भीष्म पर्व

अध्याय 24: हर्षनाद के साथ सेनाएँ भिड़ती हैं

इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि चतुर्विशोऽध्यायः ॥

7 श्लोक · 24 में से 122

इस अध्याय में क्या होता है

हर्षनाद के साथ सेनाएँ भिड़ती हैं

धृतराष्ट्र पूछते हैं कि आगे कौन योद्धा प्रसन्न मन से लड़े और कौन उदास और भ्रमित थे। उस हृदय कँपा देने वाले युद्ध में पहले प्रहार किसने किया, उनके पुत्रों ने या पाण्डवों ने? किसकी सेना में मालाओं की सुगन्ध उठी, और गरजते योद्धाओं के लिए किसकी ओर दाहिनी वायु बही, जो शुभ लक्षण है? सञ्जय उत्तर देते हैं कि दोनों ओर के योद्धा हर्षित थे, और मालाओं की सुगन्ध दोनों ओर समान उठी। जब सिमटी हुई, व्यूह में सजी सेनाएँ भिड़ीं, तो भारी संघर्ष हुआ। शंख और भेरियों से मिला बाजों का तुमुल नाद एक-दूसरे को ललकारते वीरों की गर्जना के साथ उठा। हाथी चिंघाड़ उठे, सैनिक उल्लास से भर गए, और एक-दूसरे को देखते योद्धाओं के बीच दोनों सेनाओं का महान संघर्ष आरम्भ हुआ।

धृतराष्ट्र उवाच

24.1

केषां प्रहृष्टास्तत्राग्रे योधा युध्यन्ति सञ्जय ।
उदग्रमनसः के वा के वा दीना विचेतसः

keṣāṃ prahṛṣṭāstatrāgre yodhā yudhyanti sañjaya |
udagramanasaḥ ke vā ke vā dīnā vicetasaḥ

24.2

के पूर्वं प्राहरंस्तत्र युद्धे हृदयकम्पने ।
मामकाः पाण्डवेया वा तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

ke pūrvaṃ prāharaṃstatra yuddhe hṛdayakampane |
māmakāḥ pāṇḍaveyā vā tanmamācakṣva sañjaya

24.3

कस्य सेनासमुदये गन्धो माल्यसमुद्भवः ।
वायुः प्रदक्षिणश्चैव योधानामभिगर्जताम्

kasya senāsamudaye gandho mālyasamudbhavaḥ |
vāyuḥ pradakṣiṇaścaiva yodhānāmabhigarjatām

सञ्जय उवाच

24.4

उभयोः सेनयोस्तत्र योधा जहृषिरे तदा ।
स्रजः समाः सुगन्धानामुभयत्र समुद्भवः

ubhayoḥ senayostatra yodhā jahṛṣire tadā |
srajaḥ samāḥ sugandhānāmubhayatra samudbhavaḥ

24.5

संहतानामनीकानां व्यूढानां भरतर्षभ ।
संसर्गात्समुदीर्णानां विमर्दः सुमहानभूत्

saṃhatānāmanīkānāṃ vyūḍhānāṃ bharatarṣabha |
saṃsargātsamudīrṇānāṃ vimardaḥ sumahānabhūt

24.6

वादित्रशब्दस्तुमुलः शङ्खभेरीविमिश्रितः ।
शूराणां रणशूराणां गर्जतामितरेतरम्

vāditraśabdastumulaḥ śaṅkhabherīvimiśritaḥ |
śūrāṇāṃ raṇaśūrāṇāṃ garjatāmitaretaram

24.7

उभयोः सेनयो राजन्महान्व्यतिकरोऽभवत् ।
अन्योन्यं वीक्षमाणानां योधानां भरतर्षभ ।
कुञ्जराणां च नदतां सैन्यानां च प्रहृष्यताम्

ubhayoḥ senayo rājanmahānvyatikaro'bhavat |
anyonyaṃ vīkṣamāṇānāṃ yodhānāṃ bharatarṣabha |
kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ sainyānāṃ ca prahṛṣyatām

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)