अध्याय 55: सृञ्जय का स्वर्णमय पुत्र और राजा मरुत्त

श्रुत्वा मृत्युसमुत्पत्तिं कर्माण्यनुपमानि च ।
धर्मराजः पुनर्वाक्यं प्रसाद्यैनमथाब्रवीत्

śrutvā mṛtyusamutpattiṃ karmāṇyanupamāni ca |
dharmarājaḥ punarvākyaṃ prasādyainamathābravīt

गुरवः पुण्यकर्माणः शक्रप्रतिमविक्रमाः ।
पूर्वं राजर्षयो ब्रह्मन्कियन्तो मृत्युना हताः

guravaḥ puṇyakarmāṇaḥ śakrapratimavikramāḥ |
pūrvaṃ rājarṣayo brahmankiyanto mṛtyunā hatāḥ

भूय एव तु मां तथ्यैर्वचोभिरभिबृंहय ।
राजर्षीणां पुराणानां समाश्वासय कर्मभिः

bhūya eva tu māṃ tathyairvacobhirabhibṛṃhaya |
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ samāśvāsaya karmabhiḥ

कियन्त्यो दक्षिणा दत्ताः काश्च दत्ता महात्मभिः ।
राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिस्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे

kiyantyo dakṣiṇā dattāḥ kāśca dattā mahātmabhiḥ |
rājarṣibhiḥ puṇyakṛdbhistadbhavānprabravītu me

अन्येपि यज्वनां लोका अन्ये चापि तपस्विनाम् ।
क्षमावतां च त्रींल्लोकाञ्शूरा गच्छन्ति भारत

anyepi yajvanāṃ lokā anye cāpi tapasvinām |
kṣamāvatāṃ ca trīṃllokāñśūrā gacchanti bhārata

क्षत्रियस्य तुं सङ्ग्रामे शत्रून्हत्वा हतस्य वा ।
फलमत्यन्तमित्याहुर्धर्मशास्त्रविदो जनाः

kṣatriyasya tuṃ saṅgrāme śatrūnhatvā hatasya vā |
phalamatyantamityāhurdharmaśāstravido janāḥ

वेदविद्याव्रतस्नाता यज्वानः पुत्रिणश्च ये ।
तेभ्यः परार्थ्या यज्वानो यज्वभ्यश्च तनुत्यजः

vedavidyāvratasnātā yajvānaḥ putriṇaśca ye |
tebhyaḥ parārthyā yajvāno yajvabhyaśca tanutyajaḥ

स वीरो यज्वनो नित्यं क्षत्रियानार्जुनिर्गतः ।
लोकान्पुण्यतमानिष्टानिति विद्धि विशाम्पते

sa vīro yajvano nityaṃ kṣatriyānārjunirgataḥ |
lokānpuṇyatamāniṣṭāniti viddhi viśāmpate

सर्वेषां नृपसिंहानां शृणु यज्ञान्नृपोत्तम ।
तानतिक्रम्य गच्छन्ति स्वर्गकामास्तनुत्यजः

sarveṣāṃ nṛpasiṃhānāṃ śṛṇu yajñānnṛpottama |
tānatikramya gacchanti svargakāmāstanutyajaḥ

सर्वेषां यज्वनां यज्ञं श्रोतुमिच्छामि सुव्रत ।
दक्षिणाश्चानुरूपेभ्यो दत्ता राजर्षिसत्तमैः

sarveṣāṃ yajvanāṃ yajñaṃ śrotumicchāmi suvrata |
dakṣiṇāścānurūpebhyo dattā rājarṣisattamaiḥ

शैब्यस्य नृपतेः पुनः सृञ्जयो नाम नामतः ।
सखायौ तस्य चेवोभौ ऋषी पर्वतनारदौ

śaibyasya nṛpateḥ punaḥ sṛñjayo nāma nāmataḥ |
sakhāyau tasya cevobhau ṛṣī parvatanāradau

तौ कदाचिद्गृहं तस्य प्रविष्टौ तद्दिदृक्षया ।
विधिवच्चार्चितौ तेन प्रीतौ तत्रोषतुः सुखम्

tau kadācidgṛhaṃ tasya praviṣṭau taddidṛkṣayā |
vidhivaccārcitau tena prītau tatroṣatuḥ sukham

तं कदाचित्सुखासीनं ताभ्यां सह शुचिस्मिता ।
दुहिताऽभ्यागमत्कन्या सृञ्जयं वरवर्णिनी

taṃ kadācitsukhāsīnaṃ tābhyāṃ saha śucismitā |
duhitā'bhyāgamatkanyā sṛñjayaṃ varavarṇinī

तयाऽभिवादितः कन्यामभ्यनन्दद्यथाविधि ।
तत्सलिङ्गाभिराशीर्भिरिष्टाभिरभितः स्थिताम्

tayā'bhivāditaḥ kanyāmabhyanandadyathāvidhi |
tatsaliṅgābhirāśīrbhiriṣṭābhirabhitaḥ sthitām

तां निरीक्ष्याब्रवीद्वाक्यं पर्वतः प्रहसन्निव ।
कस्येयं चञ्चलापाङ्गी सर्वलक्षणसम्मता

tāṃ nirīkṣyābravīdvākyaṃ parvataḥ prahasanniva |
kasyeyaṃ cañcalāpāṅgī sarvalakṣaṇasammatā

उषा स्विद्भाः स्विदर्कस्य ज्वलनस्य शिखापि वा ।
श्रीर्द्द्रिः कीर्तिंर्धृतिः षुष्टिः सिद्धिश्चन्द्रमसः प्रभा

uṣā svidbhāḥ svidarkasya jvalanasya śikhāpi vā |
śrīrddriḥ kīrtiṃrdhṛtiḥ ṣuṣṭiḥ siddhiścandramasaḥ prabhā

एवं ब्रुवाणं देवर्षिं नृपतिः सृञ्जयोऽब्रवीत् ।
ममेयं भगवन्कन्या वर्या वरमभीप्सति

evaṃ bruvāṇaṃ devarṣiṃ nṛpatiḥ sṛñjayo'bravīt |
mameyaṃ bhagavankanyā varyā varamabhīpsati

नारदस्त्वब्रवीदेनं देहि मह्यमिमां नृप ।
भार्यार्थं सुमहच्छ्रेयः प्राप्तुं चेदिच्छसे नृप

nāradastvabravīdenaṃ dehi mahyamimāṃ nṛpa |
bhāryārthaṃ sumahacchreyaḥ prāptuṃ cedicchase nṛpa

ददानीत्येवं संहृष्टः सृञ्जयः प्राह नारदम् ।
(व्यास उवाच)
एवमुक्ते नृपतिना क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।
पर्वतस्तु सुसङ्क्रुद्धो नारदं वाक्यमब्रवीत्

dadānītyevaṃ saṃhṛṣṭaḥ sṛñjayaḥ prāha nāradam |
(vyāsa uvāca)
evamukte nṛpatinā krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
parvatastu susaṅkruddho nāradaṃ vākyamabravīt

पूर्वं ममैव मनसा विद्धि भार्यां वृतामृषे ।
यस्मादपाचरस्तस्मात्स्वर्गं न गच्छसि

pūrvaṃ mamaiva manasā viddhi bhāryāṃ vṛtāmṛṣe |
yasmādapācarastasmātsvargaṃ na gacchasi

एवमुक्तो नारदस्तं प्रत्युवाचोत्तरं वचः ।
मनोवाग्बुद्धिसम्भाषा सत्यं तोयमथाग्नयः

evamukto nāradastaṃ pratyuvācottaraṃ vacaḥ |
manovāgbuddhisambhāṣā satyaṃ toyamathāgnayaḥ

पाणिग्रहममन्त्राश्च प्रथितं दारलक्षणम् ।
न त्वेषां निश्चिता निष्ठा त्वया सा मनसा स्मृता

pāṇigrahamamantrāśca prathitaṃ dāralakṣaṇam |
na tveṣāṃ niścitā niṣṭhā tvayā sā manasā smṛtā

एवं विद्वांस्तु मां यस्मादनुव्याहृतवानसि ।
तस्मात्त्वमपि न स्वर्गं गमिष्यसि मया विना ।
अन्योन्यमेवं शप्त्वा वै तस्थतुस्तत्र तौ तदा

evaṃ vidvāṃstu māṃ yasmādanuvyāhṛtavānasi |
tasmāttvamapi na svargaṃ gamiṣyasi mayā vinā |
anyonyamevaṃ śaptvā vai tasthatustatra tau tadā

अथ सोऽपि नृपो विप्रान्पानाच्छादनभोजनैः ।
पुत्रकामः परं शक्त्या यत्नाच्चोपाचरच्छुचिः

atha so'pi nṛpo viprānpānācchādanabhojanaiḥ |
putrakāmaḥ paraṃ śaktyā yatnāccopācaracchuciḥ

तस्य प्रसन्ना विप्रेन्द्राः कदाचित्पुत्रदर्शिनः ।
तपःस्वाध्यायनिरता वेदवेदाङ्गपारगाः

tasya prasannā viprendrāḥ kadācitputradarśinaḥ |
tapaḥsvādhyāyaniratā vedavedāṅgapāragāḥ

सहिता नारदं प्राहुर्देह्यस्मै पुत्रमीप्सितम् ।
तथेत्युक्त्वा द्विजैरुक्तः सृञ्जयं नारदोऽब्रवीत्

sahitā nāradaṃ prāhurdehyasmai putramīpsitam |
tathetyuktvā dvijairuktaḥ sṛñjayaṃ nārado'bravīt

तुभ्यं प्रसन्ना राजर्षे पुत्रमीप्सन्ति ब्राह्मणाः ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यादृशं पुत्रमीप्सितम्

tubhyaṃ prasannā rājarṣe putramīpsanti brāhmaṇāḥ |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yādṛśaṃ putramīpsitam

तथोक्तः प्राञ्जली राजा पुत्रं वव्रे गुणान्वितम् ।
यशस्विनं कीर्तिमन्तं तेजस्विनमरिन्दमम्

tathoktaḥ prāñjalī rājā putraṃ vavre guṇānvitam |
yaśasvinaṃ kīrtimantaṃ tejasvinamarindamam

यस्य मूत्रं पुरीषं च क्लेदः स्वेदश्च काञ्चनम् ।
सर्वं भवेत्प्रसादाद्वै तादृशं तनयं वृणे

yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca kledaḥ svedaśca kāñcanam |
sarvaṃ bhavetprasādādvai tādṛśaṃ tanayaṃ vṛṇe

तथा भविष्यतीत्युक्ते जज्ञे तस्योप्सितः सुतः ।
काञ्चनस्याकरः श्रीमान्प्रसादाद्वै सुकाङ्क्षितः

tathā bhaviṣyatītyukte jajñe tasyopsitaḥ sutaḥ |
kāñcanasyākaraḥ śrīmānprasādādvai sukāṅkṣitaḥ

रुदितस्य च नेत्राभ्यामपतत्तस्य नेत्रजम् ।
मूत्रं पुरीषं स्वेदश्च सर्वं भवति काञ्चनम् ।
सुवर्णष्ठीविरित्येव तस्य नामाभवत्कृतम्

ruditasya ca netrābhyāmapatattasya netrajam |
mūtraṃ purīṣaṃ svedaśca sarvaṃ bhavati kāñcanam |
suvarṇaṣṭhīvirityeva tasya nāmābhavatkṛtam

तस्मिन्वरप्रदानेन वर्धयत्यमितं धनम् ।
कारयामास नृपतिः सौवर्णं सर्वमीप्सितम्

tasminvarapradānena vardhayatyamitaṃ dhanam |
kārayāmāsa nṛpatiḥ sauvarṇaṃ sarvamīpsitam

गृहप्राकारदुर्गाणि ब्राह्मणावसथान्यपि ।
शय्यासनानि यानानि स्थालीपिठरभाजनम्

gṛhaprākāradurgāṇi brāhmaṇāvasathānyapi |
śayyāsanāni yānāni sthālīpiṭharabhājanam

तस्य राज्ञोऽपि यद्वेश्म बाह्याश्चोपस्कराश्च ये ।
सर्वं तत्काञ्चनमयं कालेन परिवर्धितम्

tasya rājño'pi yadveśma bāhyāścopaskarāśca ye |
sarvaṃ tatkāñcanamayaṃ kālena parivardhitam

अथ दस्युगणाः श्रुत्वा दृष्ट्वा चैनं तथाविधम् ।
सम्भूय तस्य नृपतेः समारब्धाश्चिकीर्षितुम्

atha dasyugaṇāḥ śrutvā dṛṣṭvā cainaṃ tathāvidham |
sambhūya tasya nṛpateḥ samārabdhāścikīrṣitum

केचित्तत्राब्रुवन्राज्ञः पुत्रं गृह्णीम वै स्वयम् ।
सोऽस्याकरः काञ्चनस्य तस्य यत्नं चरामहे

kecittatrābruvanrājñaḥ putraṃ gṛhṇīma vai svayam |
so'syākaraḥ kāñcanasya tasya yatnaṃ carāmahe

ततस्ते दस्यवो लुब्धाः प्रविश्य नृपतेर्गृहम् ।
राजपुत्रं तथाऽऽजह्रुः सुवर्णष्ठीविनं बलात्

tataste dasyavo lubdhāḥ praviśya nṛpatergṛham |
rājaputraṃ tathā''jahruḥ suvarṇaṣṭhīvinaṃ balāt

गृह्यैनमनुपायज्ञा नीत्वाऽरण्यमचेतसः ।
हत्वा विशस्य चापश्यँ ल्लुब्धा वसु न किञ्चन

gṛhyainamanupāyajñā nītvā'raṇyamacetasaḥ |
hatvā viśasya cāpaśyam̐ llubdhā vasu na kiñcana

तस्य प्राणैर्विमुक्तस्य नष्टं तत्काञ्चनं वरम् ।
दस्यवश्च तदाऽन्योन्यं जघ्नुर्मूर्खा विचेतसः

tasya prāṇairvimuktasya naṣṭaṃ tatkāñcanaṃ varam |
dasyavaśca tadā'nyonyaṃ jaghnurmūrkhā vicetasaḥ

हत्वा परस्परं नष्टाः कुमारं चाद्भुतं भुवि ।
असम्भाव्यं गता घोरं नरकं दुष्टकारिणः

hatvā parasparaṃ naṣṭāḥ kumāraṃ cādbhutaṃ bhuvi |
asambhāvyaṃ gatā ghoraṃ narakaṃ duṣṭakāriṇaḥ

तं दृष्ट्वा निहतं पुत्रं वरदत्तं महातपाः ।
विललाप सुदुःखार्तो बहुधा करुणं नृपः

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ putraṃ varadattaṃ mahātapāḥ |
vilalāpa suduḥkhārto bahudhā karuṇaṃ nṛpaḥ

विलपन्तं निशम्याथ पुत्रशोकहतं नृपम् ।
प्रत्यदृश्यत देवर्षिर्नारदस्तस्य सन्निधौ

vilapantaṃ niśamyātha putraśokahataṃ nṛpam |
pratyadṛśyata devarṣirnāradastasya sannidhau

उवाच चैनं दुःखार्तं विलपन्तमचेतसम् ।
सृञ्जयं नारदो यद्यत्तन्निबोध युधिष्ठिर

uvāca cainaṃ duḥkhārtaṃ vilapantamacetasam |
sṛñjayaṃ nārado yadyattannibodha yudhiṣṭhira

त्यज शोकं महाराज वैक्लब्यं त्यज बुद्धिमन् ।
न मृतः शोचतो जीवेन्मुह्यतो वा नराधिप

tyaja śokaṃ mahārāja vaiklabyaṃ tyaja buddhiman |
na mṛtaḥ śocato jīvenmuhyato vā narādhipa

त्यज शोकं नृपश्रेष्ठ न शोचन्ति भवद्विधाः ।
वीरो भवान्महाराज ज्ञानवृद्धोऽपि मे मतः ।
कामानामवितृप्तस्त्वं सृञ्जयेह मरिष्यसि

tyaja śokaṃ nṛpaśreṣṭha na śocanti bhavadvidhāḥ |
vīro bhavānmahārāja jñānavṛddho'pi me mataḥ |
kāmānāmavitṛptastvaṃ sṛñjayeha mariṣyasi

यस्य चैते वयं गेहे उषिता ब्रह्मवादिनः ।
आविक्षितं मरुत्तं च मृतं सृञ्जय शुश्रुम

yasya caite vayaṃ gehe uṣitā brahmavādinaḥ |
āvikṣitaṃ maruttaṃ ca mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma

संवर्तो याजयामास स्पर्धया वै बृहस्पतेः ।
यस्मै राजर्षये प्रादाद्धनं स भगवान्प्रभुः ।
हैमं हिमवतः पादं यियक्षोर्विविधैः सवैः

saṃvarto yājayāmāsa spardhayā vai bṛhaspateḥ |
yasmai rājarṣaye prādāddhanaṃ sa bhagavānprabhuḥ |
haimaṃ himavataḥ pādaṃ yiyakṣorvividhaiḥ savaiḥ

यस्य सेन्द्रामरगणा बृहस्पतिपुरोगमाः ।
देवा विश्वसृजः सर्वे यजनान्ते समासते ।
यज्ञवाटस्य सौवर्णाः सर्वे चासन्परिच्छदाः

yasya sendrāmaragaṇā bṛhaspatipurogamāḥ |
devā viśvasṛjaḥ sarve yajanānte samāsate |
yajñavāṭasya sauvarṇāḥ sarve cāsanparicchadāḥ

यस्य सर्वं तदा ह्यन्नं मनोभिप्रायगं शुचि ।
कामतो बुभुजुर्विप्राः सर्वे चान्नार्थिनो द्विजाः ।
पयो दधि घृतं क्षौद्रं भक्ष्यं भोज्यं च शोभनम्

yasya sarvaṃ tadā hyannaṃ manobhiprāyagaṃ śuci |
kāmato bubhujurviprāḥ sarve cānnārthino dvijāḥ |
payo dadhi ghṛtaṃ kṣaudraṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca śobhanam

यस्य यज्ञेषु सर्वेषु वासांस्याभरणानि च ।
ईप्सितान्युपतिष्ठन्ते प्रहृष्टान्वेदपारगान्

yasya yajñeṣu sarveṣu vāsāṃsyābharaṇāni ca |
īpsitānyupatiṣṭhante prahṛṣṭānvedapāragān

मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्याभवन्गृहे ।
आविक्षितस्य राजर्षेर्विश्वेदेवाः सभासदः

marutaḥ pariveṣṭāro maruttasyābhavangṛhe |
āvikṣitasya rājarṣerviśvedevāḥ sabhāsadaḥ

यस्य वीर्यवतो राज्ञः सुवृष्ट्या सस्यसम्पदः ।
हविर्भिस्तर्पिता येन सम्यक्क्लृप्तैर्दिवौकसः

yasya vīryavato rājñaḥ suvṛṣṭyā sasyasampadaḥ |
havirbhistarpitā yena samyakklṛptairdivaukasaḥ

ऋषीणां च पितॄणां च देवानां सुखजीविनम् ।
ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखैः सर्वैर्दानैश्च सर्वदा

ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca devānāṃ sukhajīvinam |
brahmacaryaśrutimukhaiḥ sarvairdānaiśca sarvadā

शयनासनपानानि स्वर्णराशीश्च दुस्त्यजाः ।
तत्सर्वममितं वित्तं दत्तं विप्रेभ्य इच्छया

śayanāsanapānāni svarṇarāśīśca dustyajāḥ |
tatsarvamamitaṃ vittaṃ dattaṃ viprebhya icchayā

सोनुध्यातस्तु शक्रेण प्रजाः कृत्वा निरामयाः ।
श्रद्दधानो जिताँल्लोकान्गतः पुण्यदुहोऽक्षयान्

sonudhyātastu śakreṇa prajāḥ kṛtvā nirāmayāḥ |
śraddadhāno jitām̐llokāngataḥ puṇyaduho'kṣayān

सप्रजः सनृपामात्यः सदारापत्यबान्धवः ।
यौवनेन सहस्राब्दं मरुत्तो राज्यमन्वशात्

saprajaḥ sanṛpāmātyaḥ sadārāpatyabāndhavaḥ |
yauvanena sahasrābdaṃ marutto rājyamanvaśāt

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत्

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyatarastubhyaṃ mā putramanutapyathāḥ |
ayajvānamadakṣiṇyamabhi śvaityetyudāharat