अध्याय 170: नकुल ने शकुनि को, कृप ने शिखण्डी को हराया

नकुलं रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव ।
अभ्ययात्सौबलः क्रुद्धस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe nighnantaṃ vāhinīṃ tava |
abhyayātsaubalaḥ kruddhastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ ।
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः

kṛtavairau tu tau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau |
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ

यथैव नकुलो राजञ्शरवर्षाण्यमुञ्चत ।
तथैव सौबलश्चापि शिक्षां सन्दर्शयन्युधि

yathaiva nakulo rājañśaravarṣāṇyamuñcata |
tathaiva saubalaścāpi śikṣāṃ sandarśayanyudhi

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा ।
व्यराजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव

tāvubhau samare śūrau śarakaṇṭakinau tadā |
vyarājetāṃ mahārāja śvāvidhau śalalairiva

रुक्मपुङ्खैरजिह्माग्रैः शरैश्छिन्नतनुच्छदौ ।
रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृधे

rukmapuṅkhairajihmāgraiḥ śaraiśchinnatanucchadau |
rudhiraughapariklinnau vyabhrājetāṃ mahāmṛdhe

तपनीयनिभौ चित्रो कल्पवृक्षाविव द्रुमौ ।
किंशुकाविव चोत्फुल्लौ प्रकाशेते रणाजिरे

tapanīyanibhau citro kalpavṛkṣāviva drumau |
kiṃśukāviva cotphullau prakāśete raṇājire

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा ।
व्यराजेतां महारान्कण्टकैरिव शाल्मली

tāvubhau samare śūrau śarakaṇṭakinau tadā |
vyarājetāṃ mahārānkaṇṭakairiva śālmalī

सुजिह्मं प्रेक्षमाणौ च राजन्विवृतलोचनौ ।
क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्

sujihmaṃ prekṣamāṇau ca rājanvivṛtalocanau |
krodhasaṃraktanayanau nirdahantau parasparam

श्यालस्तु तव सङ्क्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव ।
कर्णिनैकेन विव्याध हृदये निशितेन ह

śyālastu tava saṅkruddho mādrīputraṃ hasanniva |
karṇinaikena vivyādha hṛdaye niśitena ha

नकुलस्तु भृशं विद्वः श्यालेन तव धन्विना ।
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्

nakulastu bhṛśaṃ vidvaḥ śyālena tava dhanvinā |
niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cāviśanmahat

अत्यन्तवैरिणां दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं तथाऽऽगतम् ।
ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा

atyantavairiṇāṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ tathā''gatam |
nanāda śakunī rājaṃstapānte jalado yathā

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां नकुलः पाण्डुनन्दनः ।
अभ्ययात्सौबलं भूयो व्यात्तानन इवान्तकः

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ |
abhyayātsaubalaṃ bhūyo vyāttānana ivāntakaḥ

सङ्क्रुद्धः शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ ।
पुनश्चैनं शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे

saṅkruddhaḥ śakuniṃ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha |
punaścainaṃ śatenaiva nārācānāṃ stanāntare

अथास्य सशरं चापं मृष्टिदेशेऽच्छिनत्तदा ।
ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद्भूमावपातयत्

athāsya saśaraṃ cāpaṃ mṛṣṭideśe'cchinattadā |
dhvajaṃ ca tvaritaṃ chittvā rathādbhūmāvapātayat

विशिखेन च तीक्ष्णेन पीतेन निशितेन च ।
ऊरू निर्भिद्य चैकेन नकुलः पाण्डुनन्दनः ।
श्येनं सपक्षं व्याधेन पातयामास तं तदा

viśikhena ca tīkṣṇena pītena niśitena ca |
ūrū nirbhidya caikena nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ |
śyenaṃ sapakṣaṃ vyādhena pātayāmāsa taṃ tadā

सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् ।
ध्वजयष्टिं परिक्लिश्य कामुकः कामिनीं यथा

so'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat |
dhvajayaṣṭiṃ parikliśya kāmukaḥ kāminīṃ yathā

तं विसंज्ञं निपतितं दृष्ट्वा श्यालं तवानघ ।
अपोवाह रथेनाशु सारथिर्ध्वजिनीमुखात्

taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śyālaṃ tavānagha |
apovāha rathenāśu sārathirdhvajinīmukhāt

ततः सञ्चुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगाः

tataḥ sañcukruśuḥ pārthā ye ca teṣāṃ padānugāḥ

निर्जित्य च रणे शत्रुं नकुलः शत्रुतापनः ।
अब्रवीत्सारथिं क्रुद्धो द्रोणानीकायं मां वह

nirjitya ca raṇe śatruṃ nakulaḥ śatrutāpanaḥ |
abravītsārathiṃ kruddho droṇānīkāyaṃ māṃ vaha

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य सारथिः ।
प्रायात्तेन तदा राजन्यत्र द्रोणो व्यवस्थितः

tasya tadvacanaṃ śrutvā mādrīputrasya sārathiḥ |
prāyāttena tadā rājanyatra droṇo vyavasthitaḥ

शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशाम्पते ।
कृपः शारद्वतो यत्तः प्रत्यगच्छत्स वेगितः

śikhaṇḍinaṃ tu samare droṇaprepsuṃ viśāmpate |
kṛpaḥ śāradvato yattaḥ pratyagacchatsa vegitaḥ

गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणानीकमरिन्दमम् ।
विव्याध नवभिर्भल्लैः शिखण्डी प्रहसन्निव

gautamaṃ drutamāyāntaṃ droṇānīkamarindamam |
vivyādha navabhirbhallaiḥ śikhaṇḍī prahasanniva

तमाचार्यो महाराज विद्धा पञ्चभिराशुगैः ॥
पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत्तव

tamācāryo mahārāja viddhā pañcabhirāśugaiḥ ||
punarvivyādha viṃśatyā putrāṇāṃ priyakṛttava

महद्युद्धं तयोरासीद्धोररूपं भयानकम् ॥
यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयोः

mahadyuddhaṃ tayorāsīddhorarūpaṃ bhayānakam ||
yathā devāsure yuddhe śambarāmararājayoḥ

शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्तौ महारथौ ।
मेघाविव तपापाये वीरौ समरदुर्मदौ ।
प्रकृत्या घोररूपं तदासीद्धोरतरं पुनः

śarajālāvṛtaṃ vyoma cakratustau mahārathau |
meghāviva tapāpāye vīrau samaradurmadau |
prakṛtyā ghorarūpaṃ tadāsīddhorataraṃ punaḥ

रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ योधानां युद्धशालिनाम् ।
कालरात्रिनिभा ह्यासीद्धोररूपा भयानका

rātriśca bharataśreṣṭha yodhānāṃ yuddhaśālinām |
kālarātrinibhā hyāsīddhorarūpā bhayānakā

शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद्धनुः ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा

śikhaṇḍī tu mahārāja gautamasya mahaddhanuḥ |
ardhacandreṇa ciccheda sajyaṃ saviśikhaṃ tadā

तस्य क्रुद्धः कृपो राजञ्शक्तिं चिक्षेप दारुणाम् ।
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम्

tasya kruddhaḥ kṛpo rājañśaktiṃ cikṣepa dāruṇām |
svarṇadaṇḍāmakuṇṭhāgrāṃ karmāraparimārjitām

तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभिः शरैः ।
सापतन्मेदिनीं कृत्ता भासयन्ती महाप्रभा

tāmāpatantīṃ ciccheda śikhaṇḍī bahubhiḥ śaraiḥ |
sāpatanmedinīṃ kṛttā bhāsayantī mahāprabhā

अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वारः ।
प्राच्छादयच्छितैर्बाणैर्महाराज शिखण्डिनम्

athānyaddhanurādāya gautamo rathināṃ vāraḥ |
prācchādayacchitairbāṇairmahārāja śikhaṇḍinam

स च्छाद्यमानः समरे गौतमेन यशस्विना ।
न्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वरः

sa cchādyamānaḥ samare gautamena yaśasvinā |
nyaṣīdata rathopasthe śikhaṇḍī rathināṃ varaḥ

सीदन्तं चैनमालोक्य कृपः शारद्वतो युधि ।
आजघ्ने बहुभिर्बाणैर्जिघांसन्निव भारत

sīdantaṃ cainamālokya kṛpaḥ śāradvato yudhi |
ājaghne bahubhirbāṇairjighāṃsanniva bhārata

विमुखं तु रणे दृष्ट्वा याज्ञसेनिं महारथम् ।
पाञ्चालाः सोमकाश्चैव परिवव्रुः समन्ततः

vimukhaṃ tu raṇe dṛṣṭvā yājñaseniṃ mahāratham |
pāñcālāḥ somakāścaiva parivavruḥ samantataḥ

तथैव तव पुत्राश्च परिवव्रुर्द्विजोत्तमम् ।
महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमवर्तत

tathaiva tava putrāśca parivavrurdvijottamam |
mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddhamavartata

रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो मेघानां गर्जतामिव

rathānāṃ ca raṇe rājannanyonyamabhidhāvatām |
babhūva tumulaḥ śabdo meghānāṃ garjatāmiva

द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशाम्पते ।
अन्योन्यमभितो राजन्क्रूरमायोधनं बभौ

dravatāṃ sādināṃ caiva gajānāṃ ca viśāmpate |
anyonyamabhito rājankrūramāyodhanaṃ babhau

पत्तीनां द्रवतां चैव पादशब्देन मेदिनी ।
अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाङ्गना

pattīnāṃ dravatāṃ caiva pādaśabdena medinī |
akampata mahārāja bhayatrasteva cāṅganā

रथिनो रथमारुह्य प्रद्रुता वेगवत्तरम् ।
अगृह्णन्बहवो राजञ्शलभान्वायसा इव

rathino rathamāruhya pradrutā vegavattaram |
agṛhṇanbahavo rājañśalabhānvāyasā iva

तथा गजान्प्रभिन्नांश्च सम्प्रभिन्ना महागजाः ।
तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्णन्ति स्म भारत

tathā gajānprabhinnāṃśca samprabhinnā mahāgajāḥ |
tasminneva pade yattā nigṛhṇanti sma bhārata

सादी सादिनमासाद्य पत्तयश्च पदातिनम् ।
समासाद्य रणेऽन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमुः

sādī sādinamāsādya pattayaśca padātinam |
samāsādya raṇe'nyonyaṃ saṃrabdhā nāticakramuḥ

धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि ।
बभूव तत्र सैन्यानां शब्दः सुविपुलो निशि

dhāvatāṃ dravatāṃ caiva punarāvartatāmapi |
babhūva tatra sainyānāṃ śabdaḥ suvipulo niśi

दीप्यमानाः प्रदीपाश्च रथवारणवाजिषु ।
अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युताः

dīpyamānāḥ pradīpāśca rathavāraṇavājiṣu |
adṛśyanta mahārāja maholkā iva khāccyutāḥ

सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपैरवभासिता ।
दिवसप्रतिमा राजन्बभूव रणमूर्धनि

sā niśā bharataśreṣṭha pradīpairavabhāsitā |
divasapratimā rājanbabhūva raṇamūrdhani

आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति ।
तथा नष्टं तमो घोरं दीपैर्दीप्तैरितस्ततः

ādityena yathā vyāptaṃ tamo loke praṇaśyati |
tathā naṣṭaṃ tamo ghoraṃ dīpairdīptairitastataḥ

दिवं च पृथिवीं चैव दिशश्च प्रदिशस्तथा ।
रजसा तमसा व्याप्ता द्योतिताः प्रभया पुनः

divaṃ ca pṛthivīṃ caiva diśaśca pradiśastathā |
rajasā tamasā vyāptā dyotitāḥ prabhayā punaḥ

अस्त्राणां कवचनानां च मणीनां च महात्मनाम् ।
अन्तर्दधुः प्रभाः सर्वा दीपैस्तैरवभासिताः

astrāṇāṃ kavacanānāṃ ca maṇīnāṃ ca mahātmanām |
antardadhuḥ prabhāḥ sarvā dīpaistairavabhāsitāḥ

तस्मिन्कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे ।
न किञ्चिद्विदुरात्मानमयमस्मीति भारत

tasminkolāhale yuddhe vartamāne niśāmukhe |
na kiñcidvidurātmānamayamasmīti bhārata

अवधीत्समरे पुत्रं पिता भरतसत्तम ।
पुत्रश्च पितरं मोहात्सखायं च सखा तथा ।
स्वस्रीयं मातुलश्चापि स्वस्रीयश्चापि मातुलम्

avadhītsamare putraṃ pitā bharatasattama |
putraśca pitaraṃ mohātsakhāyaṃ ca sakhā tathā |
svasrīyaṃ mātulaścāpi svasrīyaścāpi mātulam

स्वे स्वान्परे परांश्चापि निजघ्नुरितरेतरम् ।
निर्मर्यादमभूद्युद्धं रात्रौ भीरुभयानकम्

sve svānpare parāṃścāpi nijaghnuritaretaram |
nirmaryādamabhūdyuddhaṃ rātrau bhīrubhayānakam