अध्याय 63: भीम कौरव सेना के सागर को रोकते हैं

हते तस्मिन्गजानीके पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
भीमसेनं ध्नतेत्येवं सर्वसैन्यान्यचोदयत्

hate tasmingajānīke putro duryodhanastava |
bhīmasenaṃ dhnatetyevaṃ sarvasainyānyacodayat

ततः सर्वाण्यनीकानि तव पुत्रस्य शासनात् ।
अभ्यद्रवन्भीमसेनं नदन्तं भैरवान्रवान्

tataḥ sarvāṇyanīkāni tava putrasya śāsanāt |
abhyadravanbhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavānravān

तं बलौघमपर्यन्तं देवैरपि सुदुःसहम् ।
आपतन्तं सुदुष्पारं समुद्रिमिव पर्वणि

taṃ balaughamaparyantaṃ devairapi suduḥsaham |
āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudrimiva parvaṇi

रथनागाश्वकलिलं शङ्खदुन्दुभिनादितम् ।
अनन्तरथपादातं रजसा सर्वतो वृतम्

rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditam |
anantarathapādātaṃ rajasā sarvato vṛtam

तं भीमसेनः समरे महोदधिमिवापरम् ।
सेनासागरमक्षोभ्यं वेलेव समवारयत्

taṃ bhīmasenaḥ samare mahodadhimivāparam |
senāsāgaramakṣobhyaṃ veleva samavārayat

तदाश्चर्यमपश्याम पाण्डवस्य महात्मनः ।
भीमसेनस्य समरे राजन्कर्मातिमानुषम्

tadāścaryamapaśyāma pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
bhīmasenasya samare rājankarmātimānuṣam

उदीर्णान्पार्थिवान्सर्वान्साश्वान्सरथकुञ्जरान् ।
असंभ्रमं भीमसेनो गदया समवारयत्

udīrṇānpārthivānsarvānsāśvānsarathakuñjarān |
asaṃbhramaṃ bhīmaseno gadayā samavārayat

स संवार्य बलौघांस्तन्गदया रथिनां वरः ।
अतिष्ठत्तुमुले भीमो गिरिर्मेरुरिवाचलः

sa saṃvārya balaughāṃstangadayā rathināṃ varaḥ |
atiṣṭhattumule bhīmo girirmerurivācalaḥ

तस्मिन्सुतुमुले घोरे काले परमदारुणे ।
भ्रातरश्चैव पुत्राश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

tasminsutumule ghore kāle paramadāruṇe |
bhrātaraścaiva putrāśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

द्रौपदेयाभिमन्युश्च शिखण्डी चापराजितः ।
न प्राजहन्भीमसेनं भये जाते महाबलम्

draupadeyābhimanyuśca śikhaṇḍī cāparājitaḥ |
na prājahanbhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalam

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
अधावत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः

tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
adhāvattāvakānyodhāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ

पोययन्रथबृन्दानि वाजिबृन्दनि चाभिभूः ।
कर्षयन्रथवृन्दानि बाहुवेगेन पाण्डवः

poyayanrathabṛndāni vājibṛndani cābhibhūḥ |
karṣayanrathavṛndāni bāhuvegena pāṇḍavaḥ

विनिध्रन्यचतत्सङ्ख्ये युगान्ते कालविद्विभुः ।
ऊरुवेगेन संकर्षन्रथजालानि पाण्डवः

vinidhranyacatatsaṅkhye yugānte kālavidvibhuḥ |
ūruvegena saṃkarṣanrathajālāni pāṇḍavaḥ

बलानि संममर्दाशु नड्वलानीव कुञ्जरः ।
मृद्गन्रथेभ्यो रथिनो गजेभ्यो गजयोधिनः

balāni saṃmamardāśu naḍvalānīva kuñjaraḥ |
mṛdganrathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ वापि पदातिनः ।
गदया व्यवमत्सर्वान्वातो वृक्षानिवौजसा

sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau vāpi padātinaḥ |
gadayā vyavamatsarvānvāto vṛkṣānivaujasā

भीमसेनो महाबाहुस्तव पुत्रस्य वै बले ।
सापि प्रञ्जानसामासैः प्रदिग्धा रुधिरेण च

bhīmaseno mahābāhustava putrasya vai bale |
sāpi prañjānasāmāsaiḥ pradigdhā rudhireṇa ca

अदृश्यत महारौद्रा गदा नागाश्वपातनी ।
तत्रतत्र हतैश्चापि मनुष्यगजवाजिभिः

adṛśyata mahāraudrā gadā nāgāśvapātanī |
tatratatra hataiścāpi manuṣyagajavājibhiḥ

रणाङ्गणं समभवन्मृत्योरावाससन्निभम् ।
पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून्

raṇāṅgaṇaṃ samabhavanmṛtyorāvāsasannibham |
pinākamiva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn

यमदण्डोपमामुग्रामिन्द्राशनिसमस्वनाम् ।
ददृशुर्भीमसेनस्य रौद्रां विशसनीं गदाम्

yamadaṇḍopamāmugrāmindrāśanisamasvanām |
dadṛśurbhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadām

आविध्यतो गदां तस्य कौन्तेयस्य महात्मनः ।
बभौ रूपं महाघोरं कालस्येव युगक्षये

āvidhyato gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ |
babhau rūpaṃ mahāghoraṃ kālasyeva yugakṣaye

तं तथा महतीं सेनां द्रावयन्तं पुनः पुनः ।
दृष्ट्वा मृत्युमवायान्तं सर्वे विमनसोऽभवन्

taṃ tathā mahatīṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ punaḥ |
dṛṣṭvā mṛtyumavāyāntaṃ sarve vimanaso'bhavan

यतोयतः प्रेक्षते स्म गदामुद्यम्य पाण्डवः ।
तेनतेन स्म दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत

yatoyataḥ prekṣate sma gadāmudyamya pāṇḍavaḥ |
tenatena sma dīryante sarvasainyāni bhārata

प्रदारयन्तं सैन्यानि बलेनामितविक्रमम् ।
ग्रसमानमनीकानि व्यादितास्यमिवान्तकम्

pradārayantaṃ sainyāni balenāmitavikramam |
grasamānamanīkāni vyāditāsyamivāntakam

तं तथा भीमकर्माणं प्रगृहीतमहागदम् ।
दृष्ट्वा वृकोदरं भीष्मः सहसैव समभ्ययात्

taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ pragṛhītamahāgadam |
dṛṣṭvā vṛkodaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt

महता रथघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ।
छादयञ्शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्

mahatā rathaghoṣeṇa rathenādityavarcasā |
chādayañśaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān

तमायान्तं तथा दृष्ट्वा व्यात्ताननमिवान्तकम् ।
भीष्मं भीमो महाबाहुः प्रत्युदीयादमर्षितः

tamāyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vyāttānanamivāntakam |
bhīṣmaṃ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyādamarṣitaḥ

तस्मिन्क्षणे सात्यकिः सत्यसन्धः
शिनिप्रवीरोऽभ्यपतत्पितामहम् ।
निघ्नन्नमित्रान्धनुषा दृढेन
संकम्पयंस्तव पुत्रस्य सैन्यम्

tasminkṣaṇe sātyakiḥ satyasandhaḥ
śinipravīro'bhyapatatpitāmaham |
nighnannamitrāndhanuṣā dṛḍhena
saṃkampayaṃstava putrasya sainyam

तं यान्तमश्वै रजतप्रकाशैः
शरान्वपन्तं निशितान्सुपुङ्खान् ।
नाशक्नवन्धारयितुं तदानीं
सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः

taṃ yāntamaśvai rajataprakāśaiḥ
śarānvapantaṃ niśitānsupuṅkhān |
nāśaknavandhārayituṃ tadānīṃ
sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ

अविध्यदेनं दशभिः पृषत्कैः-
रलम्बुसो राक्षसोऽसौ तदानीम् ।
शरैश्चतुर्भिः प्रतिविद्ध्य तं च
नप्ता शिनेरभ्यपतद्रथेन

avidhyadenaṃ daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ-
ralambuso rākṣaso'sau tadānīm |
śaraiścaturbhiḥ pratividdhya taṃ ca
naptā śinerabhyapatadrathena

अन्वागतं वृष्णिवरं निशम्य
तं शत्रुमध्ये परिवर्तमानम् ।
प्रद्रावयन्तं कुरुपुङ्गवांश्च
पुनः पुनश्च प्रणदन्तमाजौ

anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya
taṃ śatrumadhye parivartamānam |
pradrāvayantaṃ kurupuṅgavāṃśca
punaḥ punaśca praṇadantamājau

योधास्त्वदीयाः शरवर्षैरवर्ष-
न्मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः ।
तथापि तं धारयितुं न शेकु-
र्मध्यंदिने सूर्यमिवातपन्तम्

yodhāstvadīyāḥ śaravarṣairavarṣa-
nmeghā yathā bhūdharamambuvegaiḥ |
tathāpi taṃ dhārayituṃ na śeku-
rmadhyaṃdine sūryamivātapantam

न तत्र कश्चिन्नविषण्ण आसी-
दृते राजन्सोमदत्तस्य पुत्रात् ।
स वै समादाय धनुर्महात्मा
भिरिश्रवा भारत सौमदत्तिः

na tatra kaścinnaviṣaṇṇa āsī-
dṛte rājansomadattasya putrāt |
sa vai samādāya dhanurmahātmā
bhiriśravā bhārata saumadattiḥ

दृष्ट्वा रथान्स्वान्व्यपनीयमाना-
न्प्रत्युद्ययौ सात्यकिं योद्धुमिच्छन्

dṛṣṭvā rathānsvānvyapanīyamānā-
npratyudyayau sātyakiṃ yoddhumicchan