अध्याय 151: दुर्योधन निराश होकर द्रोण को दोष देता है

सैन्धवे निहते राजन्पुत्रस्तव सुयोधनः ।
[अश्रुपूर्णमुखो दीनो निरुत्साहो द्विषज्जये

saindhave nihate rājanputrastava suyodhanaḥ |
[aśrupūrṇamukho dīno nirutsāho dviṣajjaye

दुर्मना निःश्वसन्दुष्टो भग्नदंष्ट्र इवोरगः ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रस्तेऽर्तिं परामगात्

durmanā niḥśvasanduṣṭo bhagnadaṃṣṭra ivoragaḥ |
āgaskṛtsarvalokasya putraste'rtiṃ parāmagāt

दृष्ट्वा तत्कदनं घोरं स्वबलस्य कृतं महत् ।
जिष्णुना भीमसेनेन सात्वतेन च संयुगे

dṛṣṭvā tatkadanaṃ ghoraṃ svabalasya kṛtaṃ mahat |
jiṣṇunā bhīmasenena sātvatena ca saṃyuge

स विवर्णः कृशो दीनो बाष्पविप्लुतलोचनः ।]
अमन्यतार्जुनसमो न योद्धा भुवि विद्यते

sa vivarṇaḥ kṛśo dīno bāṣpaviplutalocanaḥ |]
amanyatārjunasamo na yoddhā bhuvi vidyate

न द्रोणो न च राधेयो नाश्वत्थामा कृपो न च ।
पार्थस्य सम्मखे स्थातुं पर्याप्ता इति मारिष

na droṇo na ca rādheyo nāśvatthāmā kṛpo na ca |
pārthasya sammakhe sthātuṃ paryāptā iti māriṣa

निर्जित्य हि रणे पार्थः सर्वान्मम महारथान् ।
अवधीत्सैन्धवं सङ्ख्ये न च कश्चिदवारयत्‌

nirjitya hi raṇe pārthaḥ sarvānmama mahārathān |
avadhītsaindhavaṃ saṅkhye na ca kaścidavārayat‌

सर्वथा हतमेवेदं कौरवाणां महद्बलम् ।
न ह्यस्य विद्यते त्राता साक्षादपि पुरन्दरः

sarvathā hatamevedaṃ kauravāṇāṃ mahadbalam |
na hyasya vidyate trātā sākṣādapi purandaraḥ

यमुपाश्रित्य सङ्ग्रामे कृतः शस्त्रसमुद्यमः ।
स कर्णो निर्जितः सङ्ख्ये हतश्चैव जयद्रथः

yamupāśritya saṅgrāme kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ |
sa karṇo nirjitaḥ saṅkhye hataścaiva jayadrathaḥ

परुषाणि सभामध्ये प्रोक्तवान्यो हि पाण्डवान् ।
स कर्णो निर्जितः सङ्ख्ये सैन्धवश्च निपातितः

paruṣāṇi sabhāmadhye proktavānyo hi pāṇḍavān |
sa karṇo nirjitaḥ saṅkhye saindhavaśca nipātitaḥ

यस्य वीर्यं समाश्रित्य शमं याचन्तमच्युतम् ।
तृणवत्तमहं मन्ये स कर्णो निर्जितो युधि

yasya vīryaṃ samāśritya śamaṃ yācantamacyutam |
tṛṇavattamahaṃ manye sa karṇo nirjito yudhi

एवं क्लान्तमना राजन्नुपायाद्रोणमीक्षितुम् ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रस्ते भरतर्षभ

evaṃ klāntamanā rājannupāyādroṇamīkṣitum |
āgaskṛtsarvalokasya putraste bharatarṣabha

ततस्तत्सर्वमाचख्यौ कुरूणां वैशसं महत् ।
परान्विजयतश्चापि धार्तराष्ट्रान्निमज्जतः

tatastatsarvamācakhyau kurūṇāṃ vaiśasaṃ mahat |
parānvijayataścāpi dhārtarāṣṭrānnimajjataḥ

पश्य मूर्धाभिषिक्तानामाचार्य कदनं महत् ।
कृत्वा प्रमुखतः शूरं भीष्मं मम पितामहम्

paśya mūrdhābhiṣiktānāmācārya kadanaṃ mahat |
kṛtvā pramukhataḥ śūraṃ bhīṣmaṃ mama pitāmaham

तं निहत्य प्रलुब्धोऽयं शिखण्डी पूर्णमानसः ।
पाञ्चाल्यैः सहितः सर्वैः सेनाग्रमभिवर्तते

taṃ nihatya pralubdho'yaṃ śikhaṇḍī pūrṇamānasaḥ |
pāñcālyaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ senāgramabhivartate

अपरश्चापि दुर्धर्षः शिष्यस्ते सव्यसाचिना ।
अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः

aparaścāpi durdharṣaḥ śiṣyaste savyasācinā |
akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ

अस्मद्विजयकामानां सुहृदामुपकारिणाम् ।
गन्ताऽस्मि कथमानृण्यं गतानां यमसादनम्

asmadvijayakāmānāṃ suhṛdāmupakāriṇām |
gantā'smi kathamānṛṇyaṃ gatānāṃ yamasādanam

ये मदर्थं परीप्सन्ते वसुधां वसुधाधिपाः ।
ते हित्वा वसुधैश्वर्यं वसुधामधिशेरते

ye madarthaṃ parīpsante vasudhāṃ vasudhādhipāḥ |
te hitvā vasudhaiśvaryaṃ vasudhāmadhiśerate

सोऽहं कापुरुषः क-त्वा मित्राणां क्षयमीदृशम् ।
अश्वमेधसहस्रेण पावितुं न समुत्सहे

so'haṃ kāpuruṣaḥ ka-tvā mitrāṇāṃ kṣayamīdṛśam |
aśvamedhasahasreṇa pāvituṃ na samutsahe

मम लुब्धस्य पापस्य तथा धर्मापचायिनः ।
व्यायामेन जिगीषन्तः प्राप्ता वैवस्वतक्षयम्

mama lubdhasya pāpasya tathā dharmāpacāyinaḥ |
vyāyāmena jigīṣantaḥ prāptā vaivasvatakṣayam

कथं पतितवृत्तस्य पृथिवी सुहृदां द्रुहः ।
विवरं नाशकद्दातुं मम पार्थिवसंसदि

kathaṃ patitavṛttasya pṛthivī suhṛdāṃ druhaḥ |
vivaraṃ nāśakaddātuṃ mama pārthivasaṃsadi

योऽहं रुधिरसिक्ताङ्गं राज्ञां मध्ये पितामहम् ।
शयानं नाशकं त्रातुं भीष्ममायोधने हतम्

yo'haṃ rudhirasiktāṅgaṃ rājñāṃ madhye pitāmaham |
śayānaṃ nāśakaṃ trātuṃ bhīṣmamāyodhane hatam

तं मामनार्यपुरुषं मित्रद्रुहमधार्मिकम् ।
किं वक्ष्यति हि दुर्धर्षः समेत्य परलोकजित्

taṃ māmanāryapuruṣaṃ mitradruhamadhārmikam |
kiṃ vakṣyati hi durdharṣaḥ sametya paralokajit

जलसन्धं महेष्वासं पश्य सात्यकिना हतम् ।
मदर्थमुद्यतं शूरं प्राणांस्त्यक्त्वा महारथम्

jalasandhaṃ maheṣvāsaṃ paśya sātyakinā hatam |
madarthamudyataṃ śūraṃ prāṇāṃstyaktvā mahāratham

काम्भोजं निहतं दृष्ट्वा तथालम्बुसमेव च ।
अन्यान्बहूंश्च सुहृदो जीवितार्थोऽद्य को मम

kāmbhojaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tathālambusameva ca |
anyānbahūṃśca suhṛdo jīvitārtho'dya ko mama

व्यायच्छन्तो हताः शूरा मदर्थे ये पराङ्मुखाः ।
यतमानाः परं शक्त्या विजेतुमहितान्मम

vyāyacchanto hatāḥ śūrā madarthe ye parāṅmukhāḥ |
yatamānāḥ paraṃ śaktyā vijetumahitānmama

तेषां गत्वाऽहमानृण्यमद्य शक्त्या परन्तप ।
तर्पयिष्यामि तानेव जलेन यमुनामनु

teṣāṃ gatvā'hamānṛṇyamadya śaktyā parantapa |
tarpayiṣyāmi tāneva jalena yamunāmanu

सत्यं ते प्रतिजानामि सर्वशस्त्रभृतां वर ।
इष्टापूर्तेन च शपे वीर्येण च सुतैरपि

satyaṃ te pratijānāmi sarvaśastrabhṛtāṃ vara |
iṣṭāpūrtena ca śape vīryeṇa ca sutairapi

निहत्य तान्रमे सर्वान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह ।
सान्तिं लब्धाऽस्मि तेषां वा रणे गन्ता सलोकताम्

nihatya tānrame sarvānpāñcālānpāṇḍavaiḥ saha |
sāntiṃ labdhā'smi teṣāṃ vā raṇe gantā salokatām

सोऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभाः ।
हता मदर्थे सङ्ग्रामे युध्यमानाः किरीटिना ॥
न हीदानीं सहाया मे परीप्सन्त्यनुपस्कृताः ।
श्रेयो हि पाण्डून्मन्यन्ते न तथास्मान्महाभुज

so'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra te puruṣarṣabhāḥ |
hatā madarthe saṅgrāme yudhyamānāḥ kirīṭinā ||
na hīdānīṃ sahāyā me parīpsantyanupaskṛtāḥ |
śreyo hi pāṇḍūnmanyante na tathāsmānmahābhuja

स्वयं हि मृत्युर्विहितः सत्यसन्धेन संयुगे ।
भवानुपेक्षां कुरुते शिष्यत्वादर्जुनस्य हि

svayaṃ hi mṛtyurvihitaḥ satyasandhena saṃyuge |
bhavānupekṣāṃ kurute śiṣyatvādarjunasya hi

अतो विनिहताः सर्वे येऽस्मज्जयचिकीर्षवः ।
कर्णमेव तु पश्यामि सम्प्रत्यस्मज्जयैषिणम्

ato vinihatāḥ sarve ye'smajjayacikīrṣavaḥ |
karṇameva tu paśyāmi sampratyasmajjayaiṣiṇam

यो हि मित्रमविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधीः ।
मित्रार्थे योजयत्येनं तस्य सोऽर्थोऽवसीदति

yo hi mitramavijñāya yāthātathyena mandadhīḥ |
mitrārthe yojayatyenaṃ tasya so'rtho'vasīdati

तादृग्रूपं कृतमिदं मम कार्यं सुहृत्तमैः ।
मोहाल्लुब्धस्य पापस्य जिह्मस्य धनमीहतः

tādṛgrūpaṃ kṛtamidaṃ mama kāryaṃ suhṛttamaiḥ |
mohāllubdhasya pāpasya jihmasya dhanamīhataḥ

यौ मे युद्धस्य कृत्यस्य जिह्माचारैः समीयतुः ।
हतो जयद्रथश्चैव सौमदत्तिश्च विर्यवान् ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः

yau me yuddhasya kṛtyasya jihmācāraiḥ samīyatuḥ |
hato jayadrathaścaiva saumadattiśca viryavān |
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ

सोऽहमद्य गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभाः ।
हता मदर्थे सङ्ग्रामे युध्यमानाः किरीटिना

so'hamadya gamiṣyāmi yatra te puruṣarṣabhāḥ |
hatā madarthe saṅgrāme yudhyamānāḥ kirīṭinā

न हि मे जीवितेनार्थस्तानृते पुरुषर्षभान् ।
आचार्यः पाण्डुपुत्राणामनुजानातु नो भवान्

na hi me jīvitenārthastānṛte puruṣarṣabhān |
ācāryaḥ pāṇḍuputrāṇāmanujānātu no bhavān