अध्याय 132: भीम सब अपमान स्मरण कर कर्ण से लड़ते हैं

[स्वयं शिष्यो महेशस्य भृगूत्तमधनुर्धरः ।
शिष्यत्वं प्राप्तवान्कर्णस्तस्य तुल्योऽस्त्रविद्यया

[svayaṃ śiṣyo maheśasya bhṛgūttamadhanurdharaḥ |
śiṣyatvaṃ prāptavānkarṇastasya tulyo'stravidyayā

तद्विशिष्टोऽपि वा कर्णः शिष्यः शिष्यगुणैर्युतः ।
कुन्तीपुत्रेण भीमेन निर्जितः स तु लीलया ॥]

tadviśiṣṭo'pi vā karṇaḥ śiṣyaḥ śiṣyaguṇairyutaḥ |
kuntīputreṇa bhīmena nirjitaḥ sa tu līlayā ||]

यस्मिञ्जयाशा महती पुत्राणां मम सञ्जय ।
तं भीमाद्विमुखं दृष्ट्वा किन्नु दुर्योधनोऽब्रवीत्

yasmiñjayāśā mahatī putrāṇāṃ mama sañjaya |
taṃ bhīmādvimukhaṃ dṛṣṭvā kinnu duryodhano'bravīt

कथं च युयुधे भीमो वीर्यश्लाघी महाबलः

kathaṃ ca yuyudhe bhīmo vīryaślāghī mahābalaḥ

कर्णो वा समरे तात किमकार्षीदतः परम् ।
भीमसेनं रणे दृष्ट्वा ज्वलन्तमिव पावकम्

karṇo vā samare tāta kimakārṣīdataḥ param |
bhīmasenaṃ raṇe dṛṣṭvā jvalantamiva pāvakam

रथमन्यं समास्थाय विधिवत्कल्पितं पुनः ।
अभ्ययात्पाण्डवं कर्णो वातोद्धूत इवार्णवः

rathamanyaṃ samāsthāya vidhivatkalpitaṃ punaḥ |
abhyayātpāṇḍavaṃ karṇo vātoddhūta ivārṇavaḥ

क्रुद्धमाधिरथिं दृष्ट्वा पुत्रास्तव विशाम्पते ।
भीमसेनममन्यन्त वैश्वानरमुखे हुतम्

kruddhamādhirathiṃ dṛṣṭvā putrāstava viśāmpate |
bhīmasenamamanyanta vaiśvānaramukhe hutam

चापशब्दं ततः कृत्वा तलशब्दं च भैरवम् ।
अभ्यद्रवत राधेयो भीमसेनरथं प्रति

cāpaśabdaṃ tataḥ kṛtvā talaśabdaṃ ca bhairavam |
abhyadravata rādheyo bhīmasenarathaṃ prati

पुनरेव तयो राजन्घोर आसीत्समागमः ।
वैकर्तनस्य शूरस्य भीमस्य च महात्मनः

punareva tayo rājanghora āsītsamāgamaḥ |
vaikartanasya śūrasya bhīmasya ca mahātmanaḥ

संरब्धौ हि महाबाहू परस्परवधैषिणौ ।
अन्योन्यभीक्षाञ्चक्राते दहन्ताविव लोचनैः

saṃrabdhau hi mahābāhū parasparavadhaiṣiṇau |
anyonyabhīkṣāñcakrāte dahantāviva locanaiḥ

क्रोधरक्रेक्षणौ तीव्रौ निःश्वसन्ताविवोरगौ ।
शूरावन्योन्यमासाद्य ततक्षतुररिन्दमौ

krodharakrekṣaṇau tīvrau niḥśvasantāvivoragau |
śūrāvanyonyamāsādya tatakṣaturarindamau

व्याघ्राविव सुसंरब्धौ श्येनाविव च शीघ्रगौ ।
शरभाविव सङ्क्रुद्धौ युयुधाते परस्परम्

vyāghrāviva susaṃrabdhau śyenāviva ca śīghragau |
śarabhāviva saṅkruddhau yuyudhāte parasparam

ततो भीमः स्मरन्क्लेशानक्षद्यूते वनेऽपि च ।
विराटनगरे चैव दुःखं प्राप्तमरिन्दमः

tato bhīmaḥ smarankleśānakṣadyūte vane'pi ca |
virāṭanagare caiva duḥkhaṃ prāptamarindamaḥ

राष्ट्राणां स्फीतरत्नानां हरणं च तवात्मजैः ।
सततं च परिक्लेशान्सपुत्रेण त्वया कृतान्

rāṣṭrāṇāṃ sphītaratnānāṃ haraṇaṃ ca tavātmajaiḥ |
satataṃ ca parikleśānsaputreṇa tvayā kṛtān

दग्धुमैच्छश्च यः कुन्तीं सपुत्रां त्वमनागसम् ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं सभामध्ये दुरात्मभिः

dagdhumaicchaśca yaḥ kuntīṃ saputrāṃ tvamanāgasam |
kṛṣṇāyāśca parikleśaṃ sabhāmadhye durātmabhiḥ

केशपक्षग्रहं चैव दुःशासनकृतं तथा ।
परुषाणि च वाक्यानि कर्णोनोक्तानि भारत

keśapakṣagrahaṃ caiva duḥśāsanakṛtaṃ tathā |
paruṣāṇi ca vākyāni karṇonoktāni bhārata

पतिमन्यं परीप्सस्व न सन्ति पतयस्तव ।
पतिता नरके पार्थाः सर्वे षण्डतिलोपमाः

patimanyaṃ parīpsasva na santi patayastava |
patitā narake pārthāḥ sarve ṣaṇḍatilopamāḥ

समक्षं तव कौरव्य यदूचुः कौरवास्तदा ।
दासीभावेन कृष्णां च भोक्तुकामाः सुतास्तव

samakṣaṃ tava kauravya yadūcuḥ kauravāstadā |
dāsībhāvena kṛṣṇāṃ ca bhoktukāmāḥ sutāstava

यच्चापि तान्प्रव्रजतः कृष्णाजिननिवासिनः ।
परुषाण्युक्तवान्कर्णः सभायां सन्निधौ तव

yaccāpi tānpravrajataḥ kṛṣṇājinanivāsinaḥ |
paruṣāṇyuktavānkarṇaḥ sabhāyāṃ sannidhau tava

तृणीकृत्य च यत्पार्थांस्तव पुत्रो ववल्ग ह ।
विषमस्थान्समस्थो हि संरब्धो गतचेतनः

tṛṇīkṛtya ca yatpārthāṃstava putro vavalga ha |
viṣamasthānsamastho hi saṃrabdho gatacetanaḥ

बाल्यात्प्रभृति चारिघ्नः स्वानि दुःखानि चिन्तयन् ।
निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन वृकोदरः

bālyātprabhṛti cārighnaḥ svāni duḥkhāni cintayan |
niravidyata dharmātmā jīvitena vṛkodaraḥ

ततो विष्फार्य सुमहद्धेमपृष्ठं दुरासदम् ।
चापं भरतशार्दूलस्त्यक्तात्मा कर्णमभ्ययात्

tato viṣphārya sumahaddhemapṛṣṭhaṃ durāsadam |
cāpaṃ bharataśārdūlastyaktātmā karṇamabhyayāt

स सायकयैर्जालैर्भीमः कर्णरथं प्रति ।
भानुमद्भिः शिलाधौतैर्भानोः प्राच्छादयत्प्रभां

sa sāyakayairjālairbhīmaḥ karṇarathaṃ prati |
bhānumadbhiḥ śilādhautairbhānoḥ prācchādayatprabhāṃ

ततः प्रहस्याधिरथिस्तूर्णमस्यञ्शिताञ्शरान् ।
व्यधमद्भीमसेनस्य शरजालानि पत्रिभिः

tataḥ prahasyādhirathistūrṇamasyañśitāñśarān |
vyadhamadbhīmasenasya śarajālāni patribhiḥ

महारथो महाबाहुर्महाबाणैर्महाबलः ।
विव्याधाधिरथिर्भीमं नवभिर्निशितैस्तदा

mahāratho mahābāhurmahābāṇairmahābalaḥ |
vivyādhādhirathirbhīmaṃ navabhirniśitaistadā

स तोत्रैरिव मातङ्गो वार्यमाणः पतत्त्रिभः ।
अभ्यधावदसम्भ्रान्तः सूतपुत्रं वृकोदरः

sa totrairiva mātaṅgo vāryamāṇaḥ patattribhaḥ |
abhyadhāvadasambhrāntaḥ sūtaputraṃ vṛkodaraḥ

तमापतन्तं वेगेन रभसं पाण्डवर्षभम् ।
कर्णः प्रत्युद्ययौ युद्धे मत्तो मत्तमिव द्विपम्

tamāpatantaṃ vegena rabhasaṃ pāṇḍavarṣabham |
karṇaḥ pratyudyayau yuddhe matto mattamiva dvipam

ततः प्रध्याप्य जलजं भेरीशतसमस्वनम् ।
अक्षुभ्यत बलं हर्षादुद्धूत इव सागरः

tataḥ pradhyāpya jalajaṃ bherīśatasamasvanam |
akṣubhyata balaṃ harṣāduddhūta iva sāgaraḥ

तदुद्धूतं बलं दृष्ट्वा नागाश्वरथपत्तिमत् ।
भीमः कर्णं समासाद्य च्छादयामास सायकैः

taduddhūtaṃ balaṃ dṛṣṭvā nāgāśvarathapattimat |
bhīmaḥ karṇaṃ samāsādya cchādayāmāsa sāyakaiḥ

अश्वानृक्षसवर्णांश्च हंसवर्णैर्हयोत्तमैः ।
व्यामिश्रयद्रणे कर्णः पाण्डवं छादयञ्छरैः

aśvānṛkṣasavarṇāṃśca haṃsavarṇairhayottamaiḥ |
vyāmiśrayadraṇe karṇaḥ pāṇḍavaṃ chādayañcharaiḥ

ऋक्षवर्णान्हयान्कर्कैर्मिश्रान्मारुतरंहसः ।
निरीक्ष्य तव पुत्राणां हाहाकृतमभूद्बलम्

ṛkṣavarṇānhayānkarkairmiśrānmārutaraṃhasaḥ |
nirīkṣya tava putrāṇāṃ hāhākṛtamabhūdbalam

ते हया बह्वशोभन्त मिश्रिता वातरंहसः ।
सितासिता महाराज यथा व्योम्नि वलाहकाः

te hayā bahvaśobhanta miśritā vātaraṃhasaḥ |
sitāsitā mahārāja yathā vyomni valāhakāḥ

संरब्धौ क्रोधताम्राक्षौ प्रेक्ष्य कर्णवृकोदरौ ।
सन्त्रस्ताः समकम्पन्त त्वदीयानां महारथाः

saṃrabdhau krodhatāmrākṣau prekṣya karṇavṛkodarau |
santrastāḥ samakampanta tvadīyānāṃ mahārathāḥ

यमराष्ट्रोपमं घोरमासीदायोधनं तयोः ।
दुर्दर्शं भरतश्रेष्ठ प्रेतराजपुत्रं यथा

yamarāṣṭropamaṃ ghoramāsīdāyodhanaṃ tayoḥ |
durdarśaṃ bharataśreṣṭha pretarājaputraṃ yathā

समाजमिव तच्चित्रं प्रेक्षमाणा महारथाः ।
नालक्षयञ्जयं व्यक्तमेकस्यैव महारणे

samājamiva taccitraṃ prekṣamāṇā mahārathāḥ |
nālakṣayañjayaṃ vyaktamekasyaiva mahāraṇe

तयोः प्रैक्षन्त सम्मर्दं सन्निकृष्टं महास्त्रयोः ।
तव दुर्मन्त्रिते राजन्सपुत्रस्य विशाम्पते

tayoḥ praikṣanta sammardaṃ sannikṛṣṭaṃ mahāstrayoḥ |
tava durmantrite rājansaputrasya viśāmpate

छादयन्तौ हि शत्रुघ्नावन्योन्यं सायकैः शितैः ।
शरजालावृतं व्योम चक्रातेऽद्भुतविक्रमौ

chādayantau hi śatrughnāvanyonyaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ |
śarajālāvṛtaṃ vyoma cakrāte'dbhutavikramau

तावन्योन्यं जिघांसन्तौ शरैस्तीक्ष्णैर्महारथौ ।
प्रेक्षणीयतरावास्तां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ

tāvanyonyaṃ jighāṃsantau śaraistīkṣṇairmahārathau |
prekṣaṇīyatarāvāstāṃ vṛṣṭimantāvivāmbudau

सुवर्णविकृतान्वाणान्विमुञ्चन्तावरिन्दमौ ।
भास्वरं व्योम चक्राते महोल्काभिरिव प्रभो

suvarṇavikṛtānvāṇānvimuñcantāvarindamau |
bhāsvaraṃ vyoma cakrāte maholkābhiriva prabho

ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्गार्ध्रपत्राश्चकाशिरे ।
श्रेण्यः शरदि मत्तानां सारसनामिवाम्बरे

tābhyāṃ muktāḥ śarā rājangārdhrapatrāścakāśire |
śreṇyaḥ śaradi mattānāṃ sārasanāmivāmbare

संसक्तं सूतपुत्रेण दृष्ट्वा भीममरिन्दमम् ।
अतिभारममन्येतां भीमे कृष्णधनञ्जयौ

saṃsaktaṃ sūtaputreṇa dṛṣṭvā bhīmamarindamam |
atibhāramamanyetāṃ bhīme kṛṣṇadhanañjayau

तत्राधिरथिभीमाभ्यां शरैर्मुक्तैर्दृढं हताः ।
इषुपातमतिक्रम्य पेतुरश्वनरद्विपाः

tatrādhirathibhīmābhyāṃ śarairmuktairdṛḍhaṃ hatāḥ |
iṣupātamatikramya peturaśvanaradvipāḥ

पतद्भिः पतितैश्चान्यैर्गतासुभिरनेकशः ।
कृतो राजन्महाराज पुत्राणां ते जनक्षयः

patadbhiḥ patitaiścānyairgatāsubhiranekaśaḥ |
kṛto rājanmahārāja putrāṇāṃ te janakṣayaḥ

मनुप्याश्वगजानां च शरीरैर्गतजीवितैः ।
क्षणेन भूमिः सञ्जज्ञे संवृता भरतर्षभ

manupyāśvagajānāṃ ca śarīrairgatajīvitaiḥ |
kṣaṇena bhūmiḥ sañjajñe saṃvṛtā bharatarṣabha