kuberasya virāhe ca nalinīṃ padmabhūṣitām |
saricchreṣṭhāṃ ca tāṃ gaṅgāṃ vīkṣamāṇo bahūdakām

सदा पुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतां स्फटिकोपलाम् ।
सिंहव्याघ्रसमाकीर्णां नानामृगसमाकुलाम्

sadā puṣpaphalairvṛkṣairupetāṃ sphaṭikopalām |
siṃhavyāghrasamākīrṇāṃ nānāmṛgasamākulām

पुण्याश्रमवतीं रम्यां मनोज्ञाण्डजसेविताम् ।
मन्दरस्य प्रदेशांश्च किन्नरोद्गीतनादितान्

puṇyāśramavatīṃ ramyāṃ manojñāṇḍajasevitām |
mandarasya pradeśāṃśca kinnarodgītanāditān

हेमरूप्यमयैः शृङ्गैर्नानौषधिविदीपितान् ।
तथा मन्दारवृक्षैश्च पुष्पितैरुपशोभितान् ।

hemarūpyamayaiḥ śṛṅgairnānauṣadhividīpitān |
tathā mandāravṛkṣaiśca puṣpitairupaśobhitān |

स्निग्धाञ्जनचयाकारं सम्प्राप्तः कालपर्वतम् ।
ब्रह्मतुङ्गं नदीश्चान्यास्तथा जनपदानपि

snigdhāñjanacayākāraṃ samprāptaḥ kālaparvatam |
brahmatuṅgaṃ nadīścānyāstathā janapadānapi

स तुङ्गं शतशृङ्गं च शर्यातिवनमेव च ।
पुण्यमश्वशिरस्थानं स्थानमाथर्वणस्य च

sa tuṅgaṃ śataśṛṅgaṃ ca śaryātivanameva ca |
puṇyamaśvaśirasthānaṃ sthānamātharvaṇasya ca

वृषदंशं च शैलेन्द्रं महामन्दरमेव च ।
अप्सरोभिः समाकीर्णं किन्नरैश्चोपशोभितम्

vṛṣadaṃśaṃ ca śailendraṃ mahāmandarameva ca |
apsarobhiḥ samākīrṇaṃ kinnaraiścopaśobhitam

तस्मिञ्शैले व्रजन्पार्थः सकृष्णः समवैक्षत ।
शुभैः प्रस्रवणैर्जुष्टां हेमधातुविभूषिताम्

tasmiñśaile vrajanpārthaḥ sakṛṣṇaḥ samavaikṣata |
śubhaiḥ prasravaṇairjuṣṭāṃ hemadhātuvibhūṣitām

चन्द्ररश्मिप्रकाशाङ्गीं पृथिवीं पुरमालिनीम् ।
समुद्रांश्चाद्भुताकारानपश्यद्बहुलाकरान्

candraraśmiprakāśāṅgīṃ pṛthivīṃ puramālinīm |
samudrāṃścādbhutākārānapaśyadbahulākarān

वियद्द्यां पृथिवीं चैव तथा विष्णुपदं व्रजन् ।
विस्मितः सह कृष्णेन क्षिप्तो बाण इवाभ्यगात्

viyaddyāṃ pṛthivīṃ caiva tathā viṣṇupadaṃ vrajan |
vismitaḥ saha kṛṣṇena kṣipto bāṇa ivābhyagāt

ग्रहनक्षत्रसोमानां सूर्याग्न्योश्च समत्विषम् ।
अपश्यत तदा पार्थो ज्वलन्तमिव पर्वतम्

grahanakṣatrasomānāṃ sūryāgnyośca samatviṣam |
apaśyata tadā pārtho jvalantamiva parvatam

समासाद्य तु तं शैलं शैलाग्रे समवस्थितम् ।
तपोनित्यं महात्मानमपश्यद्वॄषभध्वजम् ।

samāsādya tu taṃ śailaṃ śailāgre samavasthitam |
taponityaṃ mahātmānamapaśyadvṝṣabhadhvajam |

सहस्रमिव सूर्याणां दीप्यमानं स्वतेजसा ।
शूलिनं जटिलं गौरं वल्कलाजिनवाससम्

sahasramiva sūryāṇāṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
śūlinaṃ jaṭilaṃ gauraṃ valkalājinavāsasam

नयनानां सहस्रैश्च विचित्राङ्गं महौजसम् ।
पार्वत्या सहितं देवं भूतसङ्घैश्च भास्वरैः

nayanānāṃ sahasraiśca vicitrāṅgaṃ mahaujasam |
pārvatyā sahitaṃ devaṃ bhūtasaṅghaiśca bhāsvaraiḥ

गीतवादित्रसन्नादैर्हास्यलास्यसमन्वितम् ।
वग्लितास्फोटितोत्क्रुष्टैः पुण्यैर्गन्धैश्च सेवितम्

gītavāditrasannādairhāsyalāsyasamanvitam |
vaglitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ puṇyairgandhaiśca sevitam

स्तूयमानं स्तवैर्दिव्यैर्ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।
गोप्तारं सर्वभूतानामीशानं वरदं शिवम्

stūyamānaṃ stavairdivyairṛṣibhirbrahmavādibhiḥ |
goptāraṃ sarvabhūtānāmīśānaṃ varadaṃ śivam

वासुदेवस्तु तं दृष्ट्वा जगाम शिरसा क्षितिम् ।
पार्थेन सह धर्मात्मा गृणन्ब्रह्म सनातनम्

vāsudevastu taṃ dṛṣṭvā jagāma śirasā kṣitim |
pārthena saha dharmātmā gṛṇanbrahma sanātanam

लोकादिं विश्वकर्माणमजमीशानमव्ययम् ।
मनसः परमं योनिं खं वायुं ज्योतिषां निधिम्

lokādiṃ viśvakarmāṇamajamīśānamavyayam |
manasaḥ paramaṃ yoniṃ khaṃ vāyuṃ jyotiṣāṃ nidhim

स्रष्टारं वारिधाराणां भुवश्च प्रकृतिं पराम् ।
देवदानवयक्षाणां मानवानां च शासकम्

sraṣṭāraṃ vāridhārāṇāṃ bhuvaśca prakṛtiṃ parām |
devadānavayakṣāṇāṃ mānavānāṃ ca śāsakam

योगानां च परं धाम दृष्टं ब्रह्मविदां निधिम् ।
चारचरस्य स्रष्टारं प्रतिहर्तारमेव च

yogānāṃ ca paraṃ dhāma dṛṣṭaṃ brahmavidāṃ nidhim |
cāracarasya sraṣṭāraṃ pratihartārameva ca

कालकोपं महात्मानं शक्रसूर्यगुणोदयम् ।
ववन्दतुस्तदा कृष्णौ वाङ्मनोबुद्धिकर्मभिः

kālakopaṃ mahātmānaṃ śakrasūryaguṇodayam |
vavandatustadā kṛṣṇau vāṅmanobuddhikarmabhiḥ

यं प्रपद्यन्ति विद्वांसः सूक्ष्माध्यात्मपदैषिणः ।
तमजं कारमात्मानं जग्मतुः शरणं भवम्

yaṃ prapadyanti vidvāṃsaḥ sūkṣmādhyātmapadaiṣiṇaḥ |
tamajaṃ kāramātmānaṃ jagmatuḥ śaraṇaṃ bhavam

अर्जुनश्चापि तं देवं भूयो भूयोऽप्यवन्दत ।
ज्ञात्वा तं सर्वभूतादिं भूतभव्यभवोद्भवम्

arjunaścāpi taṃ devaṃ bhūyo bhūyo'pyavandata |
jñātvā taṃ sarvabhūtādiṃ bhūtabhavyabhavodbhavam

शरण्यं शरणं देवमीशानं परमेश्वरम् ।
जगाम जगतां नाथमर्जुनः सजनार्दनः

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devamīśānaṃ parameśvaram |
jagāma jagatāṃ nāthamarjunaḥ sajanārdanaḥ

ततस्तावागतौ दृष्ट्वा नरनारायणावुभौ ।
सुप्रसन्नमनाः शर्वः प्रोवाच प्रहसन्निव

tatastāvāgatau dṛṣṭvā naranārāyaṇāvubhau |
suprasannamanāḥ śarvaḥ provāca prahasanniva

स्वागतं वां नरश्चेष्ठावुत्तिष्ठेतां गतक्लमौ ।
किञ्च वामीप्सितं वीरौ मनसः क्षिप्रमुच्यताम्

svāgataṃ vāṃ naraśceṣṭhāvuttiṣṭhetāṃ gataklamau |
kiñca vāmīpsitaṃ vīrau manasaḥ kṣipramucyatām

येन कार्येण सम्प्राप्तौ युवां तत्साधयामि किम् ।
व्रियतामात्मनः श्रेयस्तत्सर्वं प्रददानि वाम्

yena kāryeṇa samprāptau yuvāṃ tatsādhayāmi kim |
vriyatāmātmanaḥ śreyastatsarvaṃ pradadāni vām

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युत्थाय कृताञ्जली ।
वासुदेवार्जुनौ शर्वं तुष्टुवाते महामती ।
भक्त्यास्तवेन दिव्येन महात्मानावनिन्दितौ

tatastadvacanaṃ śrutvā pratyutthāya kṛtāñjalī |
vāsudevārjunau śarvaṃ tuṣṭuvāte mahāmatī |
bhaktyāstavena divyena mahātmānāvaninditau

नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च ।
पशूनां पतये नित्यमुग्राय च कपर्दिने

namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca |
paśūnāṃ pataye nityamugrāya ca kapardine

महादेवाय भीमाय त्र्यम्बकाय च शान्तये ।
ईशानाय मखघ्नाय नमोऽस्त्वन्धकघातिने

mahādevāya bhīmāya tryambakāya ca śāntaye |
īśānāya makhaghnāya namo'stvandhakaghātine

कुमारगुरवे तुभ्यं नीलग्रीवाय वेधसे ।
पिनाकिने हविष्याय सत्याय विभवे सदा

kumāragurave tubhyaṃ nīlagrīvāya vedhase |
pinākine haviṣyāya satyāya vibhave sadā

विलोहिताय ध्रूम्राय व्याधायानपराजिते ।
नित्यं नीलशिखण्डाय शूलिने दिव्यचक्षुषे

vilohitāya dhrūmrāya vyādhāyānaparājite |
nityaṃ nīlaśikhaṇḍāya śūline divyacakṣuṣe

होत्रे पोत्रे त्रिनेत्राय व्याधाय वसुरेतसे ।
अचिन्त्यायाम्बिकाभर्त्रे सर्वदेवस्तुताय च

hotre potre trinetrāya vyādhāya vasuretase |
acintyāyāmbikābhartre sarvadevastutāya ca

वृषध्वजाय मुण्डाय जटिने ब्रह्मचारिणे ।
तप्यमानाय सलिले ब्रह्मण्यायाजिताय च

vṛṣadhvajāya muṇḍāya jaṭine brahmacāriṇe |
tapyamānāya salile brahmaṇyāyājitāya ca

विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वमावृत्य तिष्ठते ।
नमोनमस्ते सेव्याय भूतानां प्रभवे सदा

viśvātmane viśvasṛje viśvamāvṛtya tiṣṭhate |
namonamaste sevyāya bhūtānāṃ prabhave sadā

ब्रह्मवक्त्राय सर्वाय शंकराय शिवाय च ।
नमोस्तु वाचस्पतये प्रजानां पतये नमः

brahmavaktrāya sarvāya śaṃkarāya śivāya ca |
namostu vācaspataye prajānāṃ pataye namaḥ

अभिगम्याय काम्याय स्तुत्यायार्याय सर्वदा ।
नमोऽस्तु देवदेवाय महाभूतधराय च ।
नमो विश्वस्य पतये पत्तीनां पतये नमः

abhigamyāya kāmyāya stutyāyāryāya sarvadā |
namo'stu devadevāya mahābhūtadharāya ca |
namo viśvasya pataye pattīnāṃ pataye namaḥ

नमो विश्वस्य पतये महतां पतये नमः ।
नमः सहस्रशिरसे सहस्रभुजमृत्यवे ॥
सहस्रनेत्रपादाय नमोऽसङ्ख्येयकर्मणे ।

namo viśvasya pataye mahatāṃ pataye namaḥ |
namaḥ sahasraśirase sahasrabhujamṛtyave ||
sahasranetrapādāya namo'saṅkhyeyakarmaṇe |

नमो हिरण्यवर्णाय हिरण्यकवचाय च ।
भक्तानुकम्पिने नित्यं सिध्यतां नो वरः प्रभो

namo hiraṇyavarṇāya hiraṇyakavacāya ca |
bhaktānukampine nityaṃ sidhyatāṃ no varaḥ prabho

एवं स्तुत्वा महादेवं वासुदेवः सहार्जुनः ।
प्रसादयामास भवं तदा ह्यस्त्रोपलब्धये

evaṃ stutvā mahādevaṃ vāsudevaḥ sahārjunaḥ |
prasādayāmāsa bhavaṃ tadā hyastropalabdhaye