अध्याय 57: तीसरे दिन का घमासान युद्ध

ततो व्यूढेष्वनीकेषु तावकेषु परेषु च ।
धनञ्जयो रथानीकमवधीत्तव भारत

tato vyūḍheṣvanīkeṣu tāvakeṣu pareṣu ca |
dhanañjayo rathānīkamavadhīttava bhārata

शरैरथिरथो युद्धे दारयन्रथयूथपान् ।
ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये

śarairathiratho yuddhe dārayanrathayūthapān |
te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye

धार्तराष्ट्रा रणे यत्नात्पाण्डवान्प्रत्ययोधयन् ।
प्रार्थयाना यशो दीप्तां मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

dhārtarāṣṭrā raṇe yatnātpāṇḍavānpratyayodhayan |
prārthayānā yaśo dīptāṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

एकाग्रमनसो भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम् ।
बभञ्जुर्बहुशो राजंस्ते चासञ्जन्त संयुगे

ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīm |
babhañjurbahuśo rājaṃste cāsañjanta saṃyuge

द्रवद्भिरथभग्नैश्च परिवर्तद्भिरेव च ।
पाण्डवैः कौरवेयैश्च न प्राज्ञायत किंचन

dravadbhirathabhagnaiśca parivartadbhireva ca |
pāṇḍavaiḥ kauraveyaiśca na prājñāyata kiṃcana

उदतिष्ठद्रजो भौमं छादयानं दिवाकरम् ।
न दिशः प्रदिशो वापि जज्ञिरेऽत्र समागताः

udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ chādayānaṃ divākaram |
na diśaḥ pradiśo vāpi jajñire'tra samāgatāḥ

अनुमानेन संज्ञाभिर्नामगोत्रैश्च संयुगे ।
अवर्तत तदा युद्धं तत्र तत्र विशांपते

anumānena saṃjñābhirnāmagotraiśca saṃyuge |
avartata tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃpate

न व्यूहो भिद्यते तत्र कौरवाणां कथञ्चन ।
रक्षितः सत्यसन्धेन भारद्वाजेन संयुगे

na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathañcana |
rakṣitaḥ satyasandhena bhāradvājena saṃyuge

तथैव पाण्डवानां च रक्षितः सव्यसाचिना ।
नाभिद्यत महाव्यूहो भीमेन च सुरक्षितः

tathaiva pāṇḍavānāṃ ca rakṣitaḥ savyasācinā |
nābhidyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ

सेनाग्रादपि निष्पत्य प्रायुध्यंस्तत्र मानवाः ।
उभयोः सेनयो राजन्व्यतिषक्तरथद्विपाः

senāgrādapi niṣpatya prāyudhyaṃstatra mānavāḥ |
ubhayoḥ senayo rājanvyatiṣaktarathadvipāḥ

हयारोहैर्हयारोहाः पात्यन्ते स्म महाहवे ।
ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च प्रासैरपि च संयुगे

hayārohairhayārohāḥ pātyante sma mahāhave |
ṛṣṭibhirvimalābhiśca prāsairapi ca saṃyuge

रथी रथिनमासाद्य शरैः कनकभूषणैःक ।
पातयामास समरे तस्मिन्नतिभयंकरे

rathī rathinamāsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥka |
pātayāmāsa samare tasminnatibhayaṃkare

गजारोहा गजारोहान्नाराचशरतोमरैः ।
संसक्तान्पातयामासुस्तव तेषां च सर्वशः

gajārohā gajārohānnārācaśaratomaraiḥ |
saṃsaktānpātayāmāsustava teṣāṃ ca sarvaśaḥ

कश्चिदुत्पत्य समरे वस्वारणमास्थितः ।
केशपक्षे परामृश्य जहार समरे शिरः

kaścidutpatya samare vasvāraṇamāsthitaḥ |
keśapakṣe parāmṛśya jahāra samare śiraḥ

अन्ये द्विरददन्ताग्रनिर्भिन्नहृदया रणे ।
वेमुश्च रुधिरं वीरा निःश्वसन्तः समन्ततः

anye dviradadantāgranirbhinnahṛdayā raṇe |
vemuśca rudhiraṃ vīrā niḥśvasantaḥ samantataḥ

कश्चित्करिविषाणस्थो वीरो रणविशारदाः ।
प्रावेपच्छक्तिनिर्भिन्नो गजशिक्षास्त्रवेदिना

kaścitkariviṣāṇastho vīro raṇaviśāradāḥ |
prāvepacchaktinirbhinno gajaśikṣāstravedinā

पत्तिमङ्घा रणे पक्तीन्भिमन्दिपालपरश्वथैः ।
न्यतापतयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः

pattimaṅghā raṇe paktīnbhimandipālaparaśvathaiḥ |
nyatāpatayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ

रथी च समरे राजन्नासाद्य गजयूथपम् ।
स गजं पातयामास गजी च रथिनां वरम्

rathī ca samare rājannāsādya gajayūthapam |
sa gajaṃ pātayāmāsa gajī ca rathināṃ varam

रथिनं च हयारोहः प्रासेन भरतर्षभ ।
पातयामास समरे रथी च हयसादिनम्

rathinaṃ ca hayārohaḥ prāsena bharatarṣabha |
pātayāmāsa samare rathī ca hayasādinam

पदाती रथिनं सङ्ख्ये रथी चापि पदातिनम् ।
न्यपातयच्छितैः शस्त्रैः सेनयोरुभयोरपि

padātī rathinaṃ saṅkhye rathī cāpi padātinam |
nyapātayacchitaiḥ śastraiḥ senayorubhayorapi

गजारोहा हयारोहान्पातयांचक्रिरे तदा ।
हयारोहा गजस्थांश्च तदद्भुतमिवाभवत्

gajārohā hayārohānpātayāṃcakrire tadā |
hayārohā gajasthāṃśca tadadbhutamivābhavat

गजारोहवरैश्चापि तत्रतत्र पदातयः ।
पातिताः समदृश्यन्त तैश्चापि गजयोधिनः

gajārohavaraiścāpi tatratatra padātayaḥ |
pātitāḥ samadṛśyanta taiścāpi gajayodhinaḥ

पत्तिसङ्घा हयारोहैः सादिसङ्घाश्च पत्तिभिः ।
पात्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः

pattisaṅghā hayārohaiḥ sādisaṅghāśca pattibhiḥ |
pātyamānā vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ

ध्वजैस्तत्रापविद्धैश्च कार्मुकैस्तोमरैस्तथा ।
प्रासैस्तथा गदाभिश्च परिघैः कम्पनैस्तथा

dhvajaistatrāpaviddhaiśca kārmukaistomaraistathā |
prāsaistathā gadābhiśca parighaiḥ kampanaistathā

शक्तिभिः कवचैश्चित्रैः कणपैरङ्कुशैरपि ।
निस्त्रिंशैर्विमलैश्चापि स्वर्णपुङ्खैः शरैस्तथा

śaktibhiḥ kavacaiścitraiḥ kaṇapairaṅkuśairapi |
nistriṃśairvimalaiścāpi svarṇapuṅkhaiḥ śaraistathā

परिस्तोमैः कुथाभिश्च कम्बलैश्च महाधनैः ।
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ स्रग्दामैरिव चित्रिता

paristomaiḥ kuthābhiśca kambalaiśca mahādhanaiḥ |
bhūrbhāti bharataśreṣṭha sragdāmairiva citritā

नराश्वकायैः पतितैर्दन्तिभिश्च महाहवे ।
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा

narāśvakāyaiḥ patitairdantibhiśca mahāhave |
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

प्रशशाम रजो भौमं व्युक्षितं रणशोणितैः ।
दिशश्च विमलाः सर्वाः संबभूवुर्जनेश्वर

praśaśāma rajo bhaumaṃ vyukṣitaṃ raṇaśoṇitaiḥ |
diśaśca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvurjaneśvara

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः ।
चिह्नभूतानि जगतो विनाशार्थाय भारत

utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥ |
cihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata

तस्मिन्युद्धे महारौद्रे वर्तमाने सुदारुणे ।
प्रत्यदृश्यन्त रथिनो धावमानाः समन्ततः

tasminyuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe |
pratyadṛśyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ

ततो भीष्मश्च द्रोणश्च सैन्धवश्च जयद्रथः ।
पुरुमित्रो जयो भोजः शल्यश्चापि ससौबलः

tato bhīṣmaśca droṇaśca saindhavaśca jayadrathaḥ |
purumitro jayo bhojaḥ śalyaścāpi sasaubalaḥ

एते समरदुर्धर्षाः सिंहतुल्यपराक्रमाः ।
पाण्डवानामनीकानि बभञ्जुःस्म पुनःपुनः

ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ |
pāṇḍavānāmanīkāni babhañjuḥsma punaḥpunaḥ

तथैव भीमसेनोऽपि राक्षसश्च घटोत्कचः ।
सात्यकिश्चेकितानश्च द्रोपदेयाश्च भारत

tathaiva bhīmaseno'pi rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ |
sātyakiścekitānaśca dropadeyāśca bhārata

तावकांस्तव पुत्रांश्च सहितान्सर्वराजभिः ।
द्रावयामासुराजौ ते त्रिदशा दानवानिव

tāvakāṃstava putrāṃśca sahitānsarvarājabhiḥ |
drāvayāmāsurājau te tridaśā dānavāniva

तथा ते समरेऽन्योन्यं निघ्नन्तः क्षत्रियर्षभाः ।
रक्तोक्षिता घोररूपा विरेर्जुर्दानवा इव

tathā te samare'nyonyaṃ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
raktokṣitā ghorarūpā virerjurdānavā iva

विनिर्जित्य रिपून्वीरा सेकनयोरुभयोरपि ।
व्यदृस्यन्त महामात्रा ग्रहा इव नभस्तले

vinirjitya ripūnvīrā sekanayorubhayorapi |
vyadṛsyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale

ततो रथसहस्रेण पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अभ्ययात्पाण्डवं युद्धे राक्षसं च घटोत्कचम्

tato rathasahasreṇa putro duryodhanastava |
abhyayātpāṇḍavaṃ yuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam

तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सह ।
द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ प्रत्युद्ययुररिन्दमौ

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha |
droṇabhīṣmau raṇe yattau pratyudyayurarindamau

किरीटी च ययौ क्रुद्धः समन्तात्पार्थिवोत्तमान् ।
आर्जुनिः सात्यकिश्चैव ययतुः सौबलं बलम्

kirīṭī ca yayau kruddhaḥ samantātpārthivottamān |
ārjuniḥ sātyakiścaiva yayatuḥ saubalaṃ balam

ततः प्रववृते भूयः संग्रामो रोमहर्षणः ।
तावकानां परेषां च समरे विजयैषिणाम्

tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo romaharṣaṇaḥ |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijayaiṣiṇām