अध्याय 12: वह युद्ध जो युधिष्ठिर को अकेले लड़ना है

द्विवोधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपपद्यते

dvivodho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasastathā |
parasparaṃ tayorjanma nirdvandvaṃ nopapadyate

शरीरे जायते व्याधिः शरीरः स निगद्यते ।
मानसे जायते व्याधिर्मानसस्तु निगद्यते

śarīre jāyate vyādhiḥ śarīraḥ sa nigadyate |
mānase jāyate vyādhirmānasastu nigadyate

शीतोष्णे चैव वायुश्च गुणा राजञ्शरीरजाः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम्

śītoṣṇe caiva vāyuśca guṇā rājañśarīrajāḥ |
teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cettadāhuḥ svasthalakṣaṇam

उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं च बाध्यते

uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ ca bādhyate

सत्वं रजस्तमश्चेति त्रय आत्मगुणाः स्मृताः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम्

satvaṃ rajastamaśceti traya ātmaguṇāḥ smṛtāḥ |
teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cettadāhuḥ svasthalakṣaṇam

तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते

teṣāmanyatamotseke vidhānamupadiśyate |
harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate

कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति

kaścidduḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartumicchati |
kaścitsukhe vartamāno duḥkhasya smartumicchati

स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा ।
स्मर्तुमिच्छसि कौन्तेय दैवं हि बलवत्तरम् ।
अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थावकृष्यसे

sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī susukhasya vā |
smartumicchasi kaunteya daivaṃ hi balavattaram |
athavā te svabhāvo'yaṃ yena pārthāvakṛṣyase

दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
मिषतां पाण्डवेयानां न तस्य स्मर्तुमिच्छसि

dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇāmekavastrāṃ rajasvalām |
miṣatāṃ pāṇḍaveyānāṃ na tasya smartumicchasi

प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमिच्छसि

pravrājanaṃ ca nagarādajinaiśca vivāsanam |
mahāraṇyanivāsaśca na tasya smartumicchasi

जटासुरात्परिक्लेशश्चित्रसेनेन चाहवः ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशो न तस्य स्मर्तुमिच्छसि

jaṭāsurātparikleśaścitrasenena cāhavaḥ |
saindhavācca parikleśo na tasya smartumicchasi

पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः ।
याज्ञसेन्यास्तथा पार्थ न तस्य स्मर्तुमिच्छसि

punarajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhaḥ |
yājñasenyāstathā pārtha na tasya smartumicchasi

यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्

yacca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddhamāsīdariṃdama |
manasaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam

तस्मादभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ ।
परमव्यक्तरूपस्य पारं युक्त्या स्वकर्मभिः

tasmādabhyupagantavyaṃ yuddhāya bharatarṣabha |
paramavyaktarūpasya pāraṃ yuktyā svakarmabhiḥ

यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्

yatra naiva śaraiḥ kāryaṃ na bhṛtyairna ca bandhubhiḥ |
ātmanaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्ज्ञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि

tasminnanirjite yuddhe kāmavasthāṃ gamiṣyasi |
etajjñātvā tu kaunteya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

एथां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम्

ethāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāmāgatiṃ gatim |
pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam