अध्याय 171: धृष्टद्युम्न द्वारा द्रुमसेन वध, सात्यकि पर कर्ण की योजना

तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे ।
धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमेवाभ्यवर्तत

tasminsutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe |
dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇamevābhyavartata

सन्दधानो धनुःश्रेष्ठं ज्यां विकुर्षन्पुनः पुनः ।
अभ्यद्रवत द्रोणस्य रथं रुक्मविभूषितम्

sandadhāno dhanuḥśreṣṭhaṃ jyāṃ vikurṣanpunaḥ punaḥ |
abhyadravata droṇasya rathaṃ rukmavibhūṣitam

धृष्टद्युम्नमथायान्तं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया ।
परिवव्रुर्महाराज पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

dhṛṣṭadyumnamathāyāntaṃ droṇasyāntacikīrṣayā |
parivavrurmahārāja pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

तथा परिवृतं दृष्ट्वा द्रोणमाचार्यसत्तमम् ।
पुत्रास्ते सर्वतो यत्ता ररक्षुर्द्रोणमाहवे

tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā droṇamācāryasattamam |
putrāste sarvato yattā rarakṣurdroṇamāhave

बलार्णवौ ततस्तौ तु समेयातां निशामुखे ।
गातोद्धूतौ क्षुब्धसत्वौ भैरवौ सागराविव

balārṇavau tatastau tu sameyātāṃ niśāmukhe |
gātoddhūtau kṣubdhasatvau bhairavau sāgarāviva

ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः पञ्चभिः शरैः ।
विव्याध हृदये तूर्णं सिंहनादं ननाद च

tato droṇaṃ mahārāja pāñcālyaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या विद्धा भारत संयुगे ।
चिच्छेदान्येन भल्लेन धनुरस्य महास्वनम्

taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā viddhā bhārata saṃyuge |
cicchedānyena bhallena dhanurasya mahāsvanam

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धो द्रोणेन भरतर्षभ ।
उत्ससर्ज धनुस्तूर्णं सन्दश्य दशनच्छदम्

dhṛṣṭadyumnastu nirviddho droṇena bharatarṣabha |
utsasarja dhanustūrṇaṃ sandaśya daśanacchadam

ततः क्रुद्धो महाराज धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
आददेऽन्यद्धनुःश्रेष्ठं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया

tataḥ kruddho mahārāja dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
ādade'nyaddhanuḥśreṣṭhaṃ droṇasyāntacikīrṣayā

विकृष्य च धनुश्चित्रमाकर्णात्परवीरहा ।
द्रोणस्यानत्करं घोरं व्यसृजत्सायकं ततः

vikṛṣya ca dhanuścitramākarṇātparavīrahā |
droṇasyānatkaraṃ ghoraṃ vyasṛjatsāyakaṃ tataḥ

स विसृष्टो बलवता शरो घोरो महामृधे ।
भासयामास तत्सैन्यं दिवाकर इवोदितः

sa visṛṣṭo balavatā śaro ghoro mahāmṛdhe |
bhāsayāmāsa tatsainyaṃ divākara ivoditaḥ

तं तु दृष्ट्वा शरं घोरं देवगन्धर्वमानवाः ।
स्वस्त्यस्तु समरे राजन्द्रोणायेत्यब्रुवन्वचः

taṃ tu dṛṣṭvā śaraṃ ghoraṃ devagandharvamānavāḥ |
svastyastu samare rājandroṇāyetyabruvanvacaḥ

तं तु सायकमायान्तमाचार्यस्य रथं प्रति ।
कर्णो द्वादशधआ राजंश्चिच्छेद कृतहस्तवत्

taṃ tu sāyakamāyāntamācāryasya rathaṃ prati |
karṇo dvādaśadhaā rājaṃściccheda kṛtahastavat

स च्छिन्नो बहुधा राजन्सूतपुत्रेण धन्विना ।
निपपात शरस्तूर्णं निर्विषो भुजगो यथा

sa cchinno bahudhā rājansūtaputreṇa dhanvinā |
nipapāta śarastūrṇaṃ nirviṣo bhujago yathā

छित्त्वा तु समरे बाणं शरैः सन्नतपर्वभिः ।
धृष्टद्युम्नं ततः कर्णो विव्याध दशभिः शरैः

chittvā tu samare bāṇaṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
dhṛṣṭadyumnaṃ tataḥ karṇo vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

पञ्चभिर्द्रोणपुत्रस्तु स्वयं द्रोणस्तु सप्तभिः ।
शल्यश्च दशभिर्बाणैस्त्रिभिर्दुःशासनस्तथा

pañcabhirdroṇaputrastu svayaṃ droṇastu saptabhiḥ |
śalyaśca daśabhirbāṇaistribhirduḥśāsanastathā

दुर्योधनस्तु विंशत्या शकुनिश्चापि पञ्चभिः ।
पाञ्चाल्यं त्वरयाऽविध्यन्सर्व एव महारथाः

duryodhanastu viṃśatyā śakuniścāpi pañcabhiḥ |
pāñcālyaṃ tvarayā'vidhyansarva eva mahārathāḥ

स विद्धः सप्तभिर्घोरैर्द्रोणस्यार्थे महाहवे ।
सर्वानसम्भ्रमाद्राज प्रत्यविद्ध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः ।
द्रोणं द्रौणिं च कर्णं च विव्याध च तवात्मजम्

sa viddhaḥ saptabhirghorairdroṇasyārthe mahāhave |
sarvānasambhramādrāja pratyaviddhyattribhistribhiḥ |
droṇaṃ drauṇiṃ ca karṇaṃ ca vivyādha ca tavātmajam

ते भिन्ना धन्विना तेन धृष्टद्युम्नं पुनर्मृधे ।
विव्यधुः पञ्चभिस्तूर्णमेकैको रथिनां वरः

te bhinnā dhanvinā tena dhṛṣṭadyumnaṃ punarmṛdhe |
vivyadhuḥ pañcabhistūrṇamekaiko rathināṃ varaḥ

द्रुमसेनस्तु सङ्क्रुद्धो राजन्विव्याध पत्रिणा ।
त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

drumasenastu saṅkruddho rājanvivyādha patriṇā |
tribhiścānyaiḥ śaraistūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

स तु तं प्रतिविव्याध त्रिभिस्तीक्ष्णैरजिह्मगैः ।
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः प्राणान्तकरमैर्युधि

sa tu taṃ prativivyādha tribhistīkṣṇairajihmagaiḥ |
svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ prāṇāntakaramairyudhi

भल्लेनान्येन तु पुनः सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलम् ।
निचकर्त शिरः कायाद्द्रुमसेनस्य वीर्यवान्

bhallenānyena tu punaḥ suvarṇojjvalakuṇḍalam |
nicakarta śiraḥ kāyāddrumasenasya vīryavān

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ सन्दष्टौष्ठपुटं रणे ।
महावातसमुद्धूतं पक्वं तालफलं यथा

tacchiro nyapatadbhūmau sandaṣṭauṣṭhapuṭaṃ raṇe |
mahāvātasamuddhūtaṃ pakvaṃ tālaphalaṃ yathā

तान्स विद्धा पुनर्योधान्वीरः सुनिशितैः शरैः ।
राधेयस्याच्छिनद्भल्लैः कार्मुकं चित्रयोधिनः

tānsa viddhā punaryodhānvīraḥ suniśitaiḥ śaraiḥ |
rādheyasyācchinadbhallaiḥ kārmukaṃ citrayodhinaḥ

न तु तन्ममृषे कर्णो धनुषश्छेदनं तथा ।
निकर्तनमिवात्युग्रं लाङ्गूलस्य महाहरिः

na tu tanmamṛṣe karṇo dhanuṣaśchedanaṃ tathā |
nikartanamivātyugraṃ lāṅgūlasya mahāhariḥ

सोऽन्यद्धनुः समादाय क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन् ।
अभ्यद्रवच्छरौघैस्तं धृष्टद्युम्नं महाबलम्

so'nyaddhanuḥ samādāya krodharaktekṣaṇaḥ śvasan |
abhyadravaccharaughaistaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahābalam

दृष्ट्वा कर्णं तु संरब्धं ते वीराः षड्रथर्षभाः ।
पाञ्चाल्यपुत्रं त्वरिताः परिवव्रुर्जिघांसया

dṛṣṭvā karṇaṃ tu saṃrabdhaṃ te vīrāḥ ṣaḍratharṣabhāḥ |
pāñcālyaputraṃ tvaritāḥ parivavrurjighāṃsayā

षण्णां योधप्रवीराणां तावकानां पुरस्कृतम् ।
मृत्योरास्यमनुप्राप्तं धृष्टद्युम्नमममंस्महि

ṣaṇṇāṃ yodhapravīrāṇāṃ tāvakānāṃ puraskṛtam |
mṛtyorāsyamanuprāptaṃ dhṛṣṭadyumnamamamaṃsmahi

पतस्मिन्नेव काले तु दाशार्हो विकिरञ्छरान् ।
धृष्टद्युम्नं पराक्रान्तं सात्यकिः प्रत्यपद्यत

patasminneva kāle tu dāśārho vikirañcharān |
dhṛṣṭadyumnaṃ parākrāntaṃ sātyakiḥ pratyapadyata

तमायान्तं महेष्वासं सात्यकिं युद्धदुर्मदम् ।
राधेयो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदजिह्मगैः

tamāyāntaṃ maheṣvāsaṃ sātyakiṃ yuddhadurmadam |
rādheyo daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyadajihmagaiḥ

तं सात्यकिर्महाराज विव्याध दशभिः शरैः ।
पश्यतां सर्ववीराणां मा गास्तिष्ठेति चाब्रवीत्

taṃ sātyakirmahārāja vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ |
paśyatāṃ sarvavīrāṇāṃ mā gāstiṣṭheti cābravīt

स सात्यकेस्तु बलिनः कर्णस्य च महात्मनः ।
आसीत्समागमो राजन्बलिवासवयोरिव

sa sātyakestu balinaḥ karṇasya ca mahātmanaḥ |
āsītsamāgamo rājanbalivāsavayoriva

त्रासयन्रथघोषेण क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ।
राजीवलोचनं कर्णं सात्यकिः प्रत्यविध्यत

trāsayanrathaghoṣeṇa kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ |
rājīvalocanaṃ karṇaṃ sātyakiḥ pratyavidhyata

कम्पयन्निव घोषेण धनुषो वसुधां बली ।
सूतपुत्रो महाराज सात्यकिं प्रत्ययोधयत्

kampayanniva ghoṣeṇa dhanuṣo vasudhāṃ balī |
sūtaputro mahārāja sātyakiṃ pratyayodhayat

विपाठकर्णिनाराचैर्वत्सदन्तैः क्षुरैरपि ।
कर्णः शरशतैश्चापि शैनेयं प्रत्यनिद्व्यत

vipāṭhakarṇinārācairvatsadantaiḥ kṣurairapi |
karṇaḥ śaraśataiścāpi śaineyaṃ pratyanidvyata

तथैव युध्यमानोऽपि वृष्णीनां प्रवरो युधि ।
अभ्यवर्षच्छरैः कर्णं तद्युद्धमभवत्समम्

tathaiva yudhyamāno'pi vṛṣṇīnāṃ pravaro yudhi |
abhyavarṣaccharaiḥ karṇaṃ tadyuddhamabhavatsamam

तावकाश्च महाराज कर्णपुत्रश्च दंशितः ।
सात्यकिं विव्यधुस्तूर्ण समन्तान्निशितैः शरैः

tāvakāśca mahārāja karṇaputraśca daṃśitaḥ |
sātyakiṃ vivyadhustūrṇa samantānniśitaiḥ śaraiḥ

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां कर्णस्य वा विभो ।
अविद्व्यत्सात्यकिः क्रुद्धो वृषसेनं स्तनान्तरे

astrairastrāṇi saṃvārya teṣāṃ karṇasya vā vibho |
avidvyatsātyakiḥ kruddho vṛṣasenaṃ stanāntare

तेन बाणेन निर्विद्धो वृषसेनो विशाम्पते ।
न्यपतत्स रथे मूढो धनुरुत्सृज्य वीर्यवान्

tena bāṇena nirviddho vṛṣaseno viśāmpate |
nyapatatsa rathe mūḍho dhanurutsṛjya vīryavān

ततः कर्णो हतं मत्वा वृषसेनं महारथम् ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः सात्यकिं प्रत्यपीडयत्

tataḥ karṇo hataṃ matvā vṛṣasenaṃ mahāratham |
putraśokābhisantaptaḥ sātyakiṃ pratyapīḍayat

पीड्यमानस्तु कर्णेन युयुधानो महारथः ।
विव्याध बहुभिः कर्णं त्वरमाणः पुनःपुनः

pīḍyamānastu karṇena yuyudhāno mahārathaḥ |
vivyādha bahubhiḥ karṇaṃ tvaramāṇaḥ punaḥpunaḥ

स कर्णं दशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं च सप्तभिः ।
स हस्तावापधनुषी तयोश्चिच्छेद सात्वतः

sa karṇaṃ daśabhirviddhvā vṛṣasenaṃ ca saptabhiḥ |
sa hastāvāpadhanuṣī tayościccheda sātvataḥ

तावन्ये धनुषी सज्जे कृत्वा शत्रुभयङ्करे ॥
युयुधानमाविध्येतां समन्तान्निशितैः शरैः

tāvanye dhanuṣī sajje kṛtvā śatrubhayaṅkare ||
yuyudhānamāvidhyetāṃ samantānniśitaiḥ śaraiḥ

वर्तमाने तु सङ्ग्रमे तस्मिन्वीरवरक्षये ।
अतीव शुश्रुवे राजन्गाण्डीवस्य महास्वनः

vartamāne tu saṅgrame tasminvīravarakṣaye |
atīva śuśruve rājangāṇḍīvasya mahāsvanaḥ

श्रुत्वा तु रथनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निःस्वनम् ।
सूतपुत्रोऽब्रवीद्राजन्दुर्योधनमिदं वचः

śrutvā tu rathanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca niḥsvanam |
sūtaputro'bravīdrājanduryodhanamidaṃ vacaḥ

एष सर्वां चमूं हत्वा मुख्यांश्चैव नरर्षभान् ।
पौरवांश्च महेष्वासो विक्षिपन्नुत्तमं धनुः

eṣa sarvāṃ camūṃ hatvā mukhyāṃścaiva nararṣabhān |
pauravāṃśca maheṣvāso vikṣipannuttamaṃ dhanuḥ

पार्थो विजयते तत्र गाण्डीवनिनदो महान् ।
श्रूयते रथघोषश्च वासवस्येव नर्दतः

pārtho vijayate tatra gāṇḍīvaninado mahān |
śrūyate rathaghoṣaśca vāsavasyeva nardataḥ

करोति पाण्डवो व्यक्तं कर्मौपयिकमात्मनः ।
एषा विदार्यते राजन्बहुधा भारती चमूः

karoti pāṇḍavo vyaktaṃ karmaupayikamātmanaḥ |
eṣā vidāryate rājanbahudhā bhāratī camūḥ

विप्रकीर्णान्यनीकानि न हि तिष्ठन्ति कर्हिचित् ।
वातेनेव समुद्धूतमभ्रजालं विदीर्यते

viprakīrṇānyanīkāni na hi tiṣṭhanti karhicit |
vāteneva samuddhūtamabhrajālaṃ vidīryate

सव्यसाचिनमासाद्य भिन्ना नौरिव सागरे

savyasācinamāsādya bhinnā nauriva sāgare

द्रवतां योधमुख्यानां गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
विद्धानां शतशो राजञ्श्रूयते निःस्वनो महान्

dravatāṃ yodhamukhyānāṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
viddhānāṃ śataśo rājañśrūyate niḥsvano mahān

शृणु दुन्दुभिनिर्घोषमर्जुनस्य रथं प्रति ।
निशीथे राजशार्दूल स्तनयित्नोरिवाम्बरे

śṛṇu dundubhinirghoṣamarjunasya rathaṃ prati |
niśīthe rājaśārdūla stanayitnorivāmbare

हाहाकाररवांश्चैव सिंहनादांश्च पुष्कलान् ।
शृणु शब्दान्बहुविधानर्जुनस्य रथं प्रति

hāhākāraravāṃścaiva siṃhanādāṃśca puṣkalān |
śṛṇu śabdānbahuvidhānarjunasya rathaṃ prati

अयं मध्ये स्थितोऽस्माकं सात्यकिः सात्वतां वरः ।
इह चेल्लभ्यते लक्ष्यं कृत्स्नाञ्जेष्यामहे परान्

ayaṃ madhye sthito'smākaṃ sātyakiḥ sātvatāṃ varaḥ |
iha cellabhyate lakṣyaṃ kṛtsnāñjeṣyāmahe parān

एष पाञ्चालराजस्य पुत्रो द्रोणेन सङ्गतः ।
सर्वतः संवृतो योधैः शूरैश्च रथसत्तमैः

eṣa pāñcālarājasya putro droṇena saṅgataḥ |
sarvataḥ saṃvṛto yodhaiḥ śūraiśca rathasattamaiḥ

सात्यकिं यदि हन्याम धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
असंशयं महाराज ध्रुवो नो विजयो भवेत्

sātyakiṃ yadi hanyāma dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
asaṃśayaṃ mahārāja dhruvo no vijayo bhavet

सौभद्रवदिमौ वीरौ परिवार्य महारथौ ।
प्रयतायो महाराज निहन्तुं वृष्णिपार्षतौ

saubhadravadimau vīrau parivārya mahārathau |
prayatāyo mahārāja nihantuṃ vṛṣṇipārṣatau

सव्यसाची पुरोऽभ्येति द्रोणानीकाय भारत ।
संसक्तं सात्यकिं ज्ञात्वा बहुभिः कुरुपुङ्गवैः

savyasācī puro'bhyeti droṇānīkāya bhārata |
saṃsaktaṃ sātyakiṃ jñātvā bahubhiḥ kurupuṅgavaiḥ

तत्र गच्छन्तु बहवः प्रवरा रथसत्तमाः ।
यावत्पार्थो न जानाति सात्यकिं बहुभिर्वृतम्

tatra gacchantu bahavaḥ pravarā rathasattamāḥ |
yāvatpārtho na jānāti sātyakiṃ bahubhirvṛtam

ते त्वरध्वं तथा शूराः शराणां मोक्षणे भृशम् ।
यथा त्विह व्रजत्येष परलोकाय माधवः ।
तथा कुरु महाराज सुनीत्या सुप्रयुक्तया

te tvaradhvaṃ tathā śūrāḥ śarāṇāṃ mokṣaṇe bhṛśam |
yathā tviha vrajatyeṣa paralokāya mādhavaḥ |
tathā kuru mahārāja sunītyā suprayuktayā

कर्णस्य मतमास्थाय पुत्रस्ते प्राह सौबलम् ।
यथेन्द्रः समरे राजन्प्राह विष्णुं यशस्विनम्

karṇasya matamāsthāya putraste prāha saubalam |
yathendraḥ samare rājanprāha viṣṇuṃ yaśasvinam

वृतः सहस्रैर्दशभिर्गजानामनिवर्तिनाम् ।
रथैश्च दशसाहस्रैस्तूर्णं याहि धनञ्जयम् ।

vṛtaḥ sahasrairdaśabhirgajānāmanivartinām |
rathaiśca daśasāhasraistūrṇaṃ yāhi dhanañjayam |

दुःशासनो दुर्विषहः सुबाहुर्दुः प्रधर्षणः ।
एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तिभिर्बहुभिर्वृताः

duḥśāsano durviṣahaḥ subāhurduḥ pradharṣaṇaḥ |
ete tvāmanuyāsyanti pattibhirbahubhirvṛtāḥ

जहि कृष्णौ महाबाहो धर्मराजं च मातुल ।
नकुलं सहदेवं च भीमसेनं तथैव च

jahi kṛṣṇau mahābāho dharmarājaṃ ca mātula |
nakulaṃ sahadevaṃ ca bhīmasenaṃ tathaiva ca

देवानामिव देवेन्द्रे जयाशा त्वयि मे स्थिता ।
जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः

devānāmiva devendre jayāśā tvayi me sthitā |
jahi mātula kaunteyānasurāniva pāvakiḥ

एवमुक्तो ययौ पार्थान्पुत्रेण तव सौबलः ।
महत्या सेनया सार्धं सह पुत्रैश्च ते विभो

evamukto yayau pārthānputreṇa tava saubalaḥ |
mahatyā senayā sārdhaṃ saha putraiśca te vibho

प्रियार्थं तव पुत्राणां दिधक्षुः पाण्डुनन्दनान् ।
ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह

priyārthaṃ tava putrāṇāṃ didhakṣuḥ pāṇḍunandanān |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha

प्रयाते सौबले राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् ।
बलेन महता युक्ताः सूतपुत्रस्तु सात्वतम्

prayāte saubale rājanpāṇḍavānāmanīkinīm |
balena mahatā yuktāḥ sūtaputrastu sātvatam

अभ्ययात्त्वरितो युद्धे किरञ्शरशतान्बहून् ।
तथैव पार्थिवाः सर्वे सात्यकिं पर्यवारयन्

abhyayāttvarito yuddhe kirañśaraśatānbahūn |
tathaiva pārthivāḥ sarve sātyakiṃ paryavārayan

भारद्वाजस्ततो गत्वा धृष्टद्युम्नरथं प्रति ।
महद्युद्धं तदासीत्तुं द्रोणस्य निशि भारत ।
धृष्टद्युम्नेन वीरेण पाञ्चालैश्च सहाद्भुतम्

bhāradvājastato gatvā dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati |
mahadyuddhaṃ tadāsīttuṃ droṇasya niśi bhārata |
dhṛṣṭadyumnena vīreṇa pāñcālaiśca sahādbhutam