अध्याय 82: उलूपी वसुओं के शाप का रहस्य बताती है

किमागमनकृत्यं ते कौरव्यकुलनन्दिनि ।
मणलूरपतेर्मातुस्तथैव च रणाजिरे

kimāgamanakṛtyaṃ te kauravyakulanandini |
maṇalūrapatermātustathaiva ca raṇājire

कच्चित्कुशलकामासि राज्ञोऽस्य भुजगात्मजे ।
मम वा चपलापाङ्गि कच्चित्वं शुभमिच्छसि

kaccitkuśalakāmāsi rājño'sya bhujagātmaje |
mama vā capalāpāṅgi kaccitvaṃ śubhamicchasi

कच्चित्ते पृथुलश्रोणि नाप्रियं प्रियदर्शने ।
अकार्षमहमज्ञानादयं वा बभ्रुवाहनः

kaccitte pṛthulaśroṇi nāpriyaṃ priyadarśane |
akārṣamahamajñānādayaṃ vā babhruvāhanaḥ

कच्चिन्नु राजपूत्री ते सपत्नी चैत्रवाहनी ।
चित्राङ्गदा वरारोहा नापराध्यति किञ्चन

kaccinnu rājapūtrī te sapatnī caitravāhanī |
citrāṅgadā varārohā nāparādhyati kiñcana

तमुवाचोरगपतेर्दुहिता प्रहसन्त्यथ ।
न मे त्वमपराद्धोसि न हि मे बभ्रुवाहनः ।
न जनित्री तथाऽस्येयं मम यो प्रेष्यवत्थिता

tamuvācoragapaterduhitā prahasantyatha |
na me tvamaparāddhosi na hi me babhruvāhanaḥ |
na janitrī tathā'syeyaṃ mama yo preṣyavatthitā

श्रूयतां यद्यथा चेदं मया सर्वं विचेष्टितम् ।
न मे कोपस्त्वया कार्यः शिरसा त्वां प्रसादये

śrūyatāṃ yadyathā cedaṃ mayā sarvaṃ viceṣṭitam |
na me kopastvayā kāryaḥ śirasā tvāṃ prasādaye

त्वत्प्रियार्थं हि कौरव्य कृतमेतन्मया विभो ।
यत्तच्छृणु महाबाहो निखिलेन धनंजय

tvatpriyārthaṃ hi kauravya kṛtametanmayā vibho |
yattacchṛṇu mahābāho nikhilena dhanaṃjaya

महाभारतयुद्धे यत्त्वया शान्तनवो नृपः ।
अधर्मेण हतः पार्थ तस्यैषा निष्कृतिः कृता

mahābhāratayuddhe yattvayā śāntanavo nṛpaḥ |
adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā

न हि भीष्मस्त्वया वीर युद्ध्यमानो हि पातितः ।
शिखण्डिना तु संयुक्तस्तमाश्रित्य हतस्त्वया

na hi bhīṣmastvayā vīra yuddhyamāno hi pātitaḥ |
śikhaṇḍinā tu saṃyuktastamāśritya hatastvayā

तस्य शान्तिमकृत्वा त्वं त्यजेथा यदि जीवितम् ।
कर्मणा तेन पापेन पतेथा निरये ध्रुवम् ।
एषा तु विहिता शान्तिः पुत्राद्यां प्राप्तवानसि

tasya śāntimakṛtvā tvaṃ tyajethā yadi jīvitam |
karmaṇā tena pāpena patethā niraye dhruvam |
eṣā tu vihitā śāntiḥ putrādyāṃ prāptavānasi

वसुभिर्वसुधापाल गङ्गया च महामते ।
पुरा हि श्रुतमेतत्ते वसुभिः कथितं मया

vasubhirvasudhāpāla gaṅgayā ca mahāmate |
purā hi śrutametatte vasubhiḥ kathitaṃ mayā

गङ्गायास्तीरमाश्रित्य हते शान्तनवे नृप ।
आप्लुत्य देवा वसवः समेत्य च महानदीम् ।
इदमूचुर्वचो घोरं भागीरथ्या मते तदा

gaṅgāyāstīramāśritya hate śāntanave nṛpa |
āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīm |
idamūcurvaco ghoraṃ bhāgīrathyā mate tadā

एष शान्तनवो भीष्मो निहतः सव्यसाचिना ।
अयुद्ध्यमानः सङ्ग्रामे संसक्तोऽन्येन भामिनि

eṣa śāntanavo bhīṣmo nihataḥ savyasācinā |
ayuddhyamānaḥ saṅgrāme saṃsakto'nyena bhāmini

तदनेनानुषङ्गेण वयमद्य धनञ्जयम् ।
शापेन योजयामेति तथाऽस्त्विति च साऽब्रवीत्

tadanenānuṣaṅgeṇa vayamadya dhanañjayam |
śāpena yojayāmeti tathā'stviti ca sā'bravīt

तदहं पितुरावेद्य प्रविश्य व्यथितेन्द्रिया ।
अभवं स च तच्छ्रुत्वा विषादमगमत्परम्

tadahaṃ piturāvedya praviśya vyathitendriyā |
abhavaṃ sa ca tacchrutvā viṣādamagamatparam

पिता तु मे वसून्गत्वा त्वदर्थे समयाचत ।
पुनः पुनः प्रसाद्यैतांस्त एनमिदमब्रुवन्

pitā tu me vasūngatvā tvadarthe samayācata |
punaḥ punaḥ prasādyaitāṃsta enamidamabruvan

पुत्रस्तस्य महाभाग मणलूरेश्वरो युवा ।
स एनं रणमध्यस्थः शरैः पातयिता भुवि

putrastasya mahābhāga maṇalūreśvaro yuvā |
sa enaṃ raṇamadhyasthaḥ śaraiḥ pātayitā bhuvi

एवं कृते स नागेन्द्र मुक्तशापो भविष्यति ।
गच्छेति वसुभिश्चोक्तो मम चेदं शशंस सः

evaṃ kṛte sa nāgendra muktaśāpo bhaviṣyati |
gaccheti vasubhiścokto mama cedaṃ śaśaṃsa saḥ

तच्छ्रुत्वा त्वं मया तस्माच्छापादसि विमोक्षितः ।
न हि त्वां देवराजोऽपि समरेषु पराजयेत्

tacchrutvā tvaṃ mayā tasmācchāpādasi vimokṣitaḥ |
na hi tvāṃ devarājo'pi samareṣu parājayet

आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्तेनेहासि पराजितः ।
न हि दोषो मम मतः कथं वा मन्यसे विभो

ātmā putraḥ smṛtastasmāttenehāsi parājitaḥ |
na hi doṣo mama mataḥ kathaṃ vā manyase vibho

इत्येवमुक्तो विजयः प्रसन्नात्माऽब्रवीदिदम् ।
सर्वं मे सुप्रियं देवि यदेतत्कृतवत्यसि

ityevamukto vijayaḥ prasannātmā'bravīdidam |
sarvaṃ me supriyaṃ devi yadetatkṛtavatyasi

इत्युक्त्वा सोऽब्रवीत्पुत्रं मणलूरपतिं जयः ।
चित्राङ्गदायाः शृण्वन्त्याः कौरव्यदुहितुस्तदा

ityuktvā so'bravītputraṃ maṇalūrapatiṃ jayaḥ |
citrāṅgadāyāḥ śṛṇvantyāḥ kauravyaduhitustadā

युधिष्ठिरस्याश्वमेधः परिचैत्रीं भविष्यति ।
तत्रागच्छेः सहामात्यो मातृभ्यां सहितो नृप

yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ paricaitrīṃ bhaviṣyati |
tatrāgaccheḥ sahāmātyo mātṛbhyāṃ sahito nṛpa

इत्येवमुक्तः पार्थेन स राजा बभ्रुवाहनः ।
उवाच पितरं धीमानिदमस्राविलेक्षणः

ityevamuktaḥ pārthena sa rājā babhruvāhanaḥ |
uvāca pitaraṃ dhīmānidamasrāvilekṣaṇaḥ

उपयास्यामि धर्मज्ञ भवतः सासनादहम् ।
अश्वमेधे महायज्ञे द्विजातिपरिवेषकः

upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ sāsanādaham |
aśvamedhe mahāyajñe dvijātipariveṣakaḥ

मम त्वनुग्रहार्थाय प्रविशस्व पुरं स्वकम् ।
भार्याभ्यां सह धर्मज्ञ माभूत्तेऽत्र विचारणा

mama tvanugrahārthāya praviśasva puraṃ svakam |
bhāryābhyāṃ saha dharmajña mābhūtte'tra vicāraṇā

उषित्वेह निशामेकां सुखं स्वभवने प्रभो ।
पुनरश्वानुगमनं कर्तासि जयतांवर

uṣitveha niśāmekāṃ sukhaṃ svabhavane prabho |
punaraśvānugamanaṃ kartāsi jayatāṃvara

इत्युक्ताः स तु प्रत्रेण तदा वानरकेतनः ।
स्मयन्प्रोवाच कौन्तेयस्तदा चित्राङ्गदासुतम्

ityuktāḥ sa tu pratreṇa tadā vānaraketanaḥ |
smayanprovāca kaunteyastadā citrāṅgadāsutam

विदितं ते महाबाहो यथा दीक्षां चराम्यहम् ।
न स तावत्प्रवेक्ष्यामि पुरं ते पृथुलोचन

viditaṃ te mahābāho yathā dīkṣāṃ carāmyaham |
na sa tāvatpravekṣyāmi puraṃ te pṛthulocana

यथाकामं व्रजत्येष यज्ञियाश्वो नरर्षभ ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि न स्थानं विद्यते मम

yathākāmaṃ vrajatyeṣa yajñiyāśvo nararṣabha |
svasti te'stu gamiṣyāmi na sthānaṃ vidyate mama

स तत्र विधिवत्तेन पूजितः पाकशासनिः ।

sa tatra vidhivattena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ |

भार्याभ्यामभ्यनुज्ञातः प्रायाद्भरतसत्तमः

bhāryābhyāmabhyanujñātaḥ prāyādbharatasattamaḥ