अध्याय 150: युधिष्ठिर श्रीकृष्ण की परमेश्वर रूप में स्तुति करते हैं

ततो राजानमभ्येत्य धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
ववन्दे सम्प्रहृष्टात्मा हते पार्थेन सैन्धवे

tato rājānamabhyetya dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
vavande samprahṛṣṭātmā hate pārthena saindhave

दिष्ट्या वर्धसि राजेन्द्र हतशत्रुर्नरोत्तम ।
दिष्ट्या निस्तीर्णवांशैव प्रतिज्ञामनुजस्तव

diṣṭyā vardhasi rājendra hataśatrurnarottama |
diṣṭyā nistīrṇavāṃśaiva pratijñāmanujastava

स त्वेवमुक्तः कृष्णेन हृष्टः परपुरञ्जयः ।
ततो युधिष्ठिरो राजा रथादाप्लुत्य भारत ।
पर्यष्वजत्तदा कृष्णावानन्दाश्रुपरिप्लुतः

sa tvevamuktaḥ kṛṣṇena hṛṣṭaḥ parapurañjayaḥ |
tato yudhiṣṭhiro rājā rathādāplutya bhārata |
paryaṣvajattadā kṛṣṇāvānandāśrupariplutaḥ

प्रमृज्य वदनं शुभ्रं पुण्डरीकसमप्रभम् ।
अब्रवीद्वासुदेवं च पाण्डवं च धनञ्जयम्

pramṛjya vadanaṃ śubhraṃ puṇḍarīkasamaprabham |
abravīdvāsudevaṃ ca pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam

प्रियमेतदुपश्रुत्य त्वत्तः पुष्करलोचन ।
नान्तं गच्छामि हर्षस्य तितीर्षुरुदधेरिव

priyametadupaśrutya tvattaḥ puṣkaralocana |
nāntaṃ gacchāmi harṣasya titīrṣurudadheriva

अत्यद्भुतमिदं कृष्ण कृतं पार्थेन धीमता ।
दिष्ट्या पश्यामि सङ्ग्रामे तीर्णभारौ महारथौ

atyadbhutamidaṃ kṛṣṇa kṛtaṃ pārthena dhīmatā |
diṣṭyā paśyāmi saṅgrāme tīrṇabhārau mahārathau

दिष्ट्या च निहतः पापः सैन्धवः पुरुषाधमः ।
दिष्ट्या शत्रुगणाश्चैव निमग्नाः शोकसागरे

diṣṭyā ca nihataḥ pāpaḥ saindhavaḥ puruṣādhamaḥ |
diṣṭyā śatrugaṇāścaiva nimagnāḥ śokasāgare

कृष्ण दिष्ट्या मम प्रीतिर्महती प्रतिपादिता ।
त्वया गुप्तेन गोविन्द घ्नता पापं जयद्रथम्

kṛṣṇa diṣṭyā mama prītirmahatī pratipāditā |
tvayā guptena govinda ghnatā pāpaṃ jayadratham

किन्तु नात्यद्भुतं तेषां येषां नस्त्वं समाश्रयः ।
न तेषां दुष्कृतं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
सर्वलोकगुरुर्येषां त्वं नाथो मधुसूदन

kintu nātyadbhutaṃ teṣāṃ yeṣāṃ nastvaṃ samāśrayaḥ |
na teṣāṃ duṣkṛtaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate |
sarvalokagururyeṣāṃ tvaṃ nātho madhusūdana

त्वत्प्रसादाद्धि गोविन्द वयं जेष्यामहे रिपून् ।
यथा पुरा प्रसादात्ते दानवान्पाकशासनः

tvatprasādāddhi govinda vayaṃ jeṣyāmahe ripūn |
yathā purā prasādātte dānavānpākaśāsanaḥ

पृथिव्या विजयो वापि त्रैलोक्यविजयोऽपि वा ।
ध्रुवो हि तेषां वार्ष्णेय येषां तुष्टोऽसि मानद

pṛthivyā vijayo vāpi trailokyavijayo'pi vā |
dhruvo hi teṣāṃ vārṣṇeya yeṣāṃ tuṣṭo'si mānada

न तेषां विद्यते पापं सङ्ग्रामे वा पराजयः ।
त्रिदशेश्वर नाथस्त्वं येषां तुष्टोऽसि माधव

na teṣāṃ vidyate pāpaṃ saṅgrāme vā parājayaḥ |
tridaśeśvara nāthastvaṃ yeṣāṃ tuṣṭo'si mādhava

त्वत्प्रसादाद्धृषीकेश शक्रः सुरगणेश्वरः ।
त्रैलोक्यविजयं श्रीमान्प्राप्तवान्रणमूर्धनि

tvatprasādāddhṛṣīkeśa śakraḥ suragaṇeśvaraḥ |
trailokyavijayaṃ śrīmānprāptavānraṇamūrdhani

तव चैव प्रसादेन त्रिदशास्त्रिदशेश्वराः ।
अमरत्वं गताः कृष्ण लोकांश्चाश्नुवतेऽक्षयान्

tava caiva prasādena tridaśāstridaśeśvarāḥ |
amaratvaṃ gatāḥ kṛṣṇa lokāṃścāśnuvate'kṣayān

स्थितः सर्वात्मना नित्यं प्रियेषु च हितेषु च ।
त्वां चैवास्माभिराश्रित्य कृतः शस्त्रसमुद्यमः ।
सुरैरिवासुरवधे शक्रं शक्रानुजाहवे

sthitaḥ sarvātmanā nityaṃ priyeṣu ca hiteṣu ca |
tvāṃ caivāsmābhirāśritya kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ |
surairivāsuravadhe śakraṃ śakrānujāhave

असंभाव्यमिदं कर्म देवैरपि जनार्दन ।
त्वद्बुद्धिबलवीर्येण कृतवानेष फल्गुनः

asaṃbhāvyamidaṃ karma devairapi janārdana |
tvadbuddhibalavīryeṇa kṛtavāneṣa phalgunaḥ

बाल्यात्प्रभृति ते कृष्ण कर्माणि श्रुतवानहम् ।
अमानुषाणि दिव्यानि महान्ति च बहूनि च ।
तदैवाज्ञासिषं शत्रून्हतान्प्राप्तां च मेदिनीम्

bālyātprabhṛti te kṛṣṇa karmāṇi śrutavānaham |
amānuṣāṇi divyāni mahānti ca bahūni ca |
tadaivājñāsiṣaṃ śatrūnhatānprāptāṃ ca medinīm

त्वत्प्रसादसमुत्थेन विक्रमेणारिसूदन ।
सुरेशत्वं गतः शक्रो हत्वा दैत्यान्सहस्रशः

tvatprasādasamutthena vikrameṇārisūdana |
sureśatvaṃ gataḥ śakro hatvā daityānsahasraśaḥ

त्वत्प्रसादाद्वृषीकेश जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
स्ववर्त्मनि स्थितं वीर जपरहोमेषु वर्तते

tvatprasādādvṛṣīkeśa jagatsthāvarajaṅgamam |
svavartmani sthitaṃ vīra japarahomeṣu vartate

एकार्णवमिदं पूर्वं सर्वमासीत्तमोमयम् ।
त्वत्प्रसादान्माहाबाहो जगत्प्राप्तं नरोत्तम

ekārṇavamidaṃ pūrvaṃ sarvamāsīttamomayam |
tvatprasādānmāhābāho jagatprāptaṃ narottama

स्रष्टारं सर्वलोकानां परमात्मानमव्ययम् ।
ये पश्यन्ति हृषीकेश न ते मुह्यन्ति कर्हिचित्

sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ paramātmānamavyayam |
ye paśyanti hṛṣīkeśa na te muhyanti karhicit

पुराणं परमं देवं देवदेवं सनातनम् ।
ये प्रपन्नाः सुरगुरुं न ते मुह्यन्ति कर्हिचित्

purāṇaṃ paramaṃ devaṃ devadevaṃ sanātanam |
ye prapannāḥ suraguruṃ na te muhyanti karhicit

अनादिनिधनं देवं लोककर्तारमव्ययम् ।
ये भक्तास्त्वां हृषीकेश दुर्गाण्यतितरन्ति ते

anādinidhanaṃ devaṃ lokakartāramavyayam |
ye bhaktāstvāṃ hṛṣīkeśa durgāṇyatitaranti te

परं पुराणं पुरुषं पराणां परमं च यत् ।
प्रपद्यतस्तत्परमं परा भूतिर्विधीयते

paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ parāṇāṃ paramaṃ ca yat |
prapadyatastatparamaṃ parā bhūtirvidhīyate

गायन्ति चतुरो वेदा यश्च देवेषु गीयते ।
तं प्रपद्य महात्मानं भूतिमश्नाम्यनुत्तमाम्

gāyanti caturo vedā yaśca deveṣu gīyate |
taṃ prapadya mahātmānaṃ bhūtimaśnāmyanuttamām

परमेश परेशेश तिर्यगीश नरेश्वर ।
सर्वेश्वरेश्वरेशेन नमस्ते पुरुषोत्तम

parameśa pareśeśa tiryagīśa nareśvara |
sarveśvareśvareśena namaste puruṣottama

त्वमीशेशेश्वरेशान प्रभो वर्धस्व माधव ।
प्रभवाप्यय सर्वस्य सर्वात्मन्पृथुलोचन

tvamīśeśeśvareśāna prabho vardhasva mādhava |
prabhavāpyaya sarvasya sarvātmanpṛthulocana

धनञ्जयसखा यश्च धनञ्जयहितश्च यः ।
धनञ्जयस्य गोप्ता तं प्रपद्य सुखमेधते

dhanañjayasakhā yaśca dhanañjayahitaśca yaḥ |
dhanañjayasya goptā taṃ prapadya sukhamedhate

[मार्कण्डेयः पुराणर्षिश्चरितज्ञस्तवानघ ।
माहात्म्यमनुभावं पुरा फीर्तितवान्मुनिः

[mārkaṇḍeyaḥ purāṇarṣiścaritajñastavānagha |
māhātmyamanubhāvaṃ purā phīrtitavānmuniḥ

असितो देवलश्चैव नारदश्च महातपाः ।
पितामहश्च मे व्यासस्त्वामाहुर्विधिमुत्तमम्

asito devalaścaiva nāradaśca mahātapāḥ |
pitāmahaśca me vyāsastvāmāhurvidhimuttamam

त्वं तेजस्त्वं परं ब्रह्म त्वं सत्यं त्वं महत्तपः ।
त्वं श्रेयस्त्वं यशश्चाग्र्‌यं कारणं जगतस्तथा

tvaṃ tejastvaṃ paraṃ brahma tvaṃ satyaṃ tvaṃ mahattapaḥ |
tvaṃ śreyastvaṃ yaśaścāgr‌yaṃ kāraṇaṃ jagatastathā

त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये समनुप्राप्ते त्वां वै निविशते पुनः

tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
pralaye samanuprāpte tvāṃ vai niviśate punaḥ

अनादिनिधनं देवं विश्वस्येशं जगत्पते ।
धातारमजमव्यक्तमाहुर्वेदविदो जनाः

anādinidhanaṃ devaṃ viśvasyeśaṃ jagatpate |
dhātāramajamavyaktamāhurvedavido janāḥ

भूतात्मानं महात्मानमनन्तं विश्वतोमुखम् ।
अपि देवा न जानन्ति गुह्यमाद्यं जगत्पतिम् ।
नारायणं परं देवं परमात्मानमीश्वरम्

bhūtātmānaṃ mahātmānamanantaṃ viśvatomukham |
api devā na jānanti guhyamādyaṃ jagatpatim |
nārāyaṇaṃ paraṃ devaṃ paramātmānamīśvaram

ज्ञानयोनिं हरिं विष्णुं मुमुक्षूणां परायणम् ।
परं पुराणं पुरुषं पुराणानां परं च यत्

jñānayoniṃ hariṃ viṣṇuṃ mumukṣūṇāṃ parāyaṇam |
paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ purāṇānāṃ paraṃ ca yat

एवमादिगुणानां ते कर्मणां दिवि चेह च ।
अतीतभूतभव्यानां सङ्ख्याताऽत्र न विद्यते

evamādiguṇānāṃ te karmaṇāṃ divi ceha ca |
atītabhūtabhavyānāṃ saṅkhyātā'tra na vidyate

सर्वतो रक्षणीयाः स्म शक्रेणेव दिवौकसः ।
यैस्त्वं सर्वगुणोपेतः सुहृन्न उपपादितः

sarvato rakṣaṇīyāḥ sma śakreṇeva divaukasaḥ |
yaistvaṃ sarvaguṇopetaḥ suhṛnna upapāditaḥ

इत्येवं धर्मराजेन हरिरुक्तो महायशाः ।
अनुरूपमिदं वाक्यं प्रत्युवाच जनार्दनः

ityevaṃ dharmarājena harirukto mahāyaśāḥ |
anurūpamidaṃ vākyaṃ pratyuvāca janārdanaḥ

भवता तपसोग्रेण धर्मेण परमेण च ।
साधुत्वादार्जवाच्चैव हतः पापो जयद्रथः

bhavatā tapasogreṇa dharmeṇa parameṇa ca |
sādhutvādārjavāccaiva hataḥ pāpo jayadrathaḥ

अयं च पुरुषव्याघ्र त्वदनुध्यानसंवृतः ।
हत्वा योधसहस्राणि न्यहञ्जिष्णुर्जयद्रथम्

ayaṃ ca puruṣavyāghra tvadanudhyānasaṃvṛtaḥ |
hatvā yodhasahasrāṇi nyahañjiṣṇurjayadratham

कृतित्वे बाहुवीर्ये च तथैवासम्भ्रमेऽपि च ।
शीघ्रतामोधबुद्धित्वे नास्ति पार्थसमः क्वचित्

kṛtitve bāhuvīrye ca tathaivāsambhrame'pi ca |
śīghratāmodhabuddhitve nāsti pārthasamaḥ kvacit

तदयं भरतश्रेष्ठ भ्राता तेऽद्य यदर्जुनः ।
सैन्यक्षयं रणे कृत्वा सिन्धुराजशिरोऽहरत्

tadayaṃ bharataśreṣṭha bhrātā te'dya yadarjunaḥ |
sainyakṣayaṃ raṇe kṛtvā sindhurājaśiro'harat

ततो धर्मसुतो जिष्णुं परिष्वज्य विशाम्पते ।
प्रमृज्य वदनं तस्य पर्याश्वासयत प्रभुः

tato dharmasuto jiṣṇuṃ pariṣvajya viśāmpate |
pramṛjya vadanaṃ tasya paryāśvāsayata prabhuḥ

अतीव सुमहत्कर्म कृतवानसि फल्गुन ।
असह्यं चाविषह्यं च देवैरपि सवासवैः

atīva sumahatkarma kṛtavānasi phalguna |
asahyaṃ cāviṣahyaṃ ca devairapi savāsavaiḥ

दिष्टा निस्तीर्णभारोऽसि हतारिश्चासि शत्रुहन् ।
दिष्ट्या सत्या प्रतिज्ञेयं कृता हत्वा जयद्रथम्

diṣṭā nistīrṇabhāro'si hatāriścāsi śatruhan |
diṣṭyā satyā pratijñeyaṃ kṛtā hatvā jayadratham

एवमुक्त्वा गुडाकेशं धर्मराजो महायशाः ।
पस्पर्श पुण्यगन्धेन पृष्ठे हस्तेन पार्थिवाः ॥]

evamuktvā guḍākeśaṃ dharmarājo mahāyaśāḥ |
pasparśa puṇyagandhena pṛṣṭhe hastena pārthivāḥ ||]

एवमुक्तौ महात्मानावुभौ केशवपाण्डवौ ।
तावब्रूतां तदा कृष्णौ राजानं पृथिवीपतिम्

evamuktau mahātmānāvubhau keśavapāṇḍavau |
tāvabrūtāṃ tadā kṛṣṇau rājānaṃ pṛthivīpatim

तव कोपाग्निना दग्धः पापो राजञ्जयद्रथः ।
उत्तीर्णं चापि सुमहद्धार्तराष्ट्रबलं रणे

tava kopāgninā dagdhaḥ pāpo rājañjayadrathaḥ |
uttīrṇaṃ cāpi sumahaddhārtarāṣṭrabalaṃ raṇe

हन्यन्ते निहताश्चैव विनङ्क्ष्यन्ति च केशव ।
तव क्रोधहता ह्येते कौरवाः शत्रुसूदन

hanyante nihatāścaiva vinaṅkṣyanti ca keśava |
tava krodhahatā hyete kauravāḥ śatrusūdana

त्वां हि चक्षुर्हणं वीर कोपयित्वा सुयोधनः ।
समित्रबन्धुः समरे प्राणांस्त्यक्ष्यति दुर्मतिः

tvāṃ hi cakṣurhaṇaṃ vīra kopayitvā suyodhanaḥ |
samitrabandhuḥ samare prāṇāṃstyakṣyati durmatiḥ

तव क्रोधहतः पूर्वं देवैरपि सुदुर्जयः ।
शरतल्पगतः शेते भीष्मः कुरुपितामहः

tava krodhahataḥ pūrvaṃ devairapi sudurjayaḥ |
śaratalpagataḥ śete bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

दुर्लभो विजयस्तेषां सम्प्रामे रिपुघातिनाम् ।
याता मृत्युवशं ते वै येषां क्रुद्धोऽपि माधव

durlabho vijayasteṣāṃ samprāme ripughātinām |
yātā mṛtyuvaśaṃ te vai yeṣāṃ kruddho'pi mādhava

राज्यं प्राणाः श्रियः पुत्राः सौख्यानि विविधानि च ।
अचिरात्तस्य नश्यन्ति येषां क्रुद्धोऽसि मानद

rājyaṃ prāṇāḥ śriyaḥ putrāḥ saukhyāni vividhāni ca |
acirāttasya naśyanti yeṣāṃ kruddho'si mānada

विनष्टान्कौरवान्मन्ये सपुत्रपशुबान्धवान् ।
राजधर्मपरे नित्यं त्वयि क्रुद्धे परन्तप

vinaṣṭānkauravānmanye saputrapaśubāndhavān |
rājadharmapare nityaṃ tvayi kruddhe parantapa

ततो भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः ।
अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं मार्गणैः क्षतविक्षतौ ।
क्षितावास्तां महेष्वासौ पाञ्चाल्यपरिवारितौ

tato bhīmo mahābāhuḥ sātyakiśca mahārathaḥ |
abhivādya guruṃ jyeṣṭhaṃ mārgaṇaiḥ kṣatavikṣatau |
kṣitāvāstāṃ maheṣvāsau pāñcālyaparivāritau

तौ दृष्ट्वा मुदितो वीरौ प्राञ्जली चाग्रतः स्थितौ ।
अभ्यनन्दत कौन्तेयस्तावुभौ भीमसात्यकी

tau dṛṣṭvā mudito vīrau prāñjalī cāgrataḥ sthitau |
abhyanandata kaunteyastāvubhau bhīmasātyakī

दिष्ट्या पश्यामि वा शूरौ विमुक्तौ सैन्यसागरात् ।
द्रोणग्राहदुराधर्षाद्धार्दिक्यमकरालयात्

diṣṭyā paśyāmi vā śūrau vimuktau sainyasāgarāt |
droṇagrāhadurādharṣāddhārdikyamakarālayāt

दिष्ट्या विनिर्जिताः सङ्ख्ये पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः ।
युवां विजयिनौ चापि दिष्ट्या पश्यामि संयुगे

diṣṭyā vinirjitāḥ saṅkhye pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ |
yuvāṃ vijayinau cāpi diṣṭyā paśyāmi saṃyuge

दिष्ट्या द्रोणो जितः सङ्ख्ये हार्दिक्यश्च महाबलः ।
दिष्ट्या विकर्णिभिः कर्णोरणे नीतः पराभवम्

diṣṭyā droṇo jitaḥ saṅkhye hārdikyaśca mahābalaḥ |
diṣṭyā vikarṇibhiḥ karṇoraṇe nītaḥ parābhavam

विमुखश्च कृतः शल्यो युवाभ्यां पुरुषर्षभौ ।
दिष्ट्या युवां कुशलिनौ सङ्ग्रामात्पुनरागतौ ।
पश्यामि रथिनां श्रेष्ठावुभौ युद्धविशारदौ

vimukhaśca kṛtaḥ śalyo yuvābhyāṃ puruṣarṣabhau |
diṣṭyā yuvāṃ kuśalinau saṅgrāmātpunarāgatau |
paśyāmi rathināṃ śreṣṭhāvubhau yuddhaviśāradau

मम वाक्यकरौ वीरौ मम गौरवयन्त्रितौ ।
सैन्यार्णवं समुत्तीर्णौ दिष्ट्या पश्यामि वामहम्

mama vākyakarau vīrau mama gauravayantritau |
sainyārṇavaṃ samuttīrṇau diṣṭyā paśyāmi vāmaham

समरश्लाघिनौ वीरौ समरेष्वपराजितौ ।
मम वाक्यसमौ चैव दिष्ट्या पश्यामि वामहम्

samaraślāghinau vīrau samareṣvaparājitau |
mama vākyasamau caiva diṣṭyā paśyāmi vāmaham

इत्युक्त्वा पाण्डवो राजन्युयुधानवृकोदरौ ।
सस्वजे पुरुषव्याघ्रौ हर्षाद्बाष्पं मुपोच ह

ityuktvā pāṇḍavo rājanyuyudhānavṛkodarau |
sasvaje puruṣavyāghrau harṣādbāṣpaṃ mupoca ha

ततः प्रमुदितं सर्वं बलमासीद्विशाम्पते ।
पाण्डवानां रणे हृष्टं युद्धाय तु मनो दधे

tataḥ pramuditaṃ sarvaṃ balamāsīdviśāmpate |
pāṇḍavānāṃ raṇe hṛṣṭaṃ yuddhāya tu mano dadhe