अध्याय 144: भूरिश्रवा सात्यकि को क्यों गिरा सके

अजितो द्रोणराधेयविकर्णकृतवर्मभिः ।
यश्चैवोत्सहते वेतुं समस्तं मामकं बलम ।
तीर्णः सैन्यार्णवं वीरः प्रतिश्रुत्य युधिष्ठिरे

ajito droṇarādheyavikarṇakṛtavarmabhiḥ |
yaścaivotsahate vetuṃ samastaṃ māmakaṃ balama |
tīrṇaḥ sainyārṇavaṃ vīraḥ pratiśrutya yudhiṣṭhire

स कथं कौरवेयेण समरेष्वनिवारितः ।
निगृह्य भूरिश्रवसा बलाद्भुवि निपातितः

sa kathaṃ kauraveyeṇa samareṣvanivāritaḥ |
nigṛhya bhūriśravasā balādbhuvi nipātitaḥ

शृणु राजन्निहोत्पत्तिं शैनेयस्य यथा पुरा ।
यथा च भूरिश्रवसो यत्र ते संशयो नृप

śṛṇu rājannihotpattiṃ śaineyasya yathā purā |
yathā ca bhūriśravaso yatra te saṃśayo nṛpa

ब्रह्मणस्त्वभवत्पुत्रो मानसोऽत्रिर्महातपाः ।
अत्रेः पुत्रोऽभवत्सोमः सोमस्य तु बुधः स्मृतः

brahmaṇastvabhavatputro mānaso'trirmahātapāḥ |
atreḥ putro'bhavatsomaḥ somasya tu budhaḥ smṛtaḥ

बुधस्यैलो महाबाहुः पुत्र आसीत्पुरूरवाः ।
पुरूरवस आयुस्तु आयुषो नहुषः सुतः

budhasyailo mahābāhuḥ putra āsītpurūravāḥ |
purūravasa āyustu āyuṣo nahuṣaḥ sutaḥ

नहुषस्य ययातिस्तु राजा देवर्षिसम्मतः ।
ययातेर्देवयान्यां तु यदुर्ज्येष्ठोऽभवत्सुतः

nahuṣasya yayātistu rājā devarṣisammataḥ |
yayāterdevayānyāṃ tu yadurjyeṣṭho'bhavatsutaḥ

यदोरभूदन्ववाये आजमीढ इति स्मृतः ।
यादवस्तस्य तु सुतः शूरस्त्रैलोक्यसम्मतः

yadorabhūdanvavāye ājamīḍha iti smṛtaḥ |
yādavastasya tu sutaḥ śūrastrailokyasammataḥ

शूरस्य शौरिर्नृवरो वसुदेवो महायशाः ।
धनुष्यनवरः शूरः कार्तवीर्यसमो युधि ।
धनुष्यनवरः शूरः कार्तवीर्यसमो युधि ।
तद्वार्यश्चापि तत्रैव कुले शिनिरभून्नृप

śūrasya śaurirnṛvaro vasudevo mahāyaśāḥ |
dhanuṣyanavaraḥ śūraḥ kārtavīryasamo yudhi |
dhanuṣyanavaraḥ śūraḥ kārtavīryasamo yudhi |
tadvāryaścāpi tatraiva kule śinirabhūnnṛpa

एतस्मिन्नेव काले तु देवकस्य महात्मनः ।
दुहितः स्वयंवरे राजन्सर्वक्षत्रसमागमे

etasminneva kāle tu devakasya mahātmanaḥ |
duhitaḥ svayaṃvare rājansarvakṣatrasamāgame

तत्र वै देवकीं देवीं वसुदेवार्थमाशु वै ।
निर्जित्व पार्थिवान्सर्वान्रथमारोपयच्छिनिः

tatra vai devakīṃ devīṃ vasudevārthamāśu vai |
nirjitva pārthivānsarvānrathamāropayacchiniḥ

तां दृष्ट्वा देवकीं शूरो रथस्थां पुरुषर्षभः ।
नामृष्यत महातेजाः सोमदत्तः शिनेर्नृप

tāṃ dṛṣṭvā devakīṃ śūro rathasthāṃ puruṣarṣabhaḥ |
nāmṛṣyata mahātejāḥ somadattaḥ śinernṛpa

तयोर्युद्धमभूद्राजन्दिनार्धं चित्रमुद्भतम् ।
बाहुयुद्धं सुबलिनोः प्रसक्तं पुरुषर्षभः

tayoryuddhamabhūdrājandinārdhaṃ citramudbhatam |
bāhuyuddhaṃ subalinoḥ prasaktaṃ puruṣarṣabhaḥ

शिनिना सोमदत्तस्तु प्रसह्य भुवि पातितः ।
असिमुद्यम्य केशेषु प्रगृह्य च पदा हतः

śininā somadattastu prasahya bhuvi pātitaḥ |
asimudyamya keśeṣu pragṛhya ca padā hataḥ

मध्ये राजसहस्राणां प्रेक्षकाणां समन्ततः ।
कृपया च पुनस्तेन स जीवेति विसर्जितः

madhye rājasahasrāṇāṃ prekṣakāṇāṃ samantataḥ |
kṛpayā ca punastena sa jīveti visarjitaḥ

तदवस्थः कृतस्तेन सोमदत्तोऽथ मारिष ।
प्रासादयन्महादेवममर्षवशमास्थितः

tadavasthaḥ kṛtastena somadatto'tha māriṣa |
prāsādayanmahādevamamarṣavaśamāsthitaḥ

तस्य तुष्टो महादेवो वराणां वरदः प्रभुः ।
वरेण च्छन्दयामास स तु वव्रे वरं नृपः

tasya tuṣṭo mahādevo varāṇāṃ varadaḥ prabhuḥ |
vareṇa cchandayāmāsa sa tu vavre varaṃ nṛpaḥ

पुत्रमिच्छामि भगवन्यो निपात्य शिनेः सुतम् ।
मध्ये राजसहस्राणां पदा हन्याच्च संयुगे

putramicchāmi bhagavanyo nipātya śineḥ sutam |
madhye rājasahasrāṇāṃ padā hanyācca saṃyuge

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सोमदत्तस्य पार्थिव ।
एवमस्त्विति तत्रोक्त्वा स देवोऽन्तरधीयत ।
स तेन वरदानेन लब्धवान्भूरिदक्षिणम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā somadattasya pārthiva |
evamastviti tatroktvā sa devo'ntaradhīyata |
sa tena varadānena labdhavānbhūridakṣiṇam

अपातयच्च समरे सौमदत्तिः शिनेः सुतम् ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां पदा चैनमताडयत्

apātayacca samare saumadattiḥ śineḥ sutam |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ padā cainamatāḍayat

एतत्ते कथितं राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
न हि शक्यो रणे जेतुं सात्वतो मनुजर्षभैः

etatte kathitaṃ rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
na hi śakyo raṇe jetuṃ sātvato manujarṣabhaiḥ

लब्धलक्ष्याश्च सङ्ग्रामे बहुशश्चित्रयोधिनः ।
देवदानवगन्धर्वान्विजेतारो ह्यविस्मिताः ।
स्ववीर्यविजये युक्ता नैते परपरिग्रहाः

labdhalakṣyāśca saṅgrāme bahuśaścitrayodhinaḥ |
devadānavagandharvānvijetāro hyavismitāḥ |
svavīryavijaye yuktā naite paraparigrahāḥ

न तुल्यं वृष्णिभिरिह दृश्यते किञ्चन प्रभो ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च बलेन भरतर्षभ

na tulyaṃ vṛṣṇibhiriha dṛśyate kiñcana prabho |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca balena bharatarṣabha

न ज्ञातिमवमन्यन्ते वृद्धानां शासने रताः

na jñātimavamanyante vṛddhānāṃ śāsane ratāḥ

न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः ।
जेतारो वृष्णिवीराणां किं पुनर्मानवा रणे

na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ |
jetāro vṛṣṇivīrāṇāṃ kiṃ punarmānavā raṇe

ब्रह्मद्रव्ये गुरुद्रव्ये ज्ञातिस्वे चाप्यहिंसकाः ।
एतेषां रक्षितारश्च ये स्युः कस्याञ्चिदापदि

brahmadravye gurudravye jñātisve cāpyahiṃsakāḥ |
eteṣāṃ rakṣitāraśca ye syuḥ kasyāñcidāpadi

अर्थवन्तो न चोत्सिक्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
समर्थान्नावमन्यन्ते दीनानभ्युद्वरन्ति च

arthavanto na cotsiktā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ |
samarthānnāvamanyante dīnānabhyudvaranti ca

नित्यं देवपरा दान्तास्त्रातारश्चाविकत्थनाः ।
तेन वृष्णिप्रवीराणां चक्रं न प्रतिहन्यते

nityaṃ devaparā dāntāstrātāraścāvikatthanāḥ |
tena vṛṣṇipravīrāṇāṃ cakraṃ na pratihanyate

अपि मेरुं वहेत्कश्चित्तरेद्वा मकरालयम् ।
न तु वृष्णिप्रवीराणां समेत्यान्तं व्रजेन्नृप

api meruṃ vahetkaścittaredvā makarālayam |
na tu vṛṣṇipravīrāṇāṃ sametyāntaṃ vrajennṛpa

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्र ते संशयः प्रभो ।
कुरुराज नरश्रेष्ठ तव व्यपनयो महान्

etatte sarvamākhyātaṃ yatra te saṃśayaḥ prabho |
kururāja naraśreṣṭha tava vyapanayo mahān