अध्याय 48: छह महारथी अभिमन्यु को रथहीन करते हैं

स कर्णं कर्णिना कर्णे पुनर्विव्याध फाल्गुनिः ।
शरैः पञ्चाशता चैनमविध्यत्कोपयन्भृशम्

sa karṇaṃ karṇinā karṇe punarvivyādha phālguniḥ |
śaraiḥ pañcāśatā cainamavidhyatkopayanbhṛśam

प्रतिविव्याध राधेयस्तावद्भिरथ तं पुनः ।
शरैराचितसर्वाङ्गो बह्वशोभत भारत

prativivyādha rādheyastāvadbhiratha taṃ punaḥ |
śarairācitasarvāṅgo bahvaśobhata bhārata

कर्णं चाप्यकरोत्क्रुद्धो रुधिरोत्पीडवाहिनम् ।
कर्णोऽपि विबभौ शूरः शरैश्छिन्नोऽसृगातप्लुः ।
सन्धानुगतपर्यन्तः शरदीव दिवाकरः

karṇaṃ cāpyakarotkruddho rudhirotpīḍavāhinam |
karṇo'pi vibabhau śūraḥ śaraiśchinno'sṛgātapluḥ |
sandhānugataparyantaḥ śaradīva divākaraḥ

तावुभौ शरचित्राङ्गौ रुधिरेण समुक्षितौ ।
बभूवतुर्महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ

tāvubhau śaracitrāṅgau rudhireṇa samukṣitau |
babhūvaturmahātmānau puṣpitāviva kiṃśukau

अथ कर्णस्य सचिवान्षट् शूरांश्चित्रयोधिनः ।
साश्वसूतध्वजरथान्सौभद्रो निजघान ह

atha karṇasya sacivānṣaṭ śūrāṃścitrayodhinaḥ |
sāśvasūtadhvajarathānsaubhadro nijaghāna ha

तथेतरान्महेष्वासान्दशभिर्दशभिः शरैः ।
प्रत्यविध्यदसम्भ्रान्तस्तदद्भुतमिवाभवत्

tathetarānmaheṣvāsāndaśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ |
pratyavidhyadasambhrāntastadadbhutamivābhavat

मागधस्य तथा पुत्रं हत्वा षड्भिरजिह्मगैः ।
साश्वं ससूतं तरुणमश्वकेतुमपातयत्

māgadhasya tathā putraṃ hatvā ṣaḍbhirajihmagaiḥ |
sāśvaṃ sasūtaṃ taruṇamaśvaketumapātayat

मार्तिकावतकं भोजं ततः कुञ्जरकेतनम् ।
क्षुरप्रेण समुन्मथ्य ननाद विसृजन्शरान्

mārtikāvatakaṃ bhojaṃ tataḥ kuñjaraketanam |
kṣurapreṇa samunmathya nanāda visṛjanśarān

तस्य दौःशासनिर्विद्ध्वा चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
सूतमेकेन विव्याध दशभिश्चार्जुनात्मजम्

tasya dauḥśāsanirviddhvā caturbhiścaturo hayān |
sūtamekena vivyādha daśabhiścārjunātmajam

ततो दौःशासनिं कार्ष्णिर्विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः ।
संरम्भाद्रक्तनयनो वाक्यमुच्चैरथाब्रवीत्

tato dauḥśāsaniṃ kārṣṇirviddhvā saptabhirāśugaiḥ |
saṃrambhādraktanayano vākyamuccairathābravīt

पिता तवाहवं त्यक्त्वा गतः कापुरुषो यथा ।
दिष्ट्या त्वमपि जानीषे योद्धुं न त्वद्य मोक्ष्यसे

pitā tavāhavaṃ tyaktvā gataḥ kāpuruṣo yathā |
diṣṭyā tvamapi jānīṣe yoddhuṃ na tvadya mokṣyase

एतावदुक्त्वा वचनं कर्मारपरिमार्जितम् ।
नाराचं विससर्जास्मै तं द्रौणिस्त्रिभिराच्छिनत्

etāvaduktvā vacanaṃ karmāraparimārjitam |
nārācaṃ visasarjāsmai taṃ drauṇistribhirācchinat

तस्यार्जुनिर्ध्वजं छित्त्वा शल्यं त्रिभिरताडयत् ।
तं शल्यो नवभिर्बाणैर्गार्ध्रपत्रैरताडयत्

tasyārjunirdhvajaṃ chittvā śalyaṃ tribhiratāḍayat |
taṃ śalyo navabhirbāṇairgārdhrapatrairatāḍayat

हृद्यसम्भ्रान्तवद्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
तस्यार्जुनिर्ध्वजं छित्त्वा हत्वोभौ पार्ष्णिसारथी

hṛdyasambhrāntavadrājaṃstadadbhutamivābhavat |
tasyārjunirdhvajaṃ chittvā hatvobhau pārṣṇisārathī

तं विव्याधायसैः षड्भिः सोपाक्रामद्रथान्तरम् ।
शत्रुञ्जयं चन्द्रकेतुं मेघवेगं सुवर्चसम्

taṃ vivyādhāyasaiḥ ṣaḍbhiḥ sopākrāmadrathāntaram |
śatruñjayaṃ candraketuṃ meghavegaṃ suvarcasam

सूर्यभासं च पञ्चैतान्हत्वा विव्याध सौबलम् ।
तं सौबलस्त्रिभिर्विद्ध्वा दुर्योधनमथाब्रवीत्

sūryabhāsaṃ ca pañcaitānhatvā vivyādha saubalam |
taṃ saubalastribhirviddhvā duryodhanamathābravīt

सर्व एनं विमथ्नीमः पुरैकैकं हिनस्ति नः ।
अथाब्रवीत्पुनर्द्रोणं कर्णो वैकर्तनो रणे

sarva enaṃ vimathnīmaḥ puraikaikaṃ hinasti naḥ |
athābravītpunardroṇaṃ karṇo vaikartano raṇe

पुरा सर्वान्प्रमथ्नाति ब्रूह्यस्य वधम्माशु नः ।
ततो द्रोणो महेष्वासः सर्वांस्तान्प्रत्यभाषत

purā sarvānpramathnāti brūhyasya vadhammāśu naḥ |
tato droṇo maheṣvāsaḥ sarvāṃstānpratyabhāṣata

अस्ति वाऽस्यान्तरं किञ्चित्कुमारस्याथ पश्यत ।
अन्वस्य पितरं चाद्य चरतः सर्वतो दिशम्

asti vā'syāntaraṃ kiñcitkumārasyātha paśyata |
anvasya pitaraṃ cādya carataḥ sarvato diśam

शीघ्रतां नरसिंहस्य पाण्डवेयस्य पश्यत ।
धनुर्मण्डलमेवास्य रथमार्गेषु दृश्यते

śīghratāṃ narasiṃhasya pāṇḍaveyasya paśyata |
dhanurmaṇḍalamevāsya rathamārgeṣu dṛśyate

संदधानस्य विशिखाञ्शीघ्रं चैव विमुञ्चतः ।
आरुजन्नपि मे प्राणान्मोहयन्नपि सायकैः

saṃdadhānasya viśikhāñśīghraṃ caiva vimuñcataḥ |
ārujannapi me prāṇānmohayannapi sāyakaiḥ

प्रहर्षयति मां भूयः सौभद्रः परवीरहा ।
अतिमानं दधात्येष सौभद्रो विचरन्रणे

praharṣayati māṃ bhūyaḥ saubhadraḥ paravīrahā |
atimānaṃ dadhātyeṣa saubhadro vicaranraṇe

अन्तरं यस्य संरब्धा न पश्यन्ति महारथाः ।
अस्यतो लघुहस्तस्य दिशः सर्वा महेषुभिः ।
न विशेषं प्रपश्यामि रणे गाण्डीवधन्वनः

antaraṃ yasya saṃrabdhā na paśyanti mahārathāḥ |
asyato laghuhastasya diśaḥ sarvā maheṣubhiḥ |
na viśeṣaṃ prapaśyāmi raṇe gāṇḍīvadhanvanaḥ

अथ कर्णः पुनर्द्रोणमाहार्जुनिशराहतः ।
स्थातव्यमिति तिष्ठामि पीड्यमानोऽभिमन्युना

atha karṇaḥ punardroṇamāhārjuniśarāhataḥ |
sthātavyamiti tiṣṭhāmi pīḍyamāno'bhimanyunā

तेजस्विनः कुमारस्य शराः परमदारुणाः ।
क्षिण्वन्ति हृदयं मेऽद्य घोराः पावकतेजसः

tejasvinaḥ kumārasya śarāḥ paramadāruṇāḥ |
kṣiṇvanti hṛdayaṃ me'dya ghorāḥ pāvakatejasaḥ

तमाचार्योऽब्रवीत्कर्णं शनकैः प्रहसन्निव ।
अभेद्यमस्य कवचं युवा चाशुपराक्रमः

tamācāryo'bravītkarṇaṃ śanakaiḥ prahasanniva |
abhedyamasya kavacaṃ yuvā cāśuparākramaḥ

उपदिष्टा मया चास्य पितुः कवचधारणा ।
तामेष निखिलां वेत्ति ध्रुवं परपुरञ्जयः

upadiṣṭā mayā cāsya pituḥ kavacadhāraṇā |
tāmeṣa nikhilāṃ vetti dhruvaṃ parapurañjayaḥ

शक्यं त्वस्य धनुश्छेत्तुं ज्यां च बाणैः समाहितैः ।
अभीषूंश्च हयांश्चैव तथोभौ पार्ष्णिसारथी

śakyaṃ tvasya dhanuśchettuṃ jyāṃ ca bāṇaiḥ samāhitaiḥ |
abhīṣūṃśca hayāṃścaiva tathobhau pārṣṇisārathī

एतत्कुरु महेष्वास राधेय यदि शक्यते ।
अथैनं विमुखीकृत्य पश्चात्प्रहरणं कुरु

etatkuru maheṣvāsa rādheya yadi śakyate |
athainaṃ vimukhīkṛtya paścātpraharaṇaṃ kuru

सधनुष्को न शक्योऽयमपि जेतुं सुरासुरैः ।
विरथं विधनुष्कं च कुरुष्वैनं यदीच्छसि ॥
पुनः स्थितेन केनापि दुःशको जेतुमार्जुनिः

sadhanuṣko na śakyo'yamapi jetuṃ surāsuraiḥ |
virathaṃ vidhanuṣkaṃ ca kuruṣvainaṃ yadīcchasi ||
punaḥ sthitena kenāpi duḥśako jetumārjuniḥ

तदाचार्यवचः श्रुत्वा कर्णो वैकर्तनस्त्वरन् ।
अस्यतो लघुहस्तस्य पृष्ठतो धनुराच्छिनत्

tadācāryavacaḥ śrutvā karṇo vaikartanastvaran |
asyato laghuhastasya pṛṣṭhato dhanurācchinat

अश्वानस्यावधीद्दोणो गौतमः पार्ष्णिसारथी ।
शेषास्तु च्छिन्नधन्वानं शरवर्षैरवाकिरन्

aśvānasyāvadhīddoṇo gautamaḥ pārṣṇisārathī |
śeṣāstu cchinnadhanvānaṃ śaravarṣairavākiran

त्वरमाणास्त्वराकाले विरथं षण्महारथाः ।
शरवर्षैरकरुणा बालमेकमवाकिरन्

tvaramāṇāstvarākāle virathaṃ ṣaṇmahārathāḥ |
śaravarṣairakaruṇā bālamekamavākiran

स च्छिन्नधन्वा विरथः स्वधर्ममनुपालयन् ।
खङ्गचर्मधरः श्रीमानुत्पपात विहायसा

sa cchinnadhanvā virathaḥ svadharmamanupālayan |
khaṅgacarmadharaḥ śrīmānutpapāta vihāyasā

मार्गैः सकौशिकाद्यैश्च लाघवेन बलेन च ।
आर्जुनिर्व्यचरद्य्वोम्नि भृशं वै पक्षिराडिव

mārgaiḥ sakauśikādyaiśca lāghavena balena ca |
ārjunirvyacaradyvomni bhṛśaṃ vai pakṣirāḍiva

मय्येव निपतत्येष सासिरित्यूर्ध्वदृष्टयः ।
विव्यधुस्तं महेष्वासं समरे छिद्रदर्सिनः

mayyeva nipatatyeṣa sāsirityūrdhvadṛṣṭayaḥ |
vivyadhustaṃ maheṣvāsaṃ samare chidradarsinaḥ

क्षुरप्रेण महातेजास्त्वरमाणः सपत्नजित्

kṣurapreṇa mahātejāstvaramāṇaḥ sapatnajit

राधेयो निशितैर्बाणैर्व्यधमच्चर्म चोत्तमम्

rādheyo niśitairbāṇairvyadhamaccarma cottamam

व्यसिचर्मेषुपूर्णाङ्गः सोऽन्तरिक्षात्पुनः क्षितिम् ।
आस्थितश्चक्रमुद्यम्य द्रोणं क्रुद्धोऽभ्यधावत

vyasicarmeṣupūrṇāṅgaḥ so'ntarikṣātpunaḥ kṣitim |
āsthitaścakramudyamya droṇaṃ kruddho'bhyadhāvata

स चक्ररेणूकज्ज्वलशोभिताङ्गो
बभावतीवोज्ज्वलचक्रपाणिः ।
रणेऽभिमन्युः क्षणमास रौद्रः
स वासुदेवानुकृतिं प्रकुर्वन्

sa cakrareṇūkajjvalaśobhitāṅgo
babhāvatīvojjvalacakrapāṇiḥ |
raṇe'bhimanyuḥ kṣaṇamāsa raudraḥ
sa vāsudevānukṛtiṃ prakurvan

स्रुतरुधिरकृतैकरागवस्त्रो
भ्रुकुटिपुटाकुलितोऽतिसिंहनादः ।
प्रभुरमितबलो रणेऽभिमन्यु--
र्नृपवरमध्यगतो भृशं व्यराजत्

srutarudhirakṛtaikarāgavastro
bhrukuṭipuṭākulito'tisiṃhanādaḥ |
prabhuramitabalo raṇe'bhimanyu--
rnṛpavaramadhyagato bhṛśaṃ vyarājat