अध्याय 75: छठा दिन: मकर व्यूह के सामने क्रौञ्च

विहृत्य तु ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाः ।
व्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः

vihṛtya tu tato rājansahitāḥ kurupāṇḍavāḥ |
vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punaryuddhāya niryayuḥ

ततः शब्दो महानासीत्तव तेषां च भारत ।
युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम्

tataḥ śabdo mahānāsīttava teṣāṃ ca bhārata |
yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām

संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत ।
शङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत्

saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata |
śaṅkhadundubhinādaśca tumulaḥ sarvato'bhavat

ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नमभाषत ।
व्यूहं व्यूहस्व पाञ्चाल मकरं शत्रुनाशनम्

tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnamabhāṣata |
vyūhaṃ vyūhasva pāñcāla makaraṃ śatrunāśanam

एवमुक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथः ।
व्यादिदेश यथान्यायं रथिनो रथिनां वरः

evamuktastu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ |
vyādideśa yathānyāyaṃ rathino rathināṃ varaḥ

शिरोऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
चक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथः

śiro'bhūddrupadastasya pāṇḍavaśca dhanañjayaḥ |
cakṣuṣī sahadevaśca nakulaśca mahārathaḥ

तुण्डमासीन्महाराज भीमसेनो महाबलः ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः

tuṇḍamāsīnmahārāja bhīmaseno mahābalaḥ |
saubhadro draupadeyāśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ

सात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः ।
पृष्ठमासीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिः ॥
ृष्टद्युम्नो महाराज महत्या सेनया वृतः ।
केकया भ्रातरः पञ्च वामपार्श्वं समाश्रिताः

sātyakirdharmarājaśca vyūhagrīvāṃ samāsthitāḥ |
pṛṣṭhamāsīnmahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ ||
ṛṣṭadyumno mahārāja mahatyā senayā vṛtaḥ |
kekayā bhrātaraḥ pañca vāmapārśvaṃ samāśritāḥ

धृष्टकेतुर्नरव्याघ्रश्चेकितानश्च वीर्यवान् ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थितौ व्यूहस्य रक्षणे

dhṛṣṭaketurnaravyāghraścekitānaśca vīryavān |
dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitau vyūhasya rakṣaṇe

पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथः ।
कुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः

pādayostu mahārāja sthitaḥ śrīmānmahārathaḥ |
kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ

शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बली ।
इरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ

śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balī |
irāvāṃśca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्‍डवाः ।
सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताःक

evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇ‍ḍavāḥ |
sūryodaye mahārāja punaryuddhāya daṃśitāḥka

कौरवानभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः ।
समुच्छ्रितैर्ध्वजैश्छत्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः

kauravānabhyayustūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ |
samucchritairdhvajaiśchatraiḥ śastraiśca vimalaiḥ śitaiḥ

व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव ।
कौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम्

vyūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tatsainyaṃ pitā devavratastava |
kauñcena mahatā rājanpratyavyūhata vāhinīm

तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां जनेश्वर

tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata |
aśvatthāmā kṛpaścaiva cakṣurāstāṃ janeśvara

कृतवर्मा तु सहितः काम्भोजैरथ बाह्लिकैः ।
शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्

kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbhojairatha bāhlikaiḥ |
śirasyāsīnnaraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

ग्रीवायां शूरसेनश्च तव पुत्रश्च मारिष ।
दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः

grīvāyāṃ śūrasenaśca tava putraśca māriṣa |
duryodhano mahārāja rājabhirbahubhirvṛtaḥ

प्राग्जोतिषस्तु सहितो मद्रसौवीरकेकयैः ।
उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः

prāgjotiṣastu sahito madrasauvīrakekayaiḥ |
urasyabhūnnaraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ

पृष्ठे चास्तां महेष्वासावावन्त्यौ सपदानुगौः ।
स्वसेनया च सहितः शुशर्मा प्रस्थलाधिपः ।
वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः

pṛṣṭhe cāstāṃ maheṣvāsāvāvantyau sapadānugauḥ |
svasenayā ca sahitaḥ śuśarmā prasthalādhipaḥ |
vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ

तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्त भारत

tuṣārā yavanāścaiva śakāśca saha cūcupaiḥ |
dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasta bhārata

श्रुतायुश्च शातायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष ।
व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम्

śrutāyuśca śātāyuśca saumadattiśca māriṣa |
vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam

ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह ।
सूर्योदये महाराज प्रावर्तत जनक्षयः

tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha |
sūryodaye mahārāja prāvartata janakṣayaḥ

प्रतीयू रथिनो नामान्नागाश्च रथिनो ययुः ।
हयारोहान्रथारोहा रथिनश्चापि सादिनः

pratīyū rathino nāmānnāgāśca rathino yayuḥ |
hayārohānrathārohā rathinaścāpi sādinaḥ

सादिनश्च हयान्राजन्रथिनश्च महारणे ।
हस्त्यारोहान्हयारोहा रथिनः सादिनस्तथा

sādinaśca hayānrājanrathinaśca mahāraṇe |
hastyārohānhayārohā rathinaḥ sādinastathā

रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः ।
अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः

rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaścāpi pattibhiḥ |
anyonyaṃ samare rājanpratyadhāvannamarṣitāḥ

भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः ।
शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी

bhīmasenārjunayamairguptā cānyairmahārathaiḥ |
śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrairiva śarvarī

तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः ।
तवापि च बभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृताः

tathā bhīṣmakṛpadroṇaśalyaduryodhanādibhiḥ |
tavāpi ca babhau senā grahairdyauriva saṃvṛtāḥ

भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी ।
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम्

bhīmasenastu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramī |
abhyayāñjavanairaśvairbhāradvājasya vāhinīm

द्रोणास्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः ।
विव्याध समरश्लाघी मर्माण्युद्दिष्य वीर्यवान्

droṇāstu samare kruddho bhīmaṃ navabhirāyasaiḥ |
vivyādha samaraślāghī marmāṇyuddiṣya vīryavān

दृढाहतस्तो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे ।
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

dṛḍhāhatasto bhīmo bhāradvājasya saṃyuge |
sārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati

स संगृह्य स्कवयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान् ।
व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः

sa saṃgṛhya skavayaṃ vāhānbhāradvājaḥ pratāpavān |
vyadhamatpāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśimivānalaḥ

ते वद्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तमाः ।
सृञ्जयाः तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम्

te vadyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottamāḥ |
sṛñjayāḥ tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam

तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम् ।
मुह्यते तत्रतत्रैव समदेव वराङ्गना

tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam |
muhyate tatratatraiva samadeva varāṅganā

अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षये ।
आसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत

abhidyetāṃ tato vyūhau tasminvīravarakṣaye |
āsīdvyatikaro ghorastava teṣāṃ ca bhārata

तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सह ।
एकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत

tadadbhutamapaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha |
ekāyanagatāḥ sarve yadayudhyanta bhārata

प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशांपते ।
युयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महाबलाः

pratisaṃvārya cāstrāṇi te'nyonyasya viśāṃpate |
yuyudhuḥ pāṇḍavāścaiva kauravāśca mahābalāḥ