अध्याय 16: युद्ध का प्रभात और अग्रभाग में भीष्म

ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान् ।
क्रोशतां भूमिपलानां युज्यतां युज्यतामिति

tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ śabdaḥ samabhavanmahān |
krośatāṃ bhūmipalānāṃ yujyatāṃ yujyatāmiti

शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च सिंहनादैश्च भारत ।
हयहेषितनादैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा

śaṅkhadundubhighoṣaiśca siṃhanādaiśca bhārata |
hayaheṣitanādaiśca rathanemisvanaistathā

गाजानां बृहतां चैव योधानां चापि गर्जताम् ।
क्ष्वेलितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्

gājānāṃ bṛhatāṃ caiva yodhānāṃ cāpi garjatām |
kṣvelitāsphoṭitotkruṣṭaistumulaṃ sarvato'bhavat

उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः ।
सूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः

udatiṣṭhanmahārāja sarvaṃ yuktamaśeṣataḥ |
sūryodaye mahatsainyaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ

राजेन्द्र तव पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च ।
दुष्प्रधृष्याणि चास्त्राणि सशस्रकवचानि च

rājendra tava putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca |
duṣpradhṛṣyāṇi cāstrāṇi saśasrakavacāni ca

ततः प्रकाशे सैन्यानि समदृश्यन्त भारत ।
त्वदीयानां परेषां च शस्त्रवन्ति महान्ति च

tataḥ prakāśe sainyāni samadṛśyanta bhārata |
tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca śastravanti mahānti ca

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः ।
विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः

tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥ |
vibhrājamānā dṛśyante meghā iva savidyutaḥ

रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशः ।
अतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत्

rathānīkānyadṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ |
atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravat

धनुर्भिर्ऋष्टिभिः खङ्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैः ।
योधाः प्रहरणैः शुभ्रैस्तेष्वनीकेष्ववस्थिताः

dhanurbhirṛṣṭibhiḥ khaṅgairgadābhiḥ śaktitomaraiḥ |
yodhāḥ praharaṇaiḥ śubhraisteṣvanīkeṣvavasthitāḥ

गजाः पदाता रथिनस्तुरगाश्च विशांपते ।
व्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः

gajāḥ padātā rathinasturagāśca viśāṃpate |
vyatiṣṭhanvāgurākārāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताः ।
स्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः

dhvajā bahuvidhākārā vyadṛśyanta samucchritāḥ |
sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dyutimantaḥ sahasraśaḥ

काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः ।
अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त गजारोहाः सहस्रशः

kāñcanā maṇicitrāṅgā jvalanta iva pāvakāḥ |
arciṣmanto vyarocanta gajārohāḥ sahasraśaḥ

महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव ।
सन्नद्धास्ते प्रवीराश्च ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः

mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣviva |
sannaddhāste pravīrāśca dadṛśuryuddhakāṅkṣiṇaḥ

उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनः ।
ऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः

udyatairāyudhaiścitrāstalabaddhāḥ kalāpinaḥ |
ṛṣabhākṣā manuṣyendrāścamūmukhagatā babhuḥ

शकुनिः सौबलः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः ।
विन्दानुविन्दौ कैकेयाः काम्भोजश्च सुदक्षिणः

śakuniḥ saubalaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥ |
vindānuvindau kaikeyāḥ kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ

श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवः ।
बृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः

śrutāyudhaśca kāliṅgo jayatsenaśca pārthivaḥ |
bṛhadbalaśca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ

दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवः ।
अक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः

daśaite puruṣavyāghrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ |
akṣauhiṇīnāṃ patayo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ

एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः ।
राजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महारथाः

ete cānye ca bahavo duryodhanavaśānugāḥ |
rājāno rājaputrāśca nītimanto mahārathāḥ

सन्नद्धाः समदृश्यन स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः ।
बद्धकृष्णाजिनाः सर्वे बलिनो युद्धशालिनः

sannaddhāḥ samadṛśyana sveṣvanīkeṣvavasthitāḥ |
baddhakṛṣṇājināḥ sarve balino yuddhaśālinaḥ

हृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताः ।
समर्था दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः

hṛṣṭā duryodhanasyārthe brahmalokāya dīkṣitāḥ |
samarthā daśa vāhinyaḥ parigṛhya vyavasthitāḥ

एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शान्तनवोऽग्रणीः

ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥ |
agrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāntanavo'graṇīḥ

श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम् ।
अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम्

śvetoṣṇīṣaṃ śvetahayaṃ śvetavarmāṇamacyutam |
apaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candramivoditam

हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दते स्थितम् ।
श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः

hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate syandate sthitam |
śvetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ

दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाः ।
सृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथा

dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥ |
sṛñjayāśca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā yathā

धृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः ।
एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव पार्थिव

dhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ |
ekādaśaitāḥ śrījuṣṭā vāhinyastava pārthiva

पाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः ।
उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौ

pāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ |
unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau

युगान्ते समवेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव ।
नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः ।
अनीकानां समेतानां कौरवाणां तथाविधः

yugānte samavetau dvau dṛśyete sāgarāviva |
naiva nastādṛśo rājandṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ |
anīkānāṃ sametānāṃ kauravāṇāṃ tathāvidhaḥ