अध्याय 134: दुर्मुख गिरता है और कर्ण भीम से भागते हैं

सर्वथा विरथः कर्णः पुनर्भीमेन निर्जितः ।
रथमन्यं समास्थाय पुनर्विव्याध पाण्डवम्

sarvathā virathaḥ karṇaḥ punarbhīmena nirjitaḥ |
rathamanyaṃ samāsthāya punarvivyādha pāṇḍavam

महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् ।
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः

mahāgajāvivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam |
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ

अथ कर्णः शरव्रातैर्भीमसेनं समार्पयत् ।
ननाद च महानादं पुनर्विव्याध चोरसि

atha karṇaḥ śaravrātairbhīmasenaṃ samārpayat |
nanāda ca mahānādaṃ punarvivyādha corasi

तं भीमो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदजिह्मगैः ।
पुनर्विव्याध सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्

taṃ bhīmo daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyadajihmagaiḥ |
punarvivyādha saptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām

कर्णस्तु नवभिर्भीमं भित्त्वा राजंस्तनान्तरे ।
ध्वजमेकेन विव्याध विशोकं च त्रिभिः शरैः

karṇastu navabhirbhīmaṃ bhittvā rājaṃstanāntare |
dhvajamekena vivyādha viśokaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत ।
तोत्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम्

sāyakānāṃ tataḥ pārthastriṣaṣṭyā pratyavidhyata |
totrairiva mahānāgaṃ kaśābhiriva vājinam

सोऽतिविद्धो महाराज पाण्डवेन यशस्विना ।
सृक्विणी लेलिहन्वीरः क्रोधरक्तान्तलोचनः

so'tividdho mahārāja pāṇḍavena yaśasvinā |
sṛkviṇī lelihanvīraḥ krodharaktāntalocanaḥ

ततः शरं महाराज सर्वकायावदारणम् ।
प्राहिणोद्भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम्

tataḥ śaraṃ mahārāja sarvakāyāvadāraṇam |
prāhiṇodbhīmasenāya balāyendra ivāśanim

स निर्भिद्य रणे पार्थं सूतपुत्रधनुश्च्युतः ।
अगच्छद्दारयन्भूमिं चित्रपुङ्खः शिलीमुखः

sa nirbhidya raṇe pārthaṃ sūtaputradhanuścyutaḥ |
agacchaddārayanbhūmiṃ citrapuṅkhaḥ śilīmukhaḥ

ततो भीमो महाबाहुः क्रोधसंरक्तलोचनः ।
वज्रकल्पां चतुष्किष्कुं गुर्वी रुक्माङ्गदां गदाम् ।
प्राहिणोत्मूतपुत्राय षडस्रामविचारयन्

tato bhīmo mahābāhuḥ krodhasaṃraktalocanaḥ |
vajrakalpāṃ catuṣkiṣkuṃ gurvī rukmāṅgadāṃ gadām |
prāhiṇotmūtaputrāya ṣaḍasrāmavicārayan

तया जघानाधिरथेः सदश्वान्साधुवाहिनः ।
गदया भारतः क्रुद्धो वज्रेणेन्द्र इवासुरान्

tayā jaghānādhiratheḥ sadaśvānsādhuvāhinaḥ |
gadayā bhārataḥ kruddho vajreṇendra ivāsurān

ततो भीमो महाबाहुः क्षुराभ्यां भरतर्षभ ।
ध्वजमाघिरथेश्छित्त्वा सूतमभ्यहनच्छरैः

tato bhīmo mahābāhuḥ kṣurābhyāṃ bharatarṣabha |
dhvajamāghiratheśchittvā sūtamabhyahanaccharaiḥ

हताश्वसूतमुत्सृज्य स रथं पतितध्वजम् ।
विष्फारयन्धनुः कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मनाः

hatāśvasūtamutsṛjya sa rathaṃ patitadhvajam |
viṣphārayandhanuḥ karṇastasthau bhārata durmanāḥ

तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम् ।
विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद्रिपुम्

tatrādbhutamapaśyāma rādheyasya parākramam |
viratho rathināṃ śreṣṭho vārayāmāsa yadripum

विरथं तं नरश्रेष्ठं दृष्ट्वाऽऽधिरथिमाहवे ।
दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम्

virathaṃ taṃ naraśreṣṭhaṃ dṛṣṭvā''dhirathimāhave |
duryodhanastato rājannabhyabhāṣata durmukham

एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृतः ।
तं रथेन नरश्रेष्ठ सम्पादय महारथम्

eṣa durmukha rādheyo bhīmena virathīkṛtaḥ |
taṃ rathena naraśreṣṭha sampādaya mahāratham

ततो दुर्योधनवचः श्रुत्वा भारत दुर्मुखः ।
त्वरमाणोऽभ्ययात्कर्णं भीमं चावारयच्छरैः

tato duryodhanavacaḥ śrutvā bhārata durmukhaḥ |
tvaramāṇo'bhyayātkarṇaṃ bhīmaṃ cāvārayaccharaiḥ

दुर्मुखं प्रेक्ष्य सङ्ग्रामे सूतपुत्रपदानुगम् ।
वायुपुत्रः प्रहृष्टोऽभूत्सृक्विणी परिसंलिहन्

durmukhaṃ prekṣya saṅgrāme sūtaputrapadānugam |
vāyuputraḥ prahṛṣṭo'bhūtsṛkviṇī parisaṃlihan

ततः कर्णं महाराज वारयित्वा शिलीमुखैः ।
दुर्मुखाय रथं तूर्णं प्रेषयामास पाण्डवः

tataḥ karṇaṃ mahārāja vārayitvā śilīmukhaiḥ |
durmukhāya rathaṃ tūrṇaṃ preṣayāmāsa pāṇḍavaḥ

तस्मिन्क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभिः ।
सुमुखैर्दुर्मुखं भीमः शरैर्निन्ये यमक्षयम्

tasminkṣaṇe mahārāja navabhirnataparvabhiḥ |
sumukhairdurmukhaṃ bhīmaḥ śarairninye yamakṣayam

ततस्तमेवाधिरथिः स्यन्दनं दुर्मुखे हते ।
आस्थितः प्रबभौ राजन्दीप्यमान इवांशुमान्

tatastamevādhirathiḥ syandanaṃ durmukhe hate |
āsthitaḥ prababhau rājandīpyamāna ivāṃśumān

शयानं भिन्नमर्माणं दुर्मुखं शोणितोक्षितम् ।
दृष्ट्वा कर्णोऽश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्तं नाभ्यवर्तत

śayānaṃ bhinnamarmāṇaṃ durmukhaṃ śoṇitokṣitam |
dṛṣṭvā karṇo'śrupūrṇākṣo muhūrtaṃ nābhyavartata

तं गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्णः प्रदक्षिणम् ।
दीर्घमुष्णं श्वसन्वीरो न किञ्चित्प्रत्यपद्यत

taṃ gatāsumatikramya kṛtvā karṇaḥ pradakṣiṇam |
dīrghamuṣṇaṃ śvasanvīro na kiñcitpratyapadyata

तस्मिंस्तु विवरे राजन्नाराचान्गार्धवाससः ।
प्राहिणोत्सूतपुत्राय भीमसेनश्चतुर्दश

tasmiṃstu vivare rājannārācāngārdhavāsasaḥ |
prāhiṇotsūtaputrāya bhīmasenaścaturdaśa

ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णचित्रं महोजसः ।
हेमपुङ्खा महाराज व्यशोभन्त दिशो दश

te tasya kavacaṃ bhittvā svarṇacitraṃ mahojasaḥ |
hemapuṅkhā mahārāja vyaśobhanta diśo daśa

अपिबन्सूत पुत्रस्य शोणितं रक्तभोजनाः ।
क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजङ्गाः कालचोदिताः

apibansūta putrasya śoṇitaṃ raktabhojanāḥ |
kruddhā iva manuṣyendra bhujaṅgāḥ kālacoditāḥ

प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणाः ।
अर्धप्रविष्टाः संरब्धा बिलानीव महोरगाः

prasarpamāṇā medinyāṃ te vyarocanta mārgaṇāḥ |
ardhapraviṣṭāḥ saṃrabdhā bilānīva mahoragāḥ

तं प्रत्यविध्यद्राधेयो जाम्बूनदविभूषितैः ।
चतुर्दशभिरत्युग्रैर्नाराचैरविचारयन्

taṃ pratyavidhyadrādheyo jāmbūnadavibhūṣitaiḥ |
caturdaśabhiratyugrairnārācairavicārayan

ते भीमसेनस्य भुजं सव्यं निर्भिद्य पत्रिणः ।
प्राविशन्मेदिनीं भीमाः क्रौञ्चं पत्ररथा इव

te bhīmasenasya bhujaṃ savyaṃ nirbhidya patriṇaḥ |
prāviśanmedinīṃ bhīmāḥ krauñcaṃ patrarathā iva

ते व्यरोचन्त नाराचाः प्रविशन्तो वसुन्धराम् ।
गच्छत्यस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशवः

te vyarocanta nārācāḥ praviśanto vasundharām |
gacchatyastaṃ dinakare dīpyamānā ivāṃśavaḥ

स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभिः ।
सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा

sa nirbhinno raṇe bhīmo nārācairmarmabhedibhiḥ |
susrāva rudhiraṃ bhūri parvataḥ salilaṃ yathā

स भीमस्त्रिभिरायस्तः सूतपुत्रं पतत्रिभिः ।
सुपर्णवेगैर्विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः

sa bhīmastribhirāyastaḥ sūtaputraṃ patatribhiḥ |
suparṇavegairvivyādha sārathiṃ cāsya saptabhiḥ

स विह्वलो महाराज कर्णो भीमशराहतः ।
प्राद्रवज्जवनैरश्वै रणं हित्वा महाभयात्

sa vihvalo mahārāja karṇo bhīmaśarāhataḥ |
prādravajjavanairaśvai raṇaṃ hitvā mahābhayāt

भीमसेनस्तु विष्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम् ।
आहवेऽतिरथोऽतिष्ठज्ज्वलन्निव हुताशनः

bhīmasenastu viṣphārya cāpaṃ hemapariṣkṛtam |
āhave'tiratho'tiṣṭhajjvalanniva hutāśanaḥ