अध्याय 62: भीम की गदा से मगध के हाथियों का संहार

दैवमेव परं मन्ये पौरुषादपि सञ्जय ।
यत्सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुपुत्रेण वध्यते

daivameva paraṃ manye pauruṣādapi sañjaya |
yatsainyaṃ mama putrasya pāṇḍuputreṇa vadhyate

नित्यं हि मामकांस्तात हतानेव हि शंससि ।
अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंशसि पाण्डवान्

nityaṃ hi māmakāṃstāta hatāneva hi śaṃsasi |
avyagrāṃśca prahṛṣṭāṃśca nityaṃ śaṃśasi pāṇḍavān

विभग्नांश्च प्रनष्टांश्च नित्यं शंससि मामकान् ।
हीनान्पुरुषकारेण मामकानद्य सञ्जय ।
पातितान्पात्यमानांश्च हतानेव च शंससि

vibhagnāṃśca pranaṣṭāṃśca nityaṃ śaṃsasi māmakān |
hīnānpuruṣakāreṇa māmakānadya sañjaya |
pātitānpātyamānāṃśca hatāneva ca śaṃsasi

युध्यमानान्यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रति ।
पाण्डवा हि जयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः

yudhyamānānyathāśakti ghaṭamānāñjayaṃ prati |
pāṇḍavā hi jayantyeva jīyante caiva māmakāḥ

सोऽहं तीव्राणि दुःस्वानि दुर्योधनकृतानि च ।
श्रोष्यामि सततं तात दुःसहानि बहूनि च

so'haṃ tīvrāṇi duḥsvāni duryodhanakṛtāni ca |
śroṣyāmi satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca

तमुपायं न पश्यामि जीयेरन्येन पाण्डवान् ।
मामका विजयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन सञ्जय

tamupāyaṃ na paśyāmi jīyeranyena pāṇḍavān |
māmakā vijayaṃ yuddhe prāpnuyuryena sañjaya

क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम् ।
श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान्

kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayam |
śrṛṇu rājansthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān

धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः ।
पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिमायसैःक

dhṛṣṭadyumnastu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ |
pīḍayāmāsa saṃkruddho madrādhipatimāyasaiḥka

तत्राद्भुतमपश्याम पार्षस्य पराक्रमम् ।
न्यवारयत यस्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम्

tatrādbhutamapaśyāma pārṣasya parākramam |
nyavārayata yastūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam

नान्तरं दृश्यते तत्र तयोश्च रथिनोस्तदा ।
मुहूर्तमिव तद्युद्धं तयोः सममिवाभवत्

nāntaraṃ dṛśyate tatra tayośca rathinostadā |
muhūrtamiva tadyuddhaṃ tayoḥ samamivābhavat

ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च

tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge |
dhanuściccheda bhallena pītena niśitena ca

अथैनं शरवर्षेण च्छादयामास संयुगे ।
गिरिं जलागमे यद्वञ्जलदा जलवृष्टिभिः

athainaṃ śaravarṣeṇa cchādayāmāsa saṃyuge |
giriṃ jalāgame yadvañjaladā jalavṛṣṭibhiḥ

अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो धृष्टद्युम्ने च पीडिते ।
अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति

abhimanyustataḥ kruddho dhṛṣṭadyumne ca pīḍite |
abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati

ततो मद्राधिपस्थं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनः ।
आर्तायनिममेयात्मा विव्याध निशितैः शरैः

tato madrādhipasthaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ |
ārtāyanimameyātmā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

ततस्तु तावका राजन्परीप्सन्तोऽर्जुनं रणे ।
मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे

tatastu tāvakā rājanparīpsanto'rjunaṃ raṇe |
madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire

दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती ।
दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनोऽथ दुर्मुखः

duryodhano vikarṇaśca duḥśāsanaviviṃśatī |
durmarṣaṇo duḥsahaśca citraseno'tha durmukhaḥ

सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत ।
एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे

satyavrataśca bhadraṃ te purumitraśca bhārata |
ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe

तान्भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
द्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

tānbhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
draupadeyābhimanyuśca mādrīputrau ca pāṇḍavau

धार्तराष्ट्रान्दश रथान्दशैव प्रत्यवारयन् ।
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशांपते

dhārtarāṣṭrāndaśa rathāndaśaiva pratyavārayan |
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃpate

अभ्यवर्तन्तं संहृष्टाः परस्परवधैषिणः ।
ते वै समेयुः संग्रामे राजन्दुर्मन्त्रिते तव

abhyavartantaṃ saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ |
te vai sameyuḥ saṃgrāme rājandurmantrite tava

तस्मिन्दशरथे क्रुद्धे वर्तमाने महाभये ।
तावकानां परेषां वा प्रेक्षका रथिनोऽभवन्

tasmindaśarathe kruddhe vartamāne mahābhaye |
tāvakānāṃ pareṣāṃ vā prekṣakā rathino'bhavan

शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः ।
अन्योन्यमभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे

śastrāṇyanekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥ |
anyonyamabhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire

ते तदा जातसंरम्भाः सर्वेऽन्योन्यं जिघांसवः ।
अन्योन्यमभिमर्दन्तः स्पर्धमानाः परस्परम्

te tadā jātasaṃrambhāḥ sarve'nyonyaṃ jighāṃsavaḥ |
anyonyamabhimardantaḥ spardhamānāḥ parasparam

अन्योन्यस्पर्धया राजञ्ज्ञातयः संगता मिथः ।
महास्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुरमर्षिणः

anyonyaspardhayā rājañjñātayaḥ saṃgatā mithaḥ |
mahāsrāṇi vimuñcantaḥ samāpeturamarṣiṇaḥ

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे ।
विव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिः समरे द्रुतम्

duryodhanastu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe |
vivyādha niśitairbāṇaiścaturbhiḥ samare drutam

दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च प?ञ्चभिः ।
दुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिः

durmarṣaṇaśca viṃśatyā citrasenaśca pa?ñcabhiḥ |
durmukho navabhirbāṇairduḥsahaścāpi saptabhiḥ

विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा ।
तान्प्रत्यविध्यद्राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः

viviṃśatiḥ pañcabhiśca tribhirduḥśāsanastathā |
tānpratyavidhyadrājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ

एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
सत्यव्रतं च समरे पुरुमित्रं च भारत

ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayanpāṇilāghavam |
satyavrataṃ ca samare purumitraṃ ca bhārata

अभिमन्युरविध्यत्तु दशभिर्दशभिः शरैः ।
माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ

abhimanyuravidhyattu daśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ |
mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau

अविध्येतां शरैस्तीक्ष्णैस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
ततः शल्यो महाराज स्वस्त्रीयौ रथिनां वरौ

avidhyetāṃ śaraistīkṣṇaistadadbhutamivābhavat |
tataḥ śalyo mahārāja svastrīyau rathināṃ varau

शरैर्बहुभिरानर्च्छत्कृतप्रतिकृतैषिणौ ।
छाद्यमानौ ततस्तौ कतु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः

śarairbahubhirānarcchatkṛtapratikṛtaiṣiṇau |
chādyamānau tatastau katu mādrīputrau na celatuḥ

अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ।
विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः

atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ |
vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव श्रृङ्गिणम् ।
भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन्भयात्

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śrṛṅgiṇam |
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrāste prādravanbhayāt

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत् ।
अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम्

duryodhanastu saṃkruddho māgadhaṃ samacodayat |
anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām

गजानीकेन सहितस्तेन राजा सुयोधनाः ।
मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात्

gajānīkena sahitastena rājā suyodhanāḥ |
māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāt

आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरः ।
गदापाणिरवारोहद्रथांत्सिंह इवोन्नदन्

āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ |
gadāpāṇiravārohadrathāṃtsiṃha ivonnadan

अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
अभ्यधावद्गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः

adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām |
abhyadhāvadgajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ

स गजान्गदया निघ्नन्व्यचरत्समरे बली ।
भीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः

sa gajāngadayā nighnanvyacaratsamare balī |
bhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ

तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिना ।
व्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भिमस्य गर्जतः

tasya nādena mahatā manohṛdayakampinā |
vyatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhimasya garjataḥ

ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः ।
नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

tatastu draupadīputrāḥ saubhadraśca mahārathaḥ |
nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान् ।
अभ्यवर्षन्त धावन्तो मेघा इव गिरिव्रजान्

pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇān |
abhyavarṣanta dhāvanto meghā iva girivrajān

नाकुलिस्तु शतानीकः समरे शत्रुपूगहा ।
क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पीतैश्चाञ्जलिकैः शितैः ।
न्यहनच्चोत्तमाङ्गानि पाण्डवो गजयोधिनाम्

nākulistu śatānīkaḥ samare śatrupūgahā |
kṣuraiḥ kṣuraprairbhallaiśca pītaiścāñjalikaiḥ śitaiḥ |
nyahanaccottamāṅgāni pāṇḍavo gajayodhinām

शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैः ।
अश्मवृष्टिरिवाभाति पाणिभिश्च सहाङ्कुशैः

śirobhiḥ prapatadbhiśca bāhubhiśca vibhūṣitaiḥ |
aśmavṛṣṭirivābhāti pāṇibhiśca sahāṅkuśaiḥ

हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः ।
अदृश्यन्ताचलाग्रेकषु द्रुमा भग्नशिखा इव

hṛtottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ |
adṛśyantācalāgrekaṣu drumā bhagnaśikhā iva

धृष्टद्युम्नहतानन्यानपश्याम महागजान् ।
पततः पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना

dhṛṣṭadyumnahatānanyānapaśyāma mahāgajān |
patataḥ pātyamānāṃśca pārṣatena mahātmanā

मागधोऽथ महीपालो गजमैरावणोपमम् ।
प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति

māgadho'tha mahīpālo gajamairāvaṇopamam |
preṣayāmāsa samare saubhadrasya rathaṃ prati

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मागधस्य महागजम् ।
जघानैकेषुणा वीरःत सौभद्रः परवीरहा

tamāpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya mahāgajam |
jaghānaikeṣuṇā vīraḥta saubhadraḥ paravīrahā

तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः ।
राज्ञो रजतपुङ्खेन भल्लेनापाहरच्छिरः

tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ |
rājño rajatapuṅkhena bhallenāpāharacchiraḥ

विगाह्य तद्गजानीकं भीमसेनोऽपि पाण्डवः ।
व्यचरत्समरे मृद्गन्गजानिन्द्रो गिरीनिव

vigāhya tadgajānīkaṃ bhīmaseno'pi pāṇḍavaḥ |
vyacaratsamare mṛdgangajānindro girīniva

एकप्रहारनिहतान्भीमसेनेन दन्तिनः ।
अपश्याम रणे तस्मिन्गिरीन्वज्रहतानिव

ekaprahāranihatānbhīmasenena dantinaḥ |
apaśyāma raṇe tasmingirīnvajrahatāniva

भग्नदन्तान्भग्नकरान्भग्नसक्थीश्च वारणान् ।
भग्नपृष्ठत्रिकानन्यान्निहतान्पर्वतोपमान्

bhagnadantānbhagnakarānbhagnasakthīśca vāraṇān |
bhagnapṛṣṭhatrikānanyānnihatānparvatopamān

नदतः सीदतश्चान्यान्विमुखान्समरे गतान् ।
विद्रुतान्भयसंविग्नांस्तथा विशकृतोऽपरान्

nadataḥ sīdataścānyānvimukhānsamare gatān |
vidrutānbhayasaṃvignāṃstathā viśakṛto'parān

भीमसेनस्य मार्गेषु पतितान्पर्वतोपमान् ।
अपश्यं निहतान्नागान्राजन्निष्ठीवतोपरान्

bhīmasenasya mārgeṣu patitānparvatopamān |
apaśyaṃ nihatānnāgānrājanniṣṭhīvatoparān

वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाः ।
विह्नलन्तो गता भूमिं शैला इव धरातले

vamanto rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ |
vihnalanto gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale

मेदोरुधिरदिग्धाङ्गो वसामज्जासमुक्षितः ।
व्यचरत्समरे भीमो दण्डपाणिरिवान्तकः

medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥ |
vyacaratsamare bhīmo daṇḍapāṇirivāntakaḥ

गजानां रुधिरक्लिन्नां गदां बिभ्रद्वृकोदरः ।
घोरः प्रतिभयश्चासीत्पिनाकीव पिनाकभृत्

gajānāṃ rudhiraklinnāṃ gadāṃ bibhradvṛkodaraḥ |
ghoraḥ pratibhayaścāsītpinākīva pinākabhṛt

संमथ्यमानाः क्रुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः ।
सहसा प्राद्रवन्क्लिष्ठा मृद्गन्तस्तव वाहिनीम्

saṃmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥ |
sahasā prādravankliṣṭhā mṛdgantastava vāhinīm

तं हि वीरं महेष्वासं सौभद्रप्रमुखा रथाः ।
पर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधमिवामराः

taṃ hi vīraṃ maheṣvāsaṃ saubhadrapramukhā rathāḥ |
paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudhamivāmarāḥ

शोणिताक्तां गदां बिभ्रदुक्षितां गजशोणितैः ।
कृतान्त इव रोद्रात्मा भीमसेनो व्यदृश्यत

śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhradukṣitāṃ gajaśoṇitaiḥ |
kṛtānta iva rodrātmā bhīmaseno vyadṛśyata

व्यायच्छमानं गदया दिक्षु सर्वासु भारत ।
अपश्याम रणे भीमं नृत्यन्तमिव शङ्करम्

vyāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata |
apaśyāma raṇe bhīmaṃ nṛtyantamiva śaṅkaram

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिसमकस्वनाम् ।
अपश्याम महाराय रौद्रां विशसनीं गदाम्

yamadaṇḍopamāṃ gurvīmindrāśanisamakasvanām |
apaśyāma mahārāya raudrāṃ viśasanīṃ gadām

विमिश्रां केशमञ्जाभिः प्रदिग्धां रुधिरेण च ।
पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून्

vimiśrāṃ keśamañjābhiḥ pradigdhāṃ rudhireṇa ca |
pinākamiva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn

यथा पशूनां सङ्घातं यष्ट्या पालः प्रकालयेत् ।
तथा भीमो गजानीकं गदया समकालयत्

yathā paśūnāṃ saṅghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ prakālayet |
tathā bhīmo gajānīkaṃ gadayā samakālayat

गदया वध्यमानास्ते मार्गणैश्च समन्ततः ।
स्वान्यनीकानि मृद्गन्तः प्राद्रवन्कुञ्जरास्तव

gadayā vadhyamānāste mārgaṇaiśca samantataḥ |
svānyanīkāni mṛdgantaḥ prādravankuñjarāstava

महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान् ।
अतिष्ठत्तुमुले भीमः श्मशान इव शूलभृत्

mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇān |
atiṣṭhattumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhṛt