अध्याय 124: घोर सङ्कुल युद्ध और दुर्योधन का अकेले मोर्चा

किं तस्यां मम सेनायां नासन्केचिन्महारथाः ।
ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन्नाप्यवारयन्

kiṃ tasyāṃ mama senāyāṃ nāsankecinmahārathāḥ |
ye tathā sātyakiṃ yāntaṃ naivāghnannāpyavārayan

एको हि समरे कर्म कृतवान्सत्यविक्रमः ।
शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव

eko hi samare karma kṛtavānsatyavikramaḥ |
śakratulyabalo yuddhe mahendro dānaveṣviva

अथवा शून्यमासीत्तद्येन यातः स सात्यकिः ।
हतभूयिष्ठमथवा येन यातः स सात्यकिः

athavā śūnyamāsīttadyena yātaḥ sa sātyakiḥ |
hatabhūyiṣṭhamathavā yena yātaḥ sa sātyakiḥ

यत्कृतं वृष्णिवीरेण कर्म शंससि मे रणे ।
नैतदुत्सहते कर्तुं कर्म शक्रोऽपि सञ्जय

yatkṛtaṃ vṛṣṇivīreṇa karma śaṃsasi me raṇe |
naitadutsahate kartuṃ karma śakro'pi sañjaya

अश्रद्धेयमचिन्त्यं च कर्म तस्य महात्मनः ।
वृष्ण्यन्धकप्रवीरस्य श्रुत्वा मे व्यथितं मनः

aśraddheyamacintyaṃ ca karma tasya mahātmanaḥ |
vṛṣṇyandhakapravīrasya śrutvā me vyathitaṃ manaḥ

न सन्ति तस्मात्पुत्रा मे यथा सञ्जय भाषसे ।
एको वै बहुलाः सेनाः प्रामृद्गात्सत्यविक्रमः

na santi tasmātputrā me yathā sañjaya bhāṣase |
eko vai bahulāḥ senāḥ prāmṛdgātsatyavikramaḥ

कथं च युध्यमानानामपक्रान्ती महात्मनाम् ।
एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

kathaṃ ca yudhyamānānāmapakrāntī mahātmanām |
eko bahūnāṃ śaineyastanmamācakṣva sañjaya

राजन्सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान् ।
अतुल्यस्तव सेनायां युगान्तसदृशोऽभवत्

rājansenāsamudyogo rathanāgāśvapattimān |
atulyastava senāyāṃ yugāntasadṛśo'bhavat

आहूतेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद ।
नास्ति लोके समः कश्चित्समूह इति मे मतिः

āhūteṣu samūheṣu tava sainyasya mānada |
nāsti loke samaḥ kaścitsamūha iti me matiḥ

तत्रव देवास्त्वभाषन्त चारणाश्च समागताः ।
एतदन्ताः समूहा वै भविष्यन्ति महीतले

tatrava devāstvabhāṣanta cāraṇāśca samāgatāḥ |
etadantāḥ samūhā vai bhaviṣyanti mahītale

न च वै तादृशो व्यूह आसीत्कश्चिद्विशाम्पते ।
यादृग्जयद्रथवधे द्रोणेन विहितोऽभवत्

na ca vai tādṛśo vyūha āsītkaścidviśāmpate |
yādṛgjayadrathavadhe droṇena vihito'bhavat

उद्धृता पृथिवी नूनं युद्धहेतोः समागतैः ।
इति तत्र जनाश्चाहुर्दृष्टा तां जनसंसदम्

uddhṛtā pṛthivī nūnaṃ yuddhahetoḥ samāgataiḥ |
iti tatra janāścāhurdṛṣṭā tāṃ janasaṃsadam

चण्डवातविभिन्नानां समुद्राणामिव स्वनः ।
रणेऽभवद्बलौघानामन्योन्यमभिधावताम्

caṇḍavātavibhinnānāṃ samudrāṇāmiva svanaḥ |
raṇe'bhavadbalaughānāmanyonyamabhidhāvatām

पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन्नरोत्तम ।
त्वद्बले प्राण्डवानां च सहस्राणि शतानि च

pārthivānāṃ sametānāṃ bahūnyāsannarottama |
tvadbale prāṇḍavānāṃ ca sahasrāṇi śatāni ca

संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम् ।
तत्रासीत्सुमहाशब्दस्तुमुलो रोमहर्षणः

saṃrabdhānāṃ pravīrāṇāṃ samare dṛḍhakarmaṇām |
tatrāsītsumahāśabdastumulo romaharṣaṇaḥ

पाण्‍डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम् ।
क्ष्वेलाः किलकिलाशब्दास्तत्रासन्वै सहस्रशः

pāṇ‍ḍavānāṃ kurūṇāṃ ca garjatāmitaretaram |
kṣvelāḥ kilakilāśabdāstatrāsanvai sahasraśaḥ

भेरीशब्दाश्च तुमुला बाणशब्दाश्च भारत ।
अन्योन्यं निघ्नतां चैव नराणां शुश्रुवे स्वनः

bherīśabdāśca tumulā bāṇaśabdāśca bhārata |
anyonyaṃ nighnatāṃ caiva narāṇāṃ śuśruve svanaḥ

अथाक्रन्दन्भीसमेनो धृष्टद्युम्नश्च मारिष ।
नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च पाण्डवः

athākrandanbhīsameno dhṛṣṭadyumnaśca māriṣa |
nakulaḥ sahadevaśca dharmarājaśca pāṇḍavaḥ

आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत ।
प्रविष्टावरिसेनां हि वीरौ माधवपाण्डवौ

āgacchata praharata drutaṃ viparidhāvata |
praviṣṭāvarisenāṃ hi vīrau mādhavapāṇḍavau

यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवधं प्रति ।
तथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयन्

yathā sukhena gacchetāṃ jayadrathavadhaṃ prati |
tathā prakuruta kṣipramiti sainyānyacodayan

तयोरभावे कुरवः कृतार्थाः स्युर्वयं जिताः

tayorabhāve kuravaḥ kṛtārthāḥ syurvayaṃ jitāḥ

यत्र यातौ महात्मानौ तूर्णं परपुरञ्जयौ ।
ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम् ।
क्षोभयध्वं महावेगाः पवनः सागरं यथा

yatra yātau mahātmānau tūrṇaṃ parapurañjayau |
te yūyaṃ sahitā bhūtvā tūrṇameva balārṇavam |
kṣobhayadhvaṃ mahāvegāḥ pavanaḥ sāgaraṃ yathā

भीमसेनेन ते राजन्पाञ्चाल्येन च नोदिताः ।
आजघ्नुः कौरवान्सङ्ख्ये त्यक्त्वाऽसूनात्मनः प्रियान्

bhīmasenena te rājanpāñcālyena ca noditāḥ |
ājaghnuḥ kauravānsaṅkhye tyaktvā'sūnātmanaḥ priyān

इच्छन्तो निधनं युद्धे शस्त्रैरुत्तमतेजसः ।
स्वर्गेप्सवो मित्रकार्ये नाभ्यनन्दन्त जीवितम्

icchanto nidhanaṃ yuddhe śastrairuttamatejasaḥ |
svargepsavo mitrakārye nābhyanandanta jīvitam

तथैव तावका राजन्प्रार्थयन्तो महद्यशः ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवावतस्थिरे

tathaiva tāvakā rājanprārthayanto mahadyaśaḥ |
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā yuddhāyaivāvatasthire

तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे ।
जित्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात्सात्यकिरर्जुनं

tasminsutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe |
jitvā sarvāṇi sainyāni prāyātsātyakirarjunaṃ

कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविराजिताः ।
दृष्टीः सङ्ख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नुः समन्ततः ।
ध्वजशस्त्रप्रतिहता लोकान्समवदीपयन्

kavacānāṃ prabhāstatra sūryaraśmivirājitāḥ |
dṛṣṭīḥ saṅkhye sainikānāṃ pratijaghnuḥ samantataḥ |
dhvajaśastrapratihatā lokānsamavadīpayan

चण्डवातोद्धतान्मेघान्विकिरन्रश्मिमानिव ।
तथा तव महत्सैन्यं तद्व्यरोचत तापयन्

caṇḍavātoddhatānmeghānvikiranraśmimāniva |
tathā tava mahatsainyaṃ tadvyarocata tāpayan

सम्प्रहृष्टः स सहसा तव सैन्यार्णवं प्रति ।
लोलयन्सर्वतो गत्वा समुद्रं मकरो यथा

samprahṛṣṭaḥ sa sahasā tava sainyārṇavaṃ prati |
lolayansarvato gatvā samudraṃ makaro yathā

तत्र राजन्महानासीत्सङ्ग्रामो भीतिवर्धनः ।
पाण्डवस्य महाबाहो तावकानां च दारुणः

tatra rājanmahānāsītsaṅgrāmo bhītivardhanaḥ |
pāṇḍavasya mahābāho tāvakānāṃ ca dāruṇaḥ

रुद्रस्याक्रीडसङ्काशः संहारः सर्वदेहिनाम् ।
ततः शब्दो महानासीत्प्रायाद्यत्र धनञ्चयः

rudrasyākrīḍasaṅkāśaḥ saṃhāraḥ sarvadehinām |
tataḥ śabdo mahānāsītprāyādyatra dhanañcayaḥ

तत्र स्म कदनं घोरं वर्तते पाण्डुपूर्वज ।
अर्जुनस्य महाबाहोस्तावकानां च धन्विनाम्

tatra sma kadanaṃ ghoraṃ vartate pāṇḍupūrvaja |
arjunasya mahābāhostāvakānāṃ ca dhanvinām

मध्ये भारतसैन्यस्य माधवस्य महारणे ।
द्रोणस्यापि परैः सार्धं व्यूहद्वारे सुदारुणम्

madhye bhāratasainyasya mādhavasya mahāraṇe |
droṇasyāpi paraiḥ sārdhaṃ vyūhadvāre sudāruṇam

एवमेष क्षयो वृत्तः पृथिव्यां पृथिवीपते ।
क्रुद्धेऽर्जुने तथा द्रोणे सात्वते च महारथे

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
kruddhe'rjune tathā droṇe sātvate ca mahārathe

तथा प्रयतमानानां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
दुर्योधनो महाराजन्व्यगाहत महद्बलम्

tathā prayatamānānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
duryodhano mahārājanvyagāhata mahadbalam

स सन्निपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत ।
अभवत्सर्वभूतानामभावकरणो महान्

sa sannipātastumulasteṣāṃ tasya ca bhārata |
abhavatsarvabhūtānāmabhāvakaraṇo mahān

तथा यातेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगतः स्वयम् ।
कच्चिद्दुर्योधनः सूत नाकार्षीत्पृष्ठतो रणम्

tathā yāteṣu sainyeṣu tathā kṛcchragataḥ svayam |
kaccidduryodhanaḥ sūta nākārṣītpṛṣṭhato raṇam

एकस्य च बहूनां च सन्निपातो महाहवे ।
विशेषतो नरपतेर्विषमः प्रतिभाति मे

ekasya ca bahūnāṃ ca sannipāto mahāhave |
viśeṣato narapaterviṣamaḥ pratibhāti me

सोऽत्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वरः ।
एको बहून्समासाद्य कच्चिन्नासीत्पराङ्मुखः

so'tyantasukhasaṃvṛddho lakṣmyā lokasya ceśvaraḥ |
eko bahūnsamāsādya kaccinnāsītparāṅmukhaḥ

राजन्सङ्ग्राममाश्चर्यं तव पुत्रस्य भारत ।
एकस्य बहुभिः सार्धं शृणुष्व गदतो मम

rājansaṅgrāmamāścaryaṃ tava putrasya bhārata |
ekasya bahubhiḥ sārdhaṃ śṛṇuṣva gadato mama

दुर्योधनेन समरे पृतना पाण्डवी रणे ।
नलिनी द्वरिदेनेव समन्तात्प्रतिलोडिता

duryodhanena samare pṛtanā pāṇḍavī raṇe |
nalinī dvarideneva samantātpratiloḍitā

ततस्तां प्रहतां सेनां दृष्ट्वा पुत्रेण ते नृप ।
भीमसेनपुरोगास्तं पाञ्चालाः समुपाद्रुवन्

tatastāṃ prahatāṃ senāṃ dṛṣṭvā putreṇa te nṛpa |
bhīmasenapurogāstaṃ pāñcālāḥ samupādruvan

स भीमसेनं दशभिः शरैर्विव्याध पाण्डवम् ।
त्रिभिस्त्रिभिर्यमौ वीरौ धर्मराजं च सप्तभिः

sa bhīmasenaṃ daśabhiḥ śarairvivyādha pāṇḍavam |
tribhistribhiryamau vīrau dharmarājaṃ ca saptabhiḥ

विराटद्रुपदौ षद्भिः शतेन च शिखण्डिनम् ।
धृष्टद्युम्नं च विंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः

virāṭadrupadau ṣadbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam |
dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā draupadeyāṃstribhistribhiḥ

शतशश्चापरान्योधान्सद्विपांश्च रथान्रणे ।
शरैरवचकर्तोग्रैः क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः

śataśaścāparānyodhānsadvipāṃśca rathānraṇe |
śarairavacakartograiḥ kruddho'ntaka iva prajāḥ

न सन्दधद्विमुञ्चन्वा मण्डलीकृतकार्मुकः ।
अदृश्यत रिपून्निघ्नञ्छिक्षयाऽस्तबलेन च

na sandadhadvimuñcanvā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
adṛśyata ripūnnighnañchikṣayā'stabalena ca

तस्य तान्निघ्नतः शत्रून्हेमपृष्ठं महद्धनुः ।
अजस्रं मण्डलीभूतं ददृशुः समरे जनाः

tasya tānnighnataḥ śatrūnhemapṛṣṭhaṃ mahaddhanuḥ |
ajasraṃ maṇḍalībhūtaṃ dadṛśuḥ samare janāḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा भल्लाभ्यामच्छिनद्धनुः ।
तव पुत्रस्य कौरव्य यतमानस्य संयुगे

tato yudhiṣṭhiro rājā bhallābhyāmacchinaddhanuḥ |
tava putrasya kauravya yatamānasya saṃyuge

विव्याध चैनं दशभिः सम्यगस्तैः शरोत्तमैः ।
वर्म चाशु समासाद्य ते भित्त्वा क्षितिमाविशन्

vivyādha cainaṃ daśabhiḥ samyagastaiḥ śarottamaiḥ |
varma cāśu samāsādya te bhittvā kṣitimāviśan

ततः प्रमुदिताः पार्थाः परिवव्रुर्युधिष्ठिरम् ।
यथा वृत्रवधे देवाः पुरा शक्रं महर्षयः

tataḥ pramuditāḥ pārthāḥ parivavruryudhiṣṭhiram |
yathā vṛtravadhe devāḥ purā śakraṃ maharṣayaḥ

ततोऽन्यद्धनुरादाय तव पुत्रः प्रतापवान् ।
तिष्ठेतिष्ठेति राजानं ब्रुवन्पाण्डवमभ्ययात्

tato'nyaddhanurādāya tava putraḥ pratāpavān |
tiṣṭhetiṣṭheti rājānaṃ bruvanpāṇḍavamabhyayāt

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य तव पुत्रं महामृधे ।
प्रत्युद्ययुः समुदिताः पाञ्चाला जयगृद्धिनः

tamāyāntamabhiprekṣya tava putraṃ mahāmṛdhe |
pratyudyayuḥ samuditāḥ pāñcālā jayagṛddhinaḥ

तान्द्रोणः प्रतिजग्राह परीप्सन्युधि पाण्डवम् ।
चण्डवातोद्धुतान्मेघान्गिरिरम्बुमुचो यथा

tāndroṇaḥ pratijagrāha parīpsanyudhi pāṇḍavam |
caṇḍavātoddhutānmeghāngirirambumuco yathā

तत्र राजन्महानासीत्सङ्ग्रामो रोमहर्षणः ।
पाण्डवानां महाबाहो तावकानां च संयुगे

tatra rājanmahānāsītsaṅgrāmo romaharṣaṇaḥ |
pāṇḍavānāṃ mahābāho tāvakānāṃ ca saṃyuge

रुद्रस्याक्रीडसदृशः संहारः सर्वदेहिनाम्

rudrasyākrīḍasadṛśaḥ saṃhāraḥ sarvadehinām

ततः शब्दो महानासीद्यातो येन धनञ्जयः ।
अतीव सर्वशब्देभ्यो रोमहर्षकरः प्रभो

tataḥ śabdo mahānāsīdyāto yena dhanañjayaḥ |
atīva sarvaśabdebhyo romaharṣakaraḥ prabho

अर्जुनस्य महाबाहो तावकानां च धन्विनाम् ।
मध्ये भारतसैन्यस्य माधवस्य महारणे ।
द्रोणस्यापि परैः सार्धं व्यूहद्वारे महारणे

arjunasya mahābāho tāvakānāṃ ca dhanvinām |
madhye bhāratasainyasya mādhavasya mahāraṇe |
droṇasyāpi paraiḥ sārdhaṃ vyūhadvāre mahāraṇe

एवमेष क्षयो वृत्तः पृथिव्यां पृथिवीपते ।
क्रुद्धेऽर्जुने तथा द्रोणे सात्वते च महारथे

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
kruddhe'rjune tathā droṇe sātvate ca mahārathe