अध्याय 94: सूर्यास्त पर घटोत्कच की माया से कौरव भागे

स्वसैन्यं निहतं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम् ।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो भीमसेनमरिन्दमम्

svasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam |
abhyadhāvatsusaṃkruddho bhīmasenamarindamam

प्रगृह्य सुमहच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम् ।
महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत्

pragṛhya sumahaccāpamindrāśanisamasvanam |
mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat

अर्धचन्द्रं च संधाय सुतीक्ष्णं लोमवापिनम् ।
भीमसेनस्य चिच्छेद चापं क्रोधसमन्वितः

ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lomavāpinam |
bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ krodhasamanvitaḥ

तदन्तरं च संप्रेक्ष्य त्वरमामो महारथः ।
प्रसंदधे शितं बाणं गिरीणामपि दारणम्

tadantaraṃ ca saṃprekṣya tvaramāmo mahārathaḥ |
prasaṃdadhe śitaṃ bāṇaṃ girīṇāmapi dāraṇam

तेनोरसि महाराज भीमसेनमताडयत् ।
स गाढविद्धो व्यथितः सृक्विणी परिसंलिहन्

tenorasi mahārāja bhīmasenamatāḍayat |
sa gāḍhaviddho vyathitaḥ sṛkviṇī parisaṃlihan

समाललम्बे तेजस्वी ध्वजं हेमपरिष्कृतम् ।
तथा विमनसं दृष्ट्वा भीमसेनं घटोत्कचः

samālalambe tejasvī dhvajaṃ hemapariṣkṛtam |
tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭotkacaḥ

क्रोधेनाभिप्रजज्वाल दिधक्षन्निव पावकः ।
अभिमन्युमुखाश्चापि पाण्डवानां महारथाः

krodhenābhiprajajvāla didhakṣanniva pāvakaḥ |
abhimanyumukhāścāpi pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

समभ्यधावन्क्रोशन्तो राजानं जातसंभ्रमाः ।
संप्रेक्ष्य तान्संपततः संक्रुद्धाञ्जातसंभ्रमान्

samabhyadhāvankrośanto rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ |
saṃprekṣya tānsaṃpatataḥ saṃkruddhāñjātasaṃbhramān

भारद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं तावकानां महारथान् ।
क्षिप्रं गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत

bhāradvājo'bravīdvākyaṃ tāvakānāṃ mahārathān |
kṣipraṃ gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata

संशयं परमं प्राप्तं मञ्जन्तं व्यसनार्णवे ।
एते क्रुद्धा महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः

saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ mañjantaṃ vyasanārṇave |
ete kruddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

भीमसेनं पुरस्कृत्य दुर्योधनमुपाद्रवन् ।
नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः

bhīmasenaṃ puraskṛtya duryodhanamupādravan |
nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ

नदन्तो भैरवान्नादांस्त्रासयन्तश्च भूमिपान् ।
तदाऽऽचार्यवचः श्रुत्वा सौमदत्तिपुरोगमाः

nadanto bhairavānnādāṃstrāsayantaśca bhūmipān |
tadā''cāryavacaḥ śrutvā saumadattipurogamāḥ

तावकाः समवर्तन्त पाम्डवानामनीकिनीम् ।
कृपो भूरिश्रवाः शल्यो द्रोणपुत्रो विविंशतिः

tāvakāḥ samavartanta pāmḍavānāmanīkinīm |
kṛpo bhūriśravāḥ śalyo droṇaputro viviṃśatiḥ

चित्रसेनो विकर्णश्च सैन्धवोऽथ बृहद्बलः ।
आवन्त्यौ च महेष्वासौ कौरवं पर्यवारयन्

citraseno vikarṇaśca saindhavo'tha bṛhadbalaḥ |
āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayan

ते विंशतिपदं गत्वा संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
पाण्‍डवा धार्तराष्ट्राश्च परस्परजिघांसवःक

te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ pracakrire |
pāṇ‍ḍavā dhārtarāṣṭrāśca parasparajighāṃsavaḥka

एवमुक्त्वा महाबाहुर्महद्विष्फार्य कार्मुकम् ।
भारद्वाजस्ततो भीमं षड्विंशत्या समार्पयत्

evamuktvā mahābāhurmahadviṣphārya kārmukam |
bhāradvājastato bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat

भूयश्चैनं महाबाहुः शरैः शीघ्रमवाकिरत् ।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव वलाहकः

bhūyaścainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghramavākirat |
parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva valāhakaḥ

तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीमसेनः शिलीमुखैः ।
त्वरमाणो महेष्वासः सव्ये पार्श्वे महाबलः

taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ |
tvaramāṇo maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ

स गाढविद्धो व्यथितो वयोवृद्धश्च भारत ।
प्रनष्टसंज्ञः सहसा रथोपस्थ उपाविशत्

sa gāḍhaviddho vyathito vayovṛddhaśca bhārata |
pranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathopastha upāviśat

गुरुं प्रव्यथितं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम् ।
द्रौणायनिश्च संक्रुद्धौ भीमसेनमभिद्रुतौ

guruṃ pravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam |
drauṇāyaniśca saṃkruddhau bhīmasenamabhidrutau

तावापतन्तौ संप्रेक्ष्य कालान्तकयमोपमौ ।
भीमसेनो महाबाहुर्गदामादाय सत्वरम्

tāvāpatantau saṃprekṣya kālāntakayamopamau |
bhīmaseno mahābāhurgadāmādāya satvaram

अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तस्थौ गिरिरिवाचलः ।
समुद्यम्य गदां गुर्वी यमदण्डोपमां रणे ।

avaplutya rathāttūrṇaṃ tasthau giririvācalaḥ |
samudyamya gadāṃ gurvī yamadaṇḍopamāṃ raṇe |

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् ।
कौरवो द्रोणपुत्रश्च सहितावभ्यधावताम्

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇam |
kauravo droṇaputraśca sahitāvabhyadhāvatām

तावापतन्तौ सहितौ त्वरितौ बलिनां वरौ ।
अभ्यधावत वेगेन त्वरमाणो वृकोदरः

tāvāpatantau sahitau tvaritau balināṃ varau |
abhyadhāvata vegena tvaramāṇo vṛkodaraḥ

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् ।
समभ्यधावंस्त्वरिताः कौरवाणां महारथाः

tamāpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam |
samabhyadhāvaṃstvaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ

भारद्वाजमुखाः सर्वे भीमसेनजिघांसया ।
नानाविधानि शस्त्राणि भीमस्योरस्यपातयन्

bhāradvājamukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā |
nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyorasyapātayan

सहिताः पाण्डवं सर्वे पीडयन्तः समन्ततः ।
तं दृष्ट्वा संशयं प्राप्तं पीड्यमानं महारथम्

sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ |
taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ prāptaṃ pīḍyamānaṃ mahāratham

अभिमन्युप्रभृतयः पाण्‍डवानां महारथाःक ।
अभ्यदावन्परीप्सन्तः प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान्

abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇ‍ḍavānāṃ mahārathāḥka |
abhyadāvanparīpsantaḥ prāṇāṃstyaktvā sudustyajān

अनूपाधिपतिः शूरो भीमस्य दयितः सखा ।
नीलो नीलाम्बुदप्रख्यः संक्रुद्धो द्रौणिमभ्यात्

anūpādhipatiḥ śūro bhīmasya dayitaḥ sakhā |
nīlo nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddho drauṇimabhyāt

स्पर्धते हि महेष्वासो नित्यं द्रोणसुतेन सः ।
स विष्फार्य महच्चापं द्रौणिं विव्याध पत्रिणा

spardhate hi maheṣvāso nityaṃ droṇasutena saḥ |
sa viṣphārya mahaccāpaṃ drauṇiṃ vivyādha patriṇā

यथा शक्रो महाराज पुरा विव्याध दानवम् ।
विप्रचित्तिं दुराधर्षं देवतानां भयंकरम्

yathā śakro mahārāja purā vivyādha dānavam |
vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃkaram

येन लोकत्रयं क्रोधात्रासितं स्वेन तेजसाक ।
स रुद्रेण जितः पूर्वं निहतो मातरिश्वना
तथा नीलेन निर्भिन्नः सम्यङ्भुक्तेन पत्रिणा

yena lokatrayaṃ krodhātrāsitaṃ svena tejasāka |
sa rudreṇa jitaḥ pūrvaṃ nihato mātariśvanā
tathā nīlena nirbhinnaḥ samyaṅbhuktena patriṇā

संजातरुधिरोत्पीडो द्रौणिः क्रोधसमन्वितः ।
स विष्फार्य धनुश्चित्रमिन्द्राशनिसमस्वनम्

saṃjātarudhirotpīḍo drauṇiḥ krodhasamanvitaḥ |
sa viṣphārya dhanuścitramindrāśanisamasvanam

दध्रे नीलविनाशाय मतिं मतिमतां वरः ।
ततः संधाय विमलान्भल्लान्कर्मारमार्जितान्

dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ |
tataḥ saṃdhāya vimalānbhallānkarmāramārjitān

जघान चतुरो वाहान्पातयामास च ध्वजम् ।
सूतं चैकेन भल्लेन रथनीडादपाहरत्
सप्तमेन च भल्लेन नीलं विव्याध वक्षसि

jaghāna caturo vāhānpātayāmāsa ca dhvajam |
sūtaṃ caikena bhallena rathanīḍādapāharat
saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ।
मोहितं वीक्ष्य राजानं नीलमश्मचयोपमम्

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat |
mohitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlamaśmacayopamam

घटोत्कचोऽभिसंक्रुद्धो ज्ञातिभिः परिवारितः ।
अभिदुद्राव वेगेन द्रौणिमाहवशोभिनम् ।
तथेतरे चाभ्यधावन्राक्षसा युद्धदुर्मदाः

ghaṭotkaco'bhisaṃkruddho jñātibhiḥ parivāritaḥ |
abhidudrāva vegena drauṇimāhavaśobhinam |
tathetare cābhyadhāvanrākṣasā yuddhadurmadāḥ

भीमसेनो महाबाहुर्नीलं नीलाञ्जनप्रभम् ।
आरोप्य स्वरथं वीरो दुर्योधनमपाद्रवत्

bhīmaseno mahābāhurnīlaṃ nīlāñjanaprabham |
āropya svarathaṃ vīro duryodhanamapādravat

घटोत्कचं च संप्रेक्ष्य राक्षसं घोरदर्शनम् ॥
अभ्यधावत तेजस्वी भारज्वाजात्मजस्त्वरन्

ghaṭotkacaṃ ca saṃprekṣya rākṣasaṃ ghoradarśanam ||
abhyadhāvata tejasvī bhārajvājātmajastvaran

निजघान च संक्रुद्धो राक्षसान्भीमदर्शनान् ।
योऽभवन्नग्रतः क्रुद्धा राक्षसस्य पुरःसराः ।
विमुखांश्चैव तान्दृष्ट्वा द्रौणिचापच्युतैः शरैः

nijaghāna ca saṃkruddho rākṣasānbhīmadarśanān |
yo'bhavannagrataḥ kruddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ |
vimukhāṃścaiva tāndṛṣṭvā drauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ

अक्रुद्ध्यत महाकायो भैमसेनिर्घटोत्कचः ।
प्रादुश्चक्रे ततो मायां घोररूपां सुदारुणाम्

akruddhyata mahākāyo bhaimasenirghaṭotkacaḥ |
prāduścakre tato māyāṃ ghorarūpāṃ sudāruṇām

मोहयन्समरे द्रौणिं मायावी राक्षसाधिपः ।
ततस्ते तावकाः सर्वे मायया विमुखीकृताःक

mohayansamare drauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ |
tataste tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥka

अन्योन्यं समपश्यन्त निकृत्ता मेदिनीतले ।
विचेष्टमानाः कृपणाः शोणितेन परिप्लुताः

anyonyaṃ samapaśyanta nikṛttā medinītale |
viceṣṭamānāḥ kṛpaṇāḥ śoṇitena pariplutāḥ

द्रोणं दुर्योधनं शल्यमश्वत्थामानमेव च ।
प्रायशश्च महेष्वासा ये प्रधानाः स्म कौरवाः

droṇaṃ duryodhanaṃ śalyamaśvatthāmānameva ca |
prāyaśaśca maheṣvāsā ye pradhānāḥ sma kauravāḥ

विध्वस्ता रथिनः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः ।
हयाश्चैव हयारोहाः सन्निकृत्ताः सहस्रशः

vidhvastā rathinaḥ sarve gajāśca vinipātitāḥ |
hayāścaiva hayārohāḥ sannikṛttāḥ sahasraśaḥ

तद्दृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिबिरं प्रति ।
मम प्राक्रोशतो राजंस्तथा देवव्रतस्य च

taddṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ prati |
mama prākrośato rājaṃstathā devavratasya ca

युध्यध्वं मा पलायध्वं मायैषा राक्षसी रणे ।
घटोत्कचप्रमुक्तेति नातिष्ठन्त विमोहिताः

yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe |
ghaṭotkacapramukteti nātiṣṭhanta vimohitāḥ

नैव ते श्रद्दधुर्भीता वदतोरावयोर्वचः ।
तांश्च प्रद्रवतो दृष्ट्वा जयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः

naiva te śraddadhurbhītā vadatorāvayorvacaḥ |
tāṃśca pradravato dṛṣṭvā jayaṃ prāptāśca pāṇḍavāḥ

घटोत्कचेन सहिताः सिंहनादान्प्रचक्रिरे ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः समन्तान्नेदिरे भृशम्

ghaṭotkacena sahitāḥ siṃhanādānpracakrire |
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ samantānnedire bhṛśam

एवं तव बलं सर्वं हैडिम्बेन महात्मना ।
सूर्यास्तमनवेलायां प्रभग्नं विद्रुतं दिशः

evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena mahātmanā |
sūryāstamanavelāyāṃ prabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ