अध्याय 71: सृञ्जय को पुत्र मिला, व्यास लौटे

पुण्यमाख्यानमायुष्यं श्रुत्वा षोडशराजकम् ।
अव्याहरन्नरपतिस्तूष्णीमासीत्स सृञ्जयः

puṇyamākhyānamāyuṣyaṃ śrutvā ṣoḍaśarājakam |
avyāharannarapatistūṣṇīmāsītsa sṛñjayaḥ

तमब्रवीत्तदा दीनं नारदो भगवानृषिः ।
कच्चिन्मया व्याहृतं यद्धृदये तत्स्थितं तव

tamabravīttadā dīnaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
kaccinmayā vyāhṛtaṃ yaddhṛdaye tatsthitaṃ tava

आहोस्विदन्ततो नष्टं श्राद्धं शूद्रीपताविव ।
स एवमुक्तः प्रत्याह प्राञ्जलिः सृञ्जयस्तदा

āhosvidantato naṣṭaṃ śrāddhaṃ śūdrīpatāviva |
sa evamuktaḥ pratyāha prāñjaliḥ sṛñjayastadā

पुत्रशोकापहं श्रुत्वा धन्यमाख्यानमुत्तमम् ।
राजर्षीणां पुराणानां यज्वनां दक्षिणावताम्

putraśokāpahaṃ śrutvā dhanyamākhyānamuttamam |
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ yajvanāṃ dakṣiṇāvatām

विस्मयेन हृते शोके तमसीवार्कतेजसा ।
विपाप्माऽस्म्यव्यथोपेतो ब्रूहि किं करवाण्यहम्

vismayena hṛte śoke tamasīvārkatejasā |
vipāpmā'smyavyathopeto brūhi kiṃ karavāṇyaham

दिष्ट्यापहतशोकस्त्वं वृणीष्वेह यदिच्छसि ।
तत्ते सम्पत्स्यते सर्वं न मृषावादिनो वयम्

diṣṭyāpahataśokastvaṃ vṛṇīṣveha yadicchasi |
tatte sampatsyate sarvaṃ na mṛṣāvādino vayam

पावितोऽहमनेनैव प्रसन्नो यद्भवान्मम् ।
प्रसन्नो यस्य भगवान्न तस्यास्तीह दुर्लभम्

pāvito'hamanenaiva prasanno yadbhavānmam |
prasanno yasya bhagavānna tasyāstīha durlabham

पुनर्ददामि ते पुत्रं दस्युभिर्निहतं वृथा ।
उद्धृत्य नरकात्कष्टात्पशुवत्प्रोक्षितं यथा

punardadāmi te putraṃ dasyubhirnihataṃ vṛthā |
uddhṛtya narakātkaṣṭātpaśuvatprokṣitaṃ yathā

प्रादुरासीत्ततः पुत्रः सृञ्जयस्याद्भुतप्रभः ।
प्रसन्नेनर्षिणा दत्तः कुबेरतनयोपमः

prādurāsīttataḥ putraḥ sṛñjayasyādbhutaprabhaḥ |
prasannenarṣiṇā dattaḥ kuberatanayopamaḥ

ततः सङ्गम्य पुत्रेण प्रीतिमानभवन्नृपः ।
ईजे च क्रतुभिः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः

tataḥ saṅgamya putreṇa prītimānabhavannṛpaḥ |
īje ca kratubhiḥ puṇyaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ

अकृतार्थश्च भीतश्च न च सन्नाहकोविदः ।
अयज्वाचानपत्यश्च ततोऽसौ जीवितः पुनः

akṛtārthaśca bhītaśca na ca sannāhakovidaḥ |
ayajvācānapatyaśca tato'sau jīvitaḥ punaḥ

शूरो वीरः कृतार्थश्च प्रमथ्यारीन्सहस्रशः ।
अभिमन्युर्गतः स्वर्गं सङ्ग्रामेऽभिमुखाहतः

śūro vīraḥ kṛtārthaśca pramathyārīnsahasraśaḥ |
abhimanyurgataḥ svargaṃ saṅgrāme'bhimukhāhataḥ

ब्रह्मचर्येण याँल्लोकान्प्रजया च श्रुतेन च ।
इष्टैश्च क्रतुभिर्यान्ति तांस्ते पुत्रोऽक्षयान्गतः

brahmacaryeṇa yām̐llokānprajayā ca śrutena ca |
iṣṭaiśca kratubhiryānti tāṃste putro'kṣayāngataḥ

विद्वांसः कर्मभिः पुण्यैः स्वर्गमीहन्ति नित्यशः ।
न तु स्वर्गादयं लोकः काम्यते स्वर्गवासिभिः

vidvāṃsaḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ svargamīhanti nityaśaḥ |
na tu svargādayaṃ lokaḥ kāmyate svargavāsibhiḥ

तस्मात्स्वर्गगतं पुत्रमर्जुनस्य हतं रणे ।
न चेहानयितुं शक्यं किञ्चिदप्राप्यमीहितम्

tasmātsvargagataṃ putramarjunasya hataṃ raṇe |
na cehānayituṃ śakyaṃ kiñcidaprāpyamīhitam

यां योगिनो ध्यानविविक्तदर्शनाः
प्रयान्ति यां चोत्तमयज्विनो जनाः ।
तपोभिरिद्धैरनुयान्ति यां तथा
तामक्षयां ते तनयो गतो गतिम्

yāṃ yogino dhyānaviviktadarśanāḥ
prayānti yāṃ cottamayajvino janāḥ |
tapobhiriddhairanuyānti yāṃ tathā
tāmakṣayāṃ te tanayo gato gatim

अन्तात्पुनर्भावगतो विराजते
राजेव वीरो ह्यमृतात्मरश्मिभिः ।
तामैन्दवीमात्मतनुं द्विजोचितां
गतोऽभिमन्युर्न स शोकमर्हति

antātpunarbhāvagato virājate
rājeva vīro hyamṛtātmaraśmibhiḥ |
tāmaindavīmātmatanuṃ dvijocitāṃ
gato'bhimanyurna sa śokamarhati

एवं ज्ञात्वा स्थिरो भूत्वा मा शुचो धैर्यमाप्नुहि ।
जीवन्हि पुरुषः शोच्यो न तु स्वर्गगतोऽनघ

evaṃ jñātvā sthiro bhūtvā mā śuco dhairyamāpnuhi |
jīvanhi puruṣaḥ śocyo na tu svargagato'nagha

शोचतो हि महाराज अघमेवाभिवर्धते ।
तस्माच्छोकं परित्यज्य श्रेयसे प्रयतेद्बुधः

śocato hi mahārāja aghamevābhivardhate |
tasmācchokaṃ parityajya śreyase prayatedbudhaḥ

प्रहर्षं प्रीतिमानन्दं प्रियमुत्सिक्तचित्तताम् ।
एतदाहुर्बुधाः शौचमशौचं शोक उच्यते

praharṣaṃ prītimānandaṃ priyamutsiktacittatām |
etadāhurbudhāḥ śaucamaśaucaṃ śoka ucyate

एवं विद्वन्समुत्तिष्ठ प्रयतो भव मा शुचः ।
श्रुतस्ते सम्भवो मृत्योस्तपांस्यनुपमानि च

evaṃ vidvansamuttiṣṭha prayato bhava mā śucaḥ |
śrutaste sambhavo mṛtyostapāṃsyanupamāni ca

सर्वभूतसमत्वं च ब्रह्मणा चापि चोदितम् ।
सृञ्जयस्य तु पुत्रोऽसौ मृतः सञ्जीवितः श्रुतः

sarvabhūtasamatvaṃ ca brahmaṇā cāpi coditam |
sṛñjayasya tu putro'sau mṛtaḥ sañjīvitaḥ śrutaḥ

एवं विद्वन्महाराज मा शुचः साधयाम्यहम् ।
एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत

evaṃ vidvanmahārāja mā śucaḥ sādhayāmyaham |
etāvaduktvā bhagavāṃstatraivāntaradhīyata

वागीशाने भगवति व्यासे व्यभ्रनभःप्रभे ।
गते मतिमतां श्रेष्ठे समाश्वास्य युधिष्ठिरम्

vāgīśāne bhagavati vyāse vyabhranabhaḥprabhe |
gate matimatāṃ śreṣṭhe samāśvāsya yudhiṣṭhiram

पूर्वेषां पार्थिवेन्द्राणआं महेन्द्रप्रतिमौजसाम् ।
न्यायाधिगतवित्तानां तां श्रुत्वा यज्ञसम्पदम्

pūrveṣāṃ pārthivendrāṇaāṃ mahendrapratimaujasām |
nyāyādhigatavittānāṃ tāṃ śrutvā yajñasampadam

सम्पूज्य मनसा विद्वान्विशोकोऽभूद्युधिष्ठिरः ।
पुनश्चाचिन्तयद्दीनः किंस्विद्वक्ष्ये धनञ्जयम्

sampūjya manasā vidvānviśoko'bhūdyudhiṣṭhiraḥ |
punaścācintayaddīnaḥ kiṃsvidvakṣye dhanañjayam