अध्याय 56: तीसरा दिन: गरुड़ और अर्धचन्द्र व्यूह

प्रभातायां च शर्वर्यां भीष्मः शान्तनस्तदा ।
अनीकान्यनुसंयाने व्यादिदेशाय भारत

prabhātāyāṃ ca śarvaryāṃ bhīṣmaḥ śāntanastadā |
anīkānyanusaṃyāne vyādideśāya bhārata

गारुडं च महाव्यूहं चक्रे शान्तनवस्तदा ।
पुत्राणां ते जयाकाङ्क्षी भीष्मः कुरुपितामहः ।

gāruḍaṃ ca mahāvyūhaṃ cakre śāntanavastadā |
putrāṇāṃ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ |

गरुडस्य स्वयं तुण्डे पिता देवव्रतस्तव ।
चक्षुषी च भरज्वाजः कृतवर्मा च सात्वतः

garuḍasya svayaṃ tuṇḍe pitā devavratastava |
cakṣuṣī ca bharajvājaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ

अश्वत्थामा कृपश्चैव शिर आस्तां यशस्विनौ ।
त्रैगर्त्तैरथ कैकेयैर्वाटधानैश्च संयुगे

aśvatthāmā kṛpaścaiva śira āstāṃ yaśasvinau |
traigarttairatha kaikeyairvāṭadhānaiśca saṃyuge

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ।
मद्रकाः सिन्धुसौवीरास्तथा पाञ्चनदाश्च ये

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaśca māriṣa |
madrakāḥ sindhusauvīrāstathā pāñcanadāśca ye

जयद्रथेन सहिता ग्रीवायां सन्निवेशिताः ।
पृष्ठे दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैर्वृतः

jayadrathena sahitā grīvāyāṃ sanniveśitāḥ |
pṛṣṭhe duryodhano rājā sodaryaiḥ sānugairvṛtaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजश्च शकैः सह ।
पच्छमासन्महाराज शूरसेनाश्च सर्वशः

vindānuvindāvāvantyau kāmbhojaśca śakaiḥ saha |
pacchamāsanmahārāja śūrasenāśca sarvaśaḥ

मागधाश्च कलिङ्गाश्च दासेरकगणैः सह ।
दक्षिणं पक्षमासाद्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः

māgadhāśca kaliṅgāśca dāserakagaṇaiḥ saha |
dakṣiṇaṃ pakṣamāsādya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ

काकरुशा विकुञ्चाश्च मुण्डाः कुण्डीवृषास्तथा ।
बृहद्वलेन सहिता वामं पार्श्वमवस्थिताः

kākaruśā vikuñcāśca muṇḍāḥ kuṇḍīvṛṣāstathā |
bṛhadvalena sahitā vāmaṃ pārśvamavasthitāḥ

व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं सव्यसाची परंतपः ।
धृष्टद्युम्नेन सहितः प्रत्यव्यूहत संयुगे

vyūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tatsainyaṃ savyasācī paraṃtapaḥ |
dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ pratyavyūhata saṃyuge

अर्धचन्द्रेण व्यूहेन व्यूहन्तमतिदारुणम् ।
दक्षिणं शृङ्गमास्वय भिमसेनो व्यरोचत

ardhacandreṇa vyūhena vyūhantamatidāruṇam |
dakṣiṇaṃ śṛṅgamāsvaya bhimaseno vyarocata

नानासंस्त्रौपसंषत्रैर्नानादेश्यैर्नृपैर्वृतः ।
तदन्येव विराटश्च द्रुपदश्च महारथः

nānāsaṃstraupasaṃṣatrairnānādeśyairnṛpairvṛtaḥ |
tadanyeva virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ

तदनन्तरमेवासीन्नीलो नीलायुधैः सह ।
नीलादनन्तरश्चैव धृष्टकेतुर्महाबलः

tadanantaramevāsīnnīlo nīlāyudhaiḥ saha |
nīlādanantaraścaiva dhṛṣṭaketurmahābalaḥ

चेदिकाशिकरूपेश्च पौरवैरपि संवृतः ।
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः

cedikāśikarūpeśca pauravairapi saṃvṛtaḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāśca prabhadrakāḥ

मध्ये सैन्यस्य महतः स्थिता युद्धाय भारत ।
तत्रैव धर्मराजोऽपि गजानीकेन संवृतः ।

madhye sainyasya mahataḥ sthitā yuddhāya bhārata |
tatraiva dharmarājo'pi gajānīkena saṃvṛtaḥ |

ततस्तु सात्यकी राजन्द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
अभिमन्युस्ततः शूर इरावांश्च ततः परम्

tatastu sātyakī rājandraupadyāḥ pañca cātmajāḥ |
abhimanyustataḥ śūra irāvāṃśca tataḥ param

भैमसेनिस्ततो राजन्केकयाश्च महारथाः ।
एते सर्वे महाराज वामं पार्श्वमुपाश्रिताः

bhaimasenistato rājankekayāśca mahārathāḥ |
ete sarve mahārāja vāmaṃ pārśvamupāśritāḥ

सर्वस्य जगतो गोप्ता गोप्ता यस्य जनार्दनः ।
तत्रानुरथिनां श्रेष्ठो वामश्रृङ्गे व्यवस्थितः ।
एवमेतं महाव्यूहं प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवाः

sarvasya jagato goptā goptā yasya janārdanaḥ |
tatrānurathināṃ śreṣṭho vāmaśrṛṅge vyavasthitaḥ |
evametaṃ mahāvyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ

वधार्थं तव पुत्रामां तत्पक्षे ये च सङ्गताः ।
ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्

vadhārthaṃ tava putrāmāṃ tatpakṣe ye ca saṅgatāḥ |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam

तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ।
हयौघाश्च रथौघाश्व तत्र तत्र विशांपते

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram |
hayaughāśca rathaughāśva tatra tatra viśāṃpate

संपतन्तो व्यदृश्यन्त निघ्नन्तस्ते परस्परम् ।
धावतां च रथोघानां निघ्नतां च पृथक् पृथक्

saṃpatanto vyadṛśyanta nighnantaste parasparam |
dhāvatāṃ ca rathoghānāṃ nighnatāṃ ca pṛthak pṛthak

बभूव तुमुलः शब्दो विमिश्रो दुन्दुभिस्वनैः ।
दिवस्पृङ्वरवीराणां निघ्नतामितरेतरम् ।
संप्रहारे सुतुमुले तव तेषां च भारत

babhūva tumulaḥ śabdo vimiśro dundubhisvanaiḥ |
divaspṛṅvaravīrāṇāṃ nighnatāmitaretaram |
saṃprahāre sutumule tava teṣāṃ ca bhārata