अध्याय 36: अनुगीता: गुरु-शिष्य संवाद, ब्रह्मा का उपदेश

ब्रह्म यत्परमं ज्ञेयं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
भतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः

brahma yatparamaṃ jñeyaṃ tanme vyākhyātumarhasi |
bhato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यं संशितव्रतम् ।
शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किंस्विच्छ्रेयः परंतप

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryaṃ saṃśitavratam |
śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃsvicchreyaḥ paraṃtapa

भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपराणः ।
याचे त्वां शिरसा विप्र यद्ब्रूयां ब्रूहि तन्मम

bhagavantaṃ prapanno'haṃ niḥśreyasaparāṇaḥ |
yāce tvāṃ śirasā vipra yadbrūyāṃ brūhi tanmama

तमेवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच ह ।
कथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज

tamevaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gururuvāca ha |
kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija

इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः ।
प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते

ityuktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ |
prāñjaliḥ paripapraccha yattacchṛṇu mahāmate

कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम् ।
कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च

kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsatyaṃ brūhi yatparam |
kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुश्च किं परम् ।
किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिरीरिताः

kena jīvanti bhūtāni teṣāmāyuśca kiṃ param |
kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhirīritāḥ

के पन्थानः शिवाश्च स्युः किं सुखं कि च दुष्कृतम् ।
एतान्मे भगवन्प्रश्नान्याथातथ्येन सुव्रत

ke panthānaḥ śivāśca syuḥ kiṃ sukhaṃ ki ca duṣkṛtam |
etānme bhagavanpraśnānyāthātathyena suvrata

वक्तुमर्हसि विप्रर्षे यथावदिह तत्त्वतः ।
त्वदन्यः कश्च न प्रश्नानेतान्वक्तुमिहार्हति

vaktumarhasi viprarṣe yathāvadiha tattvataḥ |
tvadanyaḥ kaśca na praśnānetānvaktumihārhati

ब्रूहि धर्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं मम ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो भवाँल्लोकषु गीयते

brūhi dharmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ mama |
mokṣadharmārthakuśalo bhavām̐llokaṣu gīyate

सर्वसंशयसंच्छेत्ता त्वदन्यो न च विद्यते ।
संसारभीरवश्चैव मोक्षकामास्तथा वयम्

sarvasaṃśayasaṃcchettā tvadanyo na ca vidyate |
saṃsārabhīravaścaiva mokṣakāmāstathā vayam

तस्मै सम्प्रतिपन्नाय यथावत्परिपृच्छते ।
शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने

tasmai sampratipannāya yathāvatparipṛcchate |
śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine

छायाभूताय दान्ताय यतते ब्रह्माचारिणे ।
तान्प्रश्नानब्रवीत्पार्थ मेधावी स धृतव्रतः ।
गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक्सर्वानरिंदम

chāyābhūtāya dāntāya yatate brahmācāriṇe |
tānpraśnānabravītpārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ |
guruḥ kurukulaśreṣṭha samyaksarvānariṃdama

ब्रह्मणोक्तमिदं धर्ममृषिप्रवरसेवितम् ।
वेदविद्यासमावाप्तं तत्त्वभूतार्थभावनम्

brahmaṇoktamidaṃ dharmamṛṣipravarasevitam |
vedavidyāsamāvāptaṃ tattvabhūtārthabhāvanam

ज्ञानं त्वेव परं विद्यः संन्यासं तप उत्तमम् ।
यस्तु वेद निराबाधं ज्ञानतत्त्वं विनिश्चयात् ।
सर्वबूतस्थमात्मानं स सर्वगतिरिष्यते

jñānaṃ tveva paraṃ vidyaḥ saṃnyāsaṃ tapa uttamam |
yastu veda nirābādhaṃ jñānatattvaṃ viniścayāt |
sarvabūtasthamātmānaṃ sa sarvagatiriṣyate

ये विद्वान्सहसंवासं विवासं चैव पश्यति ।
तथैवैकत्वनानात्वे स दुःखात्परिमुच्यते

ye vidvānsahasaṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva paśyati |
tathaivaikatvanānātve sa duḥkhātparimucyate

यो न कामयते किञ्चिन्न किञ्चिदभिमन्यते ।
इह लोकस्थ एवैष ब्रह्मभूयाय कल्पते

yo na kāmayate kiñcinna kiñcidabhimanyate |
iha lokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate

प्रधानगुणतत्त्वज्ञः सर्वभूतविधानवित् ।
निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः

pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit |
nirmamo nirahaṅkāro mucyate nātra saṃśayaḥ

अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् ।
महाहङ्कारविटप इन्द्रियाङ्कुरकोटरः

avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān |
mahāhaṅkāraviṭapa indriyāṅkurakoṭaraḥ

महाभूतविशेषश्च विशेषप्रतिशाखवान् ।
सदापर्णः सदापुष्पः शुभाशुभफलोदयः

mahābhūtaviśeṣaśca viśeṣapratiśākhavān |
sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मबीजः सनातनः ।
एतज्ज्ञात्वा च तत्त्वानि ज्ञानेन परमासिना ।
छित्त्वा चामरतां प्राप्य जहाति मृत्युजन्मनी

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmabījaḥ sanātanaḥ |
etajjñātvā ca tattvāni jñānena paramāsinā |
chittvā cāmaratāṃ prāpya jahāti mṛtyujanmanī

भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम् ।
सिद्धसङ्घपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम्

bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam |
siddhasaṅghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam

प्रवक्ष्येऽहं महाप्राज्ञ पदमुत्तममद्य ते ।
बुद्ध्वा यदिहं संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः

pravakṣye'haṃ mahāprājña padamuttamamadya te |
buddhvā yadihaṃ saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ

उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम् ।
प्रजापतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा

upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam |
prajāpatibharadvājau gautamo bhārgavastathā

वसिष्ठः कश्यपश्चैव विश्वामित्रोऽत्रिरेव च ।
मार्गान्सर्वान्परिक्रम्य परिश्रान्तः स्वकर्मभिः

vasiṣṭhaḥ kaśyapaścaiva viśvāmitro'trireva ca |
mārgānsarvānparikramya pariśrāntaḥ svakarmabhiḥ

ऋषिमाङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः ।
ददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम्

ṛṣimāṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ |
dadṛśurbrahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam

तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः ।
पप्रच्छुर्विनयोपेता नैःश्रेयसमिदं परम्

taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ |
papracchurvinayopetā naiḥśreyasamidaṃ param

कथं कर्म कृतं साधु कथं मुच्येत किल्बिषात् ।
के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतं

kathaṃ karma kṛtaṃ sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt |
ke no mārgāḥ śivāśca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtaṃ

कौ चोभौ कर्मणां मार्गौ प्राप्नुयुर्दक्षिणोत्तरौ ।
निरयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ

kau cobhau karmaṇāṃ mārgau prāpnuyurdakṣiṇottarau |
nirayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau

इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठैर्यदाह प्रपितामहः ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम्

ityuktaḥ sa muniśreṣṭhairyadāha prapitāmahaḥ |
tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam

सत्याद्भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च ।
तपसा तानि जीवन्ति जीवितं तद्धि सुव्रतम् ।
स्वां योनिं पुनरागम्य वर्तते स्वेन कर्मणा

satyādbhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
tapasā tāni jīvanti jīvitaṃ taddhi suvratam |
svāṃ yoniṃ punarāgamya vartate svena karmaṇā

सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम्

satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam

ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः ।
सत्याद्भूतानि जातानि सत्यं भूतमयं जगत्

brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ |
satyādbhūtāni jātāni satyaṃ bhūtamayaṃ jagat

तस्मात्सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाः ।
अतीक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः

tasmātsatyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ |
atīkrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ

अन्योन्यनियतान्वैद्यान्धर्मसेतुप्रवर्तकान् ।
तानहं सम्प्रवक्ष्यामि शाश्वताँल्लोकभावनान्

anyonyaniyatānvaidyāndharmasetupravartakān |
tānahaṃ sampravakṣyāmi śāśvatām̐llokabhāvanān

चातुर्विद्यं तथा वर्णांश्चातुराश्रमिकान्पृथक् ।
धर्ममेकं चतुष्पादं नित्यमाहुर्मनीषिणः

cāturvidyaṃ tathā varṇāṃścāturāśramikānpṛthak |
dharmamekaṃ catuṣpādaṃ nityamāhurmanīṣiṇaḥ

पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः ।
नियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः

panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ |
niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ

गदन्तस्तु ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परैः ।
निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम्

gadantastu mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ paraiḥ |
nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam

ब्रह्मचर्यमिहैवाहुराश्रमं प्रथमं पदम् ।
गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद्वानप्रस्थमतः परम् ।
ततः परं तु विज्ञेयमध्यात्मं परमं पदम्

brahmacaryamihaivāhurāśramaṃ prathamaṃ padam |
gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syādvānaprasthamataḥ param |
tataḥ paraṃ tu vijñeyamadhyātmaṃ paramaṃ padam

ज्योतिराकाशमादित्यो वायुरिन्द्रः प्रजापतिः ।
नोपैति यावदध्यात्मं तावदेतान्न पश्यति

jyotirākāśamādityo vāyurindraḥ prajāpatiḥ |
nopaiti yāvadadhyātmaṃ tāvadetānna paśyati

तस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात्तं निबोधत ।
फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वने

tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāttaṃ nibodhata |
phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane

वानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणामुपदिश्यते ।
सर्वेषामेव वर्णानां गृहस्थोऽयं विशिष्यते

vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇāmupadiśyate |
sarveṣāmeva varṇānāṃ gṛhastho'yaṃ viśiṣyate

श्रद्धालक्षणमित्येकं धर्मं धीराः प्रचक्षते ।
नैष्ठिकोऽथ यतिर्वाऽपि विरक्तो ब्रह्मदर्शनः

śraddhālakṣaṇamityekaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate |
naiṣṭhiko'tha yatirvā'pi virakto brahmadarśanaḥ

इत्येवं देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः ।
सद्भिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मसेतवः

ityevaṃ devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ |
sadbhiradhyāsitā dhīraiḥ karmabhirdharmasetavaḥ

एतेषां पृथगध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतः ।
कालात्पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ

eteṣāṃ pṛthagadhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ |
kālātpaśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau

अतस्तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना ।
विषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः

atastattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā |
viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ

महानात्मा तथाऽव्यक्तमहंकारस्तथैव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च

mahānātmā tathā'vyaktamahaṃkārastathaiva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca

विशेषाः पञ्चभूतानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
चतुर्विंशतिरेषा वस्तत्वानां परिकीर्तिता

viśeṣāḥ pañcabhūtānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ |
caturviṃśatireṣā vastatvānāṃ parikīrtitā

तत्वानामथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ।
स धीरः सर्वभूतेषु न मोऽहमधिगच्छति

tatvānāmatha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau |
sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na mo'hamadhigacchati

तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं
गुणांश्च सर्वानखिलाश्च देवताः ।
विधूतपाप्मा प्रविमुच्य बन्धनं
स सर्वलोकानमलान्समश्नुते

tattvāni yo vedayate yathātathaṃ
guṇāṃśca sarvānakhilāśca devatāḥ |
vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ
sa sarvalokānamalānsamaśnute