अध्याय 40: अभिमन्यु दुःशासन को हराकर कर्ण का धनुष काटते हैं

ततः समभवद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ।
तस्मिन्काले महाबाहुः सौभद्रः परवीरहा

tataḥ samabhavadyuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ |
tasminkāle mahābāhuḥ saubhadraḥ paravīrahā

सशरं कार्मुकं छित्त्वा लाघवेन व्यपातयत् ।
दुःशासनं शरैस्तीक्ष्णैः संततक्ष समन्ततः

saśaraṃ kārmukaṃ chittvā lāghavena vyapātayat |
duḥśāsanaṃ śaraistīkṣṇaiḥ saṃtatakṣa samantataḥ

शरविक्षतगात्रं तु प्रत्यमित्रमवस्थितम् ।
अभिमन्युः स्मयन्धीमान्दुःशासनमथाब्रवीत्

śaravikṣatagātraṃ tu pratyamitramavasthitam |
abhimanyuḥ smayandhīmānduḥśāsanamathābravīt

दिष्ट्या पश्यामि सङ्ग्रमे मानिनं शूरमागतम् ।
निष्ठुरं त्यक्तधर्माणमाक्रोशनपरायणम्

diṣṭyā paśyāmi saṅgrame māninaṃ śūramāgatam |
niṣṭhuraṃ tyaktadharmāṇamākrośanaparāyaṇam

यत्सभायां त्वया राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शृण्वतः ।
कोपितः परुषैर्वाक्यैर्धर्मराजो युधिष्ठिरः

yatsabhāyāṃ tvayā rājño dhṛtarāṣṭrasya śṛṇvataḥ |
kopitaḥ paruṣairvākyairdharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

जयोन्मत्तेन भीमश्च बह्वबद्धं प्रभाषितः ।
अक्षकूटं समाश्रित्य सौबलस्यात्मनो बलम्

jayonmattena bhīmaśca bahvabaddhaṃ prabhāṣitaḥ |
akṣakūṭaṃ samāśritya saubalasyātmano balam

तत्त्वयेदमनुप्राप्तं तस्य कोपान्महात्मनः ।
परवित्तापहारस्य कोधस्याप्रशमस्य च

tattvayedamanuprāptaṃ tasya kopānmahātmanaḥ |
paravittāpahārasya kodhasyāpraśamasya ca

लोभस्य ज्ञाननाशस्य द्रोहस्यात्याहितस्य च ।
पितॄणां मम राज्यस्य हरणस्योग्रधन्विनाम्

lobhasya jñānanāśasya drohasyātyāhitasya ca |
pitṝṇāṃ mama rājyasya haraṇasyogradhanvinām

तत्त्वयेदमनुप्राप्तं प्रकोपाद्वै महात्मनाम् ।
स तस्योग्रमधर्मस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते

tattvayedamanuprāptaṃ prakopādvai mahātmanām |
sa tasyogramadharmasya phalaṃ prāpnuhi durmate

शासिताऽस्म्यद्य ते बाणैः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।
अद्याहमनृणस्तस्य कोपस्य भविता रणे

śāsitā'smyadya te bāṇaiḥ sarvasainyasya paśyataḥ |
adyāhamanṛṇastasya kopasya bhavitā raṇe

अमर्षितायाः कृष्णायाः काङ्क्षितस्य च मे पितुः ।
अद्य कौरव्य भीमस्य भवितास्म्यनृणो युधि ।
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे रणं

amarṣitāyāḥ kṛṣṇāyāḥ kāṅkṣitasya ca me pituḥ |
adya kauravya bhīmasya bhavitāsmyanṛṇo yudhi |
na hi me mokṣyase jīvanyadi notsṛjase raṇaṃ

एवमुक्त्वा महाबाहुर्बाणं दुःशासनान्तकम् ।
संदधे परवीरघ्नः कालाग्न्यनिलवर्चसम्

evamuktvā mahābāhurbāṇaṃ duḥśāsanāntakam |
saṃdadhe paravīraghnaḥ kālāgnyanilavarcasam

तस्योरस्तूर्णमासाद्य जत्रुदेशे विभिद्य तम् ।
जगाम सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः ।
अथैनं पञ्चविंशत्या पुनरेव समार्पयत्

tasyorastūrṇamāsādya jatrudeśe vibhidya tam |
jagāma saha puṅkhena valmīkamiva pannagaḥ |
athainaṃ pañcaviṃśatyā punareva samārpayat

रणमध्यादपोवाह सौभद्रशरपीडितम्

raṇamadhyādapovāha saubhadraśarapīḍitam

पाण्डवा द्रौपदेयाश्च विराटश्च समीक्ष्य तम् ।
पाञ्चालाः केकयाश्चैव सिंहनादमथानदन्

pāṇḍavā draupadeyāśca virāṭaśca samīkṣya tam |
pāñcālāḥ kekayāścaiva siṃhanādamathānadan

वादित्राणि च सर्वाणि नानालिङ्गानि सर्वशः ।
प्रावादयन्त संहृष्टाः पाण्डूनां तत्र सैनिकाः

vāditrāṇi ca sarvāṇi nānāliṅgāni sarvaśaḥ |
prāvādayanta saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍūnāṃ tatra sainikāḥ

अपश्यन्स्मयमानाश्च सौभद्रस्य विचेष्टितम् ।
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम्

apaśyansmayamānāśca saubhadrasya viceṣṭitam |
atyantavairiṇaṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ parājitam

धर्ममारुतशक्राणामश्विनोः प्रतिमास्तथा ।
धारयन्तो ध्वजाग्रेषु द्रौपदेया महारथाः

dharmamārutaśakrāṇāmaśvinoḥ pratimāstathā |
dhārayanto dhvajāgreṣu draupadeyā mahārathāḥ

सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ।
केकया धृष्टकेतुश्च मात्स्याः पाञ्चालसृञ्जयाः

sātyakiścekitānaśca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
kekayā dhṛṣṭaketuśca mātsyāḥ pāñcālasṛñjayāḥ

पाण्डवाश्च मुदा युक्ता युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
अभ्यद्रवन्त त्वरिता द्रोणानीकं बिभित्सवः

pāṇḍavāśca mudā yuktā yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
abhyadravanta tvaritā droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ

ततोऽभवन्महायुद्धं त्वदीयानां परैः सह ।
जयमाकाङ्क्षमाणानां शूराणामनिवर्तिनाम्

tato'bhavanmahāyuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha |
jayamākāṅkṣamāṇānāṃ śūrāṇāmanivartinām

तथा तु वर्तमाने वै सङ्ग्रामेऽतिभयंकरे ।
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत्

tathā tu vartamāne vai saṅgrāme'tibhayaṃkare |
duryodhano mahārāja rādheyamidamabravīt

पश्य दुःशासनं वीरमभिमन्युवशंगतम् ।
प्रतपन्तमिवादित्यं निघ्नन्तं शात्रवान्रणे ।

paśya duḥśāsanaṃ vīramabhimanyuvaśaṃgatam |
pratapantamivādityaṃ nighnantaṃ śātravānraṇe |

अथ चैते सुसंरब्धाः सिंहा इव बलोत्कटाः ।
सौभद्रमुद्यतास्त्रातुमभ्यधावन्त पाण्डवाः

atha caite susaṃrabdhāḥ siṃhā iva balotkaṭāḥ |
saubhadramudyatāstrātumabhyadhāvanta pāṇḍavāḥ

ततः कर्णः शरैस्तीक्ष्णैरभिमन्युं दुरासदम् ।
अभ्यवर्षत सङ्क्रुद्धः पुत्रस्य हितकृत्तव

tataḥ karṇaḥ śaraistīkṣṇairabhimanyuṃ durāsadam |
abhyavarṣata saṅkruddhaḥ putrasya hitakṛttava

तस्य चानुचरांस्तीक्ष्णैर्विव्याघ परमेषुभिः ।
अवज्ञापूर्वकं शूरः सौभद्रस्य परणाजिरे

tasya cānucarāṃstīkṣṇairvivyāgha parameṣubhiḥ |
avajñāpūrvakaṃ śūraḥ saubhadrasya paraṇājire

अभिमन्युस्तु राधेयं त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः ।
अविध्यत्त्वरितो राजन्द्रोणं प्रेप्सुर्महामनाः

abhimanyustu rādheyaṃ trisaptatyā śilīmukhaiḥ |
avidhyattvarito rājandroṇaṃ prepsurmahāmanāḥ

तं तथा नाशकत्कश्चिद्दोणाद्वारयितुं रथी ।
आरुजन्तं रथव्रातान्वज्रहस्तात्मजात्मजम्

taṃ tathā nāśakatkaściddoṇādvārayituṃ rathī |
ārujantaṃ rathavrātānvajrahastātmajātmajam

ततः कर्णो जयप्रेप्सुर्मानी सर्वधनुष्मताम् ।
सौभद्रं शतशोऽविध्यदुत्तमास्त्राणि दर्शयन्

tataḥ karṇo jayaprepsurmānī sarvadhanuṣmatām |
saubhadraṃ śataśo'vidhyaduttamāstrāṇi darśayan

सोऽस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो रामशिष्यः प्रतापवान् ।
समरे शत्रुदुर्धर्षमभिमन्युमपीडयत्

so'strairastravidāṃ śreṣṭho rāmaśiṣyaḥ pratāpavān |
samare śatrudurdharṣamabhimanyumapīḍayat

स तथा पीड्यमानस्तु राधेयेनास्त्रवृष्टिभिः ।
समरेऽमरसङ्काशः सौभद्रो न व्यशीर्यत

sa tathā pīḍyamānastu rādheyenāstravṛṣṭibhiḥ |
samare'marasaṅkāśaḥ saubhadro na vyaśīryata

ततः शिलाशितैस्तीक्ष्णैर्भल्लैरानतपर्वभिः ।
छित्त्वा धनूंषि शूराणामार्जुनिः कर्णमार्दयत्

tataḥ śilāśitaistīkṣṇairbhallairānataparvabhiḥ |
chittvā dhanūṃṣi śūrāṇāmārjuniḥ karṇamārdayat

धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैः शरैराशीविषोपमैः ।
सच्छत्रध्वजयन्तारं साश्वमाशु स्मयन्निव

dhanurmaṇḍalanirmuktaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥ |
sacchatradhvajayantāraṃ sāśvamāśu smayanniva

कर्णोऽपि चास्य चिक्षेप बाणान्सन्नतपर्वणः ।
असम्ब्रान्तश्च तान्सर्वानगृह्णात्फल्गुनात्मजः

karṇo'pi cāsya cikṣepa bāṇānsannataparvaṇaḥ |
asambrāntaśca tānsarvānagṛhṇātphalgunātmajaḥ

ततो मुहूर्तात्कर्णस्य बाणेनैकेन वीर्यवान् ।
सध्वजं कार्मुकं वीरश्छित्त्वा भूमावपातयत्

tato muhūrtātkarṇasya bāṇenaikena vīryavān |
sadhvajaṃ kārmukaṃ vīraśchittvā bhūmāvapātayat

ततः कृच्छ्रगतं कर्णं दृष्ट्वा कर्णादनन्तरः ।
सौभद्रमभ्ययात्तूर्णं दृढमुद्यम्य कार्मुकम्

tataḥ kṛcchragataṃ karṇaṃ dṛṣṭvā karṇādanantaraḥ |
saubhadramabhyayāttūrṇaṃ dṛḍhamudyamya kārmukam

तत उच्चुक्रुशुः पार्थास्तेषां चानुचरा जनाः ।
वादित्राणि च सञ्जघ्नः सौभद्रं चापि तुष्टुवुः

tata uccukruśuḥ pārthāsteṣāṃ cānucarā janāḥ |
vāditrāṇi ca sañjaghnaḥ saubhadraṃ cāpi tuṣṭuvuḥ